Дәріс. Шекті жағдайлардың топтары

Шекті жағ дай деп имараттың (қ ұ ралымның) пайдалану талаптарын қ анағ аттандыруды тоқ татқ ан жағ дайын, яғ ни сыртқ ы ә серлер мен жү ктемелерге кедергі кө рсету қ абілеті таусылып, жарық шақ тарының ені жарамайтындай ашылғ ан жә не с.с. жағ дайын атайды.

Қ ауіптілік дә режесі бойынша нормалар шекті жағ дайлардың екі тобын белгілеген: бірінші топ – кө тергіштік қ абілеті бойынша; екінші топ – ә деттегідей пайдалануғ а жарамдығ ы бойынша.

Бірінші топтың шекті жағ дайына морттық, тұ тқ ырлық, қ ажулық немесе басқ алай қ ирау; сырт пішінінің орнық тылығ ын жоғ алту, жайының орнық тылығ ын жоғ алту; кү штік факторлар мен қ оршағ ан ортаның қ олайсыз жағ дайларының біплескен ә серінен қ ирау жатады.

Шекті жағ дайлардың екінші тобы жарық шақ тар пайда болып, олардың тым ашылуымен, майысуы, бұ рылу бұ рыштары мен шайқ алу амплитудасының шектен тыс ү лкен болуымен сипатталады.

Шекті жағ дайлардың бірінші тобы бойынша есептеу негізгі болып табылады, сондық тан ол барлық жағ дайларда міндетті тү рде орындалады. Шекті жағ дайлардың екінші тобы бойынша есептеу, жоғ арыда келтірілген себетер келуі арқ асында, эксплуатациялық сапасын жоғ алтатын қ ұ ралымдар ғ ана есептеледі.

Шекті жағ дайлар бойынша есептеудің мақ саты болып табылатыны имаратты немесе қ ұ ралымды пайдалану мерзімінде шекті жағ дайлардың біреуін де болмайтындығ ына қ ажетті кепілдігін қ амтамасыз ету.

Жү ктемелер

Жү ктемелер тұ рақ ты жә не уақ ытша болып ажыратылады. Соң ғ ысы, ә сер ету мерзіміне байланысты ұ зақ мерзімдігіге, қ ысқ а мерзімдігіге жә не ерекшеліге бө лінеді.

Тұ рақ ты жү ктемелерге кө тергіш жә не қ оршалаушы қ ұ ралымдардың салмағ ы, топырақ тың салмағ ы мен қ ысымы, алдын ала қ ысу кү штеуі жатады.

Ұ зақ мерзімді жү ктемелерге аражабын ү стіндегі стационарлық жабдық тың салмағ ы; газдардың, сұ йық тық тардың, сусымалы материалдардың сыйымдылық ішіндегі қ ысымы; қ ойма ғ имараттарындағ ы жү ктемелер; ұ зақ мерзімді температуралық технологиялық ә серлер, тұ рғ ын жә не қ оғ амдық ғ имараттарының пайдалы жү ктемесінің бө лігі, 30-дан 60%-ғ а дейін қ ар салмағ ы жә не с.с. жатады.

Қ ысқ а мерзімді жү ктеме болып саналатындары: адамдардың, жө ндеу аймағ ындағ ы материалдардың салмағ ы; тұ рғ ындық жә не қ оғ амдық ғ имараттарының ара жабынына тү сетін жү ктеменің бө лігі; ә зірлеу, тасымалдау жә не жинақ тау кезінде пайда болатын жү ктемелер; аспалы жә не кө пірлі крандардың жү ктемелері; қ ар жә не жел жү ктемелері.

Ерекше жү ктемелер сейсмикалық, жарылыс жә не апаттық ә серлер кезінде пайда болады.

Жү ктемелер екі топқ а ажыратылады – нормативтік жә не есептік. Нормативтік деп ә деттегі жағ дайда пайдаланғ ан кезде одан асуы мү мкін емес жү ктемені атайды. Нормативтік жү ктемелер ғ имараттар мен имараттарды жобалау, тұ рғ ызу жә не пайдалану кезіндегі тә жірибе негізінде белгіленеді. Олар номалар бойынша қ абылданады. Тұ рақ ты жү ктемелердің шамасы геометриялық параметрлерінің жобалық шамалары жә не материалдардың орташа тығ ыздығ ы бойынша анық талады.

Есептік жү ктемелер.

Жү ктеменің ө згергіштігі жү ктеме бойынша сенімділік еселеуіші арқ ылы есепке алынады.

Есептік жү ктемелер нормативтік жү ктемені жү ктеме бойынша сенімділік еселеуішіне кө бейту арқ ылы анық талады:

, (8.1)

мұ ндағ ы - нормативтік жү ктеме.

Қ ұ ралымдарды шекті жағ дайлардың бірінші тобы бойынша есептеген кезде ә детінше бір ден артық қ абылданады. Жү ктеменің азаюы қ ұ ралымның жұ мыс жағ дайын нашарлататын болса ғ ана қ абылданады.

Қ ұ ралымдарды шекті жағ дайлардың екінші тобы бойынша есептеген кезде, бұ л шекті жағ дайының қ ауіптілігі тө мендеу болғ андығ ынан, есептік жү ктемеде қ абылданады.

Негізгі ә дебиет: 1, 6[41-47].