дәріс. Металл құралымдарды қолдану саласы, олардың құндылықтары мен кемшіліктері.

Металл қ ұ ралымдары

Жалпы мә ліметтер.

Металл конструкцияларды қ олдану саласы

Қ олданылып жү рген металл қ ұ ралымдардың конструктивтік тү рі мен тағ айындалуы бойынша келесі салаларғ а бө луге болады:

1) ө неркә сіптік ғ имараттар;

2) кө пқ абатты жә не биік ғ имараттардың қ аң қ асы;

3) ғ имараттардың ү лкенаралық ты жабыны;

4) кө пірлер, эстакадалар;

5) мұ наралар мен мачталар;

6) табақ тық конструкциялар;

7) басқ алай конструкциялар.

Металл конструкциялардың қ ұ ндылық тары мен кемшіліктері

Басқ а материалдардан жасалғ ан конструкциялармен салыстырғ анда металл конструкциялардың негізгі қ ұ ндылық тары болып табылатындар: сенімділігі, жең ілдігі, ө ткізбеушілігі, индустриялдылығ ы жә не де техникалық қ айта жабдық тауының, жө ндеуі мен қ айта қ ұ рылымдауының қ арапайымдылығ ы.

Металл конструкциялардың сенімділігі болаттың идеалды серпімді немесе серпімдіпластикалы материалдардың сипаттамаларымен жақ ын сә йкес келуі арқ ылы қ амтылады. Олар ү шін материалдар кедергісінің, серпімділік теориясының жә не қ ұ рылыс механикасының негізгі қ ағ идалары дә л жетілдіріліп дә лелделген. Болаттың қ ұ рылымы біртекті ұ сақ тү йірлі, барлық бағ ыттары бойынша қ асиеттері бірдей, кернеулері деформацияларымен ү лкен диапазонда сызық тық тә уелділікпен байланысты.

Жең ілділігі. Осы кезде ә зірленетін кө тергіш конструкциялардың ішінде металл конструкциялар ең жең ілдісі болып келеді. Жең ілдіктің кө рсеткіші ретінде материал тығ ыздығ ының беріктігіне қ атынасы қ абылданғ ан. Маркасы Д16-Т алюминий қ орытпасы ү шін бұ л кө рсеткіш 1, 1 ∙ 10^{- 4} (м^-1) – ге тең. Бұ л кө рсеткіштің ең кіші шамасы болып табылады. Оны бірлікке тең деп қ абылдасақ, басқ а материалдар ү шін салыстырмалы мә ліметтері былай болады: болат ү шін – 1, 5... 3, 4; ағ аш ү шін – 4, 9; беріктік класы орташа бетон ү шін – 16, 8.

Ө ткізбеушілігі. Металдың беріктігі ғ ана емес, оның газ бен сұ йық тарды ө ткізбейтін тығ ыздығ ы да жоғ ары келеді. Резервуарларды, газгольдерді, қ ұ бырларды, басқ а да сиымсауыттарды ә зірлеген кезде болаттың жә не дә некерлеу арқ ылы жасалғ ан табақ тар қ осылысының тығ ыздығ ы міндетті шарты болып табылады.

Индустриялдылығ ы. Металл конструкциялар арнайы қ ондырғ ылармен жабдық талғ ан зауыттарда ә зірленеді, ал жинақ тауы жоғ арыө німді техника арқ ылы орындалады. Осының бә рі қ олмен жасайтын ауыр жұ мыстарын барынша қ ысқ артады немесе толығ ымен жояды.

Жө ндеуге жарамдылығ ы. Болат конструкциялардың кү шейту жә не қ айта қ ұ рылымдау мә селелері оң ай шешіледі. Дә некерлеу арқ ылы тұ рғ ан қ аң қ а элементтеріне, қ ажет болса оларды алдын-ала кү шейтіп, жаң а технологиялық жабдық ты бекітуге болады.

Металл қ орын сақ таушылығ ы. Металл конструкциялар физикалық жә не рухани тозу арқ асында пайдаланудан қ алдырылады, бірақ олар сынық металл тү рінде шаруашылық салаларына қ айтарылады.

Металл конструкциялардың кемшілігіне олардың коррозияғ а ұ шырауы жә не от ә серіне тө зімділігінің тө менділігі жатады.

Коррозия – сыртқ ы арамен химиялық немесе электрохимиялық ә рекеті арқ асында металлдың қ ирауы. Ылғ алмен, агрессивті газдармен, тұ здармен, шаң мен жанасудан қ орғ алмағ ан болат коррозияғ а (тотығ уғ а) ұ шырап, біртіндеп қ ирай береді. Алюминий жә не оның бірсыпыра қ орытпалары, бетінде берік тотығ у ү лпегі пайда болуы арқ асында, коррозияғ а тө зімділігі жоғ ары болады. Кө птеген қ орытпалар электрохимиялық коррозияғ а тө зімді емес. Шойынның коррозияғ а тө зімділігі жоғ ары келеді.

Конструкциялардың от ә серіне тө зімділігі ө ртке қ ауіпсіздігінің дә режесімен сипатталады. Температурасы болат ү шін - 600°С, алюминий қ орытпалары ү шін - 300°С кездерінде конструкцияның металлы ө зінің кө тергіштік қ абілетін жоғ алтады. Ө ртенуіне қ ауіпі бар ғ имараттар (тұ рғ ындық жә не қ оғ амдық ғ имараттары, жаң ғ ыш немесе оң ай тұ танатын материалдардың қ оймалары) болат қ аң қ асының от ә серіне тө зімділігін кө теру, конструкциялардың ашық отпен тікелей тү йісуін болдырмау арқ ылы жетілдіріледі. Ол ү шін аспалы тө бе, отқ а тө зімді қ аптамалар, арнайы қ ұ рамды сылақ тар пайдаланылады. Арнайы сылақ тар пайдалану арқ ылы отқ а тө зімділік шегін едә уір кө теруге болады.

Ғ имарттарды сауатты жобалап пайдағ а асырғ ан кезде конструкциялардың ө зіндік міндеттерін атқ аруғ а жоғ арыда келтірілген кемшіліктері қ ауіп тө ндірмейді, бірақ бастапқ ыдағ ы жә не пайдағ а асырғ андағ ы шығ ынын кө бейтуге ұ шыратады.

Негізгі ә дебиет: 5 [4-6].

Бақ ылау сұ рақ тары:

1. Метал қ ұ ралымдарын қ олдану саласын атап шығ ың ыз.

2. Ү лкен аралық ты ғ имараттарғ а не жатады?

3. Зә улім имарттардың қ ұ рамына не кіреді?