Болаттардың химиялық құрамдары

Кө міртекті болаттың қ ұ рамы темір мен кө міртектен жә не кремний, алюминий, марганец, мыстардың шамалы қ оспасынан тұ рады.

Болаттың қ ұ рамына кіретін ә рбір химиялық элементтерге орыс алфавитінің ә ріптері берілген.

1. Кө міртек (У) болаттың беріктігін кө тере отырып, оның пластикалығ ын тө мендетеді жә не пісірлінуін нашарлатады.

2. Кремний (С) болаттың беріктігін кө тереді, бірақ пісірлугі мен коррозияғ а қ арсы тұ рақ тылығ ын нашарлатады. Оны азкө міртекті болаттарда жақ сы қ ышқ ылдандырғ ыш ретінде пайдаланады. Мұ ндай кезде кремнийді 0, 3% аралығ ында, ал тө мен легирлендірілген болаттарда 0, 1%-ғ а дейін қ осады

3. Алюминий (Ю) болатты жақ сы қ ышқ ылдандырады (раскисляет), фосфордың зиянды ә серін жояды, соқ па тұ тқ ырлығ ын (ударную вязкость) жоғ арлатады.

4. Марганец (Г) болаттың беріктігі мен тұ тқ ырлығ ын (вязкость) жоғ арлатады, жақ сы қ ышқ ылдандырғ ыш болып табылады жә не кү кірттің зиянды ә серін тө мендетеді. Азкө міртекті болаттар қ ұ рамында марганец 0, 64%-ғ а дейін, ал легирленгендірілгендерде - 1, 5%-ғ а дейін болады.

5. Мыс (Д) болаттың беріктігін біршама жоғ арлатады жә не коррозияғ а қ арсы тұ рақ тылығ ын кө бейтеді. Ол болаттың қ ұ рамында 0, 7%-дан артық болса, онда болаттың тозуы (старение) мү мкіндік туғ ызады.

Болаттың механикалық қ асиеттері лигерлендіруші металдар болып табылатындары марганец (Г), хром (Х), ванадий (Ф), вольфрам (В), молибден (М), титан (Т). Осылардан басқ а никель (Н), мыс (Д), кремний (С) жә не алюминийлерді (Ю) қ осуменде тө мен легирлендірілген болаттың беріктігі кө теріледі Азот (А) алюминиймен, ванадиймен, титанмен химиялық байланысқ ан кү йінде легирлендіруші элементтерге жатады. Тө менлигерлендірілген болаттардың маркалары цифрлармен жә не ә ріптермен белгіленеді. Ә ріптері компоненттердің барлығ ын белгілейді. Ә ріптен кейінгі цифр бү тін сан бойынша оның пайыздық шамасын кө рсетеді. Кө міртегі болаттың барлық маркаларында болғ андық тан, ол маркасында ә ріппен белгіленбейді. Пайыздың жү здік бө лігі бойынша болат маркасы белгісінің алдында келтіріледі. Мә селен, болат маркасы 10Г2С1 (С375) кө міртектің шамасы 0, 10%, марганец-2%, кремний-1% бар екендігін кө рсетеді.

Зиянды қ оспалар. Оларғ аең ә уелі фосфор мен кү кірт жатады. Фосфор болаттың морттылығ ын кө термелейді, ә сіресе тө мендеген температураларда пластикалығ ын тө мендетеді. Кү кірт болатты қ ызусынғ ышты (красноломкий) етеді, яғ ни 800-1000°С кезінде шытынауғ а бейімдейді. Осы себептерден фосфор мен кү кірттің болат қ ұ рамындағ ы мө лшерлеріне шек қ ойылады. Мысалы, кө міртекті болаттың ішіндегі кү кірт 0, 05%-дан, фосфор 0, 04%-дан аспауы керек

Болаттың механикалық қ асиеттеріне балқ ығ ан металғ а атмосферадан ілінген газдар да (оттегі, сутегі) зиянды ә серін тигізеді.

Негізгі ә дебиет: 5 [7-10].