Дәріс. Болаттың қирау түрлері. Металдың коррозиясы

Қ ирау тү рлері

Қ ирау тұ тқ ырлы (пластикалы) жә не мортты болып екі тү рге ажыратылады. Біріншісі ығ ысудан (от сдвига) пайда болады, екіншісі ү зілумен сипатталады. Болаттың жү ктелуіне жә не қ ұ рылымына (структурасына) байланысты аралас қ ирау да болуы мү мкін. Тұ тқ ыр қ ирау алдында ү лгінің осал жері жінішкеріп " мойынша" (шейка) қ ұ ралады да сол орында микрожарық шақ тар пайда болады. Келешекте микрожарық шақ тар да ү рдісің де бір-бірімен қ осылып ү лгінің ө сіне 45° бұ рышпен бағ ытталғ ан макрожарық шақ тарғ а ұ ласады, ягни олар ең ү лкен жанама кернеулер жолымен бағ ытталады. Макрожарық шақ шекті ө лшеміне жеткен сә тте конусты шұ ң кыр " тостағ анша" (чашечка) кұ растырумен материал тез арада қ ирайды. Шұ ң қ ырдың тү бі ү зілу тү рінде қ ираса, жан-жағ ы ығ ысудан қ ирайды. Сонымен тұ тқ ыр қ ираудың бастапқ ы себебі жанама кернеулер мен пластикалық деформациялар болып табылады. Бірақ материал тұ тастығ ының жойылуы ү зілумен аяқ талады, яғ ни тік кернеулер даму нә тижесінде болады.

24.1-суретте қ ирау тү рлерінің ү ш ауданы келтірілген. Тұ тқ ыр қ ирау қ иманың бө лігінде немесе барлық қ има бойынша пластикалық деформациялардың дамуымен анық талады, ал металл қ ұ ралымдар элементтерінің кө тергіштік қ абілеті болса, ү лкен майысымдардың пайда болуымен айырылады.

Квазимортты (морттылы болып кө рінетін) қ ирау тұ тқ ыр мен мортты қ ираулардың арасында орын алады (24.2-сурет).

Болаттың морт кирауы пластикалық деформациялары шамалы дамығ ан, кернеулері тө мендеу кезінде ө теді. Мұ ндай жағ дайларда кө бінесе кернеулері ақ қ ыштық шегі кернеуінен аспайды.

Металл коррозиясы

Коррозия дегеніміз металдың агрессивті ортамен ә рекеттесуі арқ асында химиялық немесе электрохимиялық қ ирау ү рдісі. Химиялық коррозия бір мезгілде ө тетін тотығ у жә не тотық сыздану ү рдісі нә тижесінде пайда болады. Мұ ндай коррозия қ ай арада болса да қ исыны бар, бірақ кө бінесе жоғ ары температура кезіндегі ауада, сұ йық электролитеместерде (мұ найда, бензинде, керосинде, қ орытылғ ан кү кіртте) байқ алады. Жоғ ары температура болғ ан уақ ытта газ тү рінде ортадағ ы химиялық коррозия сонымен қ атар газ коррозиясы деп аталады.

24.2-сурет. Қ ирау тү рлерінің мү мкінді аймағ ы

Металл коррозиясының кең таралғ ан тү ріне электрохимиялық коррозия жатады. Ол металдардың сұ йық электролиттерімен тұ здардың, қ ышқ ылдардың, сілті-щелочтардың су ертіндісімен ә рекеттесуі кезінде пайда болады. Қ ай су болса да (ө зендік, жер астылық, жауын-шашындық) барлығ ы ә рдайым электролит ертіндісіне жатады.

Коррозиялар келесі тү рлерге бө лінеді: атмосфералық, жерастылық, контактілік, адаскан ток коррозиясы, микроорганизмдердің тіршілік ә рекеті нә тижесіндегі биокоррозия, химиялық. Қ ұ рылыс металл қ ұ ралымдары кө бінде атмосфералық коррозияғ а ұ шырайды. Сұ йық агрессивті ортаның жә не жерастылық коррозиялар ә серіне тазарту имараттарының қ ұ ралымдары, резервуарлар, газгольдерлер ұ шырайды.

Атмосфералық коррозия барлық пайдаланылып жү рген металдардың 80% шамасындағ ысын зақ ымдайды. Оның шығ ыны барлық коррозия шығ ынының 50%-ын қ ұ райды. Атмосфералық коррозия жаң бырдан немесе конденсация нә тижесінде ауадан металл бетіне тү скен ылғ ал ә серінен пайда болады.

Атмосфераның коррозиялық агрессивтігі оның ылғ алдылығ ы мен ластығ ына байланысты. Агрессивтік дә режесі бойынша агрессивсіз, ә лсін агрессивті, орта агрессивті жә не кү шті агрессивті орталарғ а бө лінеді. Металды коррозиядан қ орғ ау ү шін оны легирлендіреді немесе қ орғ ау ү лпегімен жабады. Легирлендіруші элементтер негізгі металмен коррозияғ а тұ рақ тылығ ын кө теретін қ орытпалар қ ұ райды. Шамалы мө лшердегі (1%-ғ а жетпес) мыс пен хром болаттың коррозияғ а қ арсы кедергілігін едә уір жоғ арлатады. Ал, қ оспаларды 20%-ғ а дейін жеткізіп тот баспайтын болаттарды алуғ а болады. Осымен қ атар металды коррозиядан қ орғ ау ү шін оның бетіне ү лпек жасалады. Ү лпектер металдан, лакбояулардан, оксидтерден болуы мү мкін.

Негізгі ә дебиет: 5 [22-24].