І. Салық механизмінің экономикалық мазмұны, теориялық негіздері

1.1 Салық механизмі - қ аржы механизмінің қ ұ рамдас бө лігі

Қ азіргі заманғ ы қ оғ амның дамуының айырық ша ерекшелігі, оғ ан мемлекеттің кең ауқ ымды ық пал етуімен сабақ тасады. Мемлекеттің орталық тандырылғ ан қ аржы қ ұ ралдары кешені ішіндегі экономикалық процестерді басқ арудың бірден - бір тетігі салық саясатын жатқ ызуғ а болады.

Салық саясаты дегеніміз - мемлекеттің салық салу саясатында мақ сатты тү рде белгілі бір экономикалық қ ұ қ ық тық, жә не ұ йымдастырушының - бақ ылау шараларын жү зеге асыру болып табылады.

Мемлекеттің салық саясатын жү зеге асыру ү шін салық механизмінің барлық жиынтық элементтерін іске қ осу керек.

Салық механизмі- қ аржы механизмінің қ ұ рамдас бө лігі болып табылады жә не ол салық саясатын ұ тымды жү зеге асыру ү шін қ олданылады. Ол ө зінің мағ анасына байланысты салық тық қ атынастарды ұ йымдастыру ережелерін білдіреді, осылардың кө мегімен ауқ ымды жү йеде бө лу жә ң е қ айта бө лу қ атынастарын қ амтиды, оның функцияларын орындау ү шін мемлекеттің орталық тандырылғ ан қ орын қ ұ ру жә не қ оғ амның ә леуметтік-экономикалық дамуын, шаруашылық субъектілерін қ орландыру мен тұ тынуын жандандыру болып табылады. Орыс тіліндегі тү сіндірме сө здігінде " механизм" машина, қ ұ рылғ ы, апаратты іске қ осып тұ рғ ан ішкі қ ұ рылым деп тү сіндіріледі.

Осы анық таманы ө згерте отырып салық механизмінің буындар жү йесінің салық тық қ атынастарын мемлекеттің салық саясатын іске қ осуын айтуғ а болады.

Салық саясатының қ ұ рамына мемлекетте жинақ талатын, қ алыптасқ ан салық тардың тү рлері, заң намалық жә не нормативтік актілерді қ абылдауды жү зеге асыру, салық тө леушілер, салық ставкалары, салық жең ілдіктері кіреді. Салық тарды қ абылдау ретімен тө леу мерзімдері, салық тық қ ұ қ ық бұ зушылық қ а жауаптылық, бюджет жү йесі буындары арасындағ ы салық тардың бө лінуінің салық механизмі арқ ылы жү зеге асырылады. Салық саясатын жү зеге асырудың тұ рақ тылығ ы мен нақ тылығ ы салық механизмінің салық тық зандар жү йесі немесе салық кодексі сияқ ты ерекше элементтерден тұ рады. Осы қ атынастар мемлекеттің салық тық қ ұ қ ық қ атынастарының халық пен жә не шаруашылық жү ргізуші субъектілерімен негізделеді, сонымен бірге жергілікті атқ арушы органдар салық тарды басқ ару жә не біртұ тас салық механизмін орындау кезінде айқ ындалғ ан қ ұ қ ығ ы мен қ ұ зыреті шегінде қ ызмет атқ арады.

Мемлекеттің салық ты орындау сферасында қ алыптасқ ан қ атынасты салық тық қ ұ қ ық реттейді. Салық салу жө нінде қ абылданғ ан нормативтік актілер, сонымен қ атар салық кодексі, барлық қ ызмет кө рсету сферасындағ ы заң ды жә не жеке тұ лғ аларғ а біркелкі салық саясатын жү ргізу. Салық тық механизмге салық тық қ атынастарды ұ йымдастыру тү рлері, нысандары, тә сілдері жатады. Олардың сандық жә не сапалық қ абілетіліктерін анық тайды. Жалпы ішкі ө нім бө лігін салық тардың қ алыптасуымен жиналғ ан орталық тандырылғ ан мемлекеттік қ орын жә не салық салумен салық тарды жинау дең гейін жатқ ызуғ а болады.

Сапалық параметрлерін салық тың ә серімен қ оғ амның ә леуметтік-экономикалық дамуы, экономикадағ ы салық тық басқ аруды, сұ раныс пен ұ сынысты, инвестициялық саясатты, салық тық тү сімдердің барлық тү рлерін жә не жоспарлы (болжамды) кө рсеткіштердің орындалуын жатқ ызамыз.

Сандық параметрлерінің салық механизмінің мобильді блогы элементіне оперативтік таң дауғ а мемлекет жә не шаруашылық жү ргізуші субъектілер пайдасына сол немесе басқ а уақ ыт шең берінде есептелінеді.

Салық механизмінің кө мегімен мемлекет оның элементтерін біртұ тастыра отырып, екі қ арама - қ арсы тү сінік бастауларын біріктіреді. Олар: бір жағ ынан мемлекет басқ аратын орталық тандырылғ ан экономика болса, екінші жағ ынан нарық тық жә не ө ркениеттік қ атынастар болып табылады.

Салық механизмі мемлекет қ олындағ ы ең кү шті қ ұ рал. Осы қ ұ рал арқ ылы орталық тандырылғ ан экономикалық саясатты еркін бә секелестік жә не кә сіпкерлік жағ дайында қ оғ амның экономикалық дамуының нақ ты алғ а қ ойғ ан мақ сатына сә йкес, экономикалық жә не қ аржы саясатының стратегиялық жә не тактикалық бағ дарламаларын ұ сынады.

Салық механизмінің функцияларының басты мақ саты болып, мемлекеттің ә леуметтік-экономикалық дамуының игеріміне қ атаң тү рде қ арау жә не осының негізінде жалпы ішкі ө німнің, ұ лттық табыстың бір қ алыпты ө суін қ амтамасыз ету болып табылады. Бұ л, ставка жә не салық дифференциясы, салық тық жең ілдіктер мен салық тарды пайдалану жә не т.б.

Салық механизмінің қ ұ рылымы келесі элементтерден тұ рады:

- салық тү рлерінің жиынтығ ы (салық жү йесі);

- салық тық тө лемдерді жоспарлау жә не болжамдау;

- салық тық қ ұ қ ық жә не салық тық заң дылық тар;

- салық салу қ ағ идалары;

- салық тарды басқ ару жү йесі;

салық элементтері;

- салық ты тө леу қ абілеттілігі жә не реттілігі;

- салық тық федерализм;

- салық тық бақ ылау;

- ақ параттық қ амсыздандыру;

- салық тық есеп қ исаптар.

Кө рініп тұ рғ андай салық механизмі салық тарды басқ арудан бастап, салық тық есеп қ исаптарғ а дейінгі барлық жиынтық ережелері, формалары, салық салу қ абілеттілігінің барлығ ын ө з қ ұ рамына кіргізіп отыр. Ол кім, қ ашан, қ алай, қ андай кө лемде, қ айда салық тө лейтінін анық тап, салық салуғ а не жатады жә не салық тың қ айнар кө зі неде, оның объектісінің ө лшем бірлігін, қ андай айыппү лдар салық қ ү қ ығ ын бү зушылар ү шін, жә не басқ а да

салық тық тү сімдермен алымдардың теориялық жә не практикалық сұ рақ тарынан тұ рады.

Қ азақ стан Республикасының салық жү йесі қ ұ рылымының жә не территориялық қ ағ идасына сә йкес салық механизмін республикалық жә не жергілікті салық тарғ а бө луге болады.

Салық тардың қ оғ амдық ө ндіріске ық палдылық тарын

қ арасақ олардың функционалды звенолары бө лініп шығ ады. Олар: фискалдық ынталандыру, реттеу, бө лінушілік, қ оғ амдық жә не бағ ыттаушы.

Ә р буынғ а салық тық басқ аруда жә не салық механизмінде ө з элементтері жатқ ызылғ ан, жақ сы жә не шебер ұ йымдастырылса, салық функциялары нақ ты, мақ саттарында орындалады.

1.2. Салық теориясындағ ы салық механизмінің негізгі элементтеріне сипаттама

Нарық тық экономиканы реттей отырып, ә леуметтік- экономикалық саясаттың негізгі тө рт мақ сатын ескеріп отыру қ ажет:

- тұ рақ ты экономикалық ө суге жету;

- негізгі тауар мен қ ызмет тү рлерінің бағ асының тұ рақ тылығ ын қ амтамасыз ету;

- ең бекке жарамды халық тың толық жұ мыс бастылығ ын қ амтамасыз ету;

- тауарлардың экспорты мен импортын ескере отырып, сыртқ ы экономикалық қ ызметте тең дікті қ амтамасыз ету.

Бұ л тө рт мақ сат сиқ ырлы тө ртбұ рыш тә різді, ө йткені олардың барлығ ын бірмезгілде қ ол жеткізуге болмайды. Сондық тан олардың арасында белгілі-бір балансты табу керек. Мысалғ а, егер бағ алар ө сетін болса, онда оларды шектеу, мен реттеу саясатын жү ргізу қ ажет. Алайда бағ аны шектеу экономикалық ө судің баяулауына жә не жү мыссыздық тың артуына ә келеді. Дә л сол сияқ ты толық жұ мыс бастылық қ а жету бағ алардың ө суіне ә келеді, себебі ең бек ақ ыны кө п адамғ а тө леу қ ажет болады, соғ ан орай халық тың сұ ранысы артады. Нарық тық экономиканың бұ л ішкі қ айшылық тарын мемлекетке ү немі жұ мсартып, олардың оптималды мө лшерін табу керектігі осыдан кө рінеді. Тікелей экономикалық реттегіштердің кө мегімен (салық салу, несиелеу т.б) мемлекет ө зінің функцияларын, мақ саттары мен саясатын іске асыра алады. Бұ л мақ саттарда: жаң а жә не тапшы ө німдер ө ндірісін қ аржыландыру, салық тық жең ілдіктер беру, халық тық тұ тыну тауарлар шығ аруда несиелік жә не салық тық жең ілдіктер беру, нақ ты тауар массасын ө сірмей- ақ мү мкін болатын кә сіпорынның шаруашылық есепті табысының ө суіне тежейтін инфляцияғ а қ арсы салық ты ендіру, капиталдық сала аралық қ озғ алысына экономикалық жә не қ ұ қ ық тық жағ дай, шағ ын кә сіпорындарғ а қ аржылық кө мек; нарық инфрақ ұ рылымын қ алыптастыру, коммерциялық ақ параттық байланыс жү йесін қ ұ ру т.с.с. шаралар жү ргізуге болады. Мұ ндай тұ бегейлі экономикаларды жү ргізуде, бюджеттік қ аржылық қ атынастарды ө згертуде салық жү йесіне маң ызды орын беріледі. Ә р-тү рлі қ оғ амдық қ ұ рылыс формасындағ ы мемлекеттердің ешқ айсысы ө ндіріске қ атысушылардың бір бө лігін орталық тандырмай қ ызмет етуі мү мкін емес. Бұ л қ аржы-қ аражаттарды шоғ ырландырудың негізгі формасы болып салық тар табылады. Таза фискалдық қ ызметімен қ атар, салық тар алымдар жү йесі мемлекет тарапынан экономикағ а ә сер ету механизмі қ ызметін атқ арады. Сонымен бірге, негізгі мақ саттардың бірі - салық тардың ә леуметтік ә ділеттілігін қ амтамасыз ету, қ оғ амдық ө ндіріске қ атысушылардың олардың шаруашылық жү ргізу ә дістерінің жә не меншік формаларының ө згешелігіне қ атыссыз, мемлекет алдында тең салық тық жауапкершіліктің экономикалық жағ дайларын жасау. Нарық ты экономикада салық тар тү бегейлі қ оғ амдық ө згерістер факторының рө ліне ие болады: олар тең барлық дең гейдегі бюджеттердің негізгі кірістері, ә леуметтік кепілді қ амтамасыз ету, жергілікті басқ арудың қ аржылық негізі ретінде болып қ ана қ оймай, сонымен қ атар мемлекеттің, шаруашылық субъектілердің жә не халық тың қ ызығ ушылығ ы мен қ аржысының ү йлестірушілік функциясын атқ арады.

Салық жү йесі тө мендегідей негізгі шарттарда жасалуы тиіс:

олардың ерекшеліктеріне жә не меншік формаларына байланыссыз, барлық кә сіпорындар мен шаруашылық жү ргізуші ұ йымдарының тең дігі; нақ ты жә не тұ рақ ты салық заң ымен қ амтамассыз етілген кә сіпорындар мен ұ йымдардың мемлекет пен тұ рақ ты жә не ұ зақ мерзімді қ аржылар; министрліктер тағ ы басқ а орталық тардың волюнтаризмінен қ орғ ау, салық тө легеннен кейінгі қ аржы ресурстарын пайдаланудағ ы негізгі ө ндіріс бө лімшелерінің толық дербестілігі; кә сіпорын ұ йымдарының ақ ша - қ аражаттар тартудағ ы жә не оны тиімді жұ мсаудағ ы қ ызығ ушылығ ы; кә сіпорындардың ө зін-ө зі ақ тау, ө з қ аржылары есебінен ұ лғ аймалы ұ дайы ө ндірісті қ амтамасыз ету; экономика дамуының приоритеттерін нақ ты анық тау жә не экономикалық реттеу қ ұ ралы ретінде салық жең ілдіктері кең інен қ олдану; қ аржылық санкцияларының бар болуы жә не оларды қ олдану. Олар белгілі- бір салалардың, ө ндірістің жә не де қ ызмет тү рлерінің дамуын шектей алады; бюджетпен есеп айрысуда тү сінікті, қ арапайым жә не ың ғ айлы ә дістер мен формаларды қ олдану.

Салық жү йесінің моделі қ олданылатын салық салу объектісінің, яғ ни табыстар мен шығ ыстардың ә ртү рлі арақ атынасында жасалуы қ ажет. Салық объектісі ретінде табысты кө п бө лігіне бағ ытталғ ан модель табыс моделі АҚ Ш- та қ олданылады. Онда халық тан жиналатын табыс салығ ы мен корпорациялар табысына салынатын салық ү лесі салық тық тү сімдердің басты бө лігі болып табылады.

Яғ ни салық салудың объектісі ретінде шығ ыстардың басым бө лігін алатын модель ТМД елдері ішінде, соның ішінде Қ азақ станда (49%) кең ө ріс алды.

Бұ л модельдер арасындағ ы принципиалды ерекшелік экономиканы салық тық реттеу мақ саттары мен мә селелеріне ә ртү рлі келу жолдарының шегінен шығ ып кетеді. Ол сонымен қ атар салық салуды ұ йымдастырудың сапасымен, яғ ни салық аппаратының жағ дайымен, олардың салық тө лемдерін толық жә не уақ ытылы алу мү мкіндіктерімен белгіленеді.

Ә рбір салық тық алымдар салық тө леушілердің тұ тынудағ ы мү мкіндіктерін шектейді. Алайда салық ты алу ә дістері тө леушілердің экономикалық жағ дайына дифференциалды тү рде ә сер етеді.

Бірінші модельде бұ л ә сер адресті болады, жә не ең ү лкен дә лділікке бұ л жерде жеке тұ лғ аларғ а салынатын табыс салығ ы ие. Кә сіпорындарғ а салынатын табыс салығ ы осы кә сіпорын ұ йымының, иелері мен акционерлерінің қ ызығ ушылығ ына ә сер етеді. Оның адрестілігі тө мендеп, жеке тұ лғ алар топтарына бағ ытталады. Сондық танда болар, АҚ Ш- тың федералдық бюджет тү сімдерінің 41% жеке тү лғ аларғ а салынатын табыс салығ ы қ ұ райды.

Бұ л модельді қ олдану, яғ ни тікелей салық тарды қ олдану табыс пен салық тү сімдерінің мө лшері арасында қ ажетті байланыстылық ты орнатуғ а мү мкіндік береді. Мұ ндай байланыстылық ты мемлекеттің фискалды мақ саттарына жә не қ олда бар табыс мө лшерін реттеу мә селелерін шешуде кең кө лемде қ олдануғ а болады.

Тікелей салық салудың маң ызды аспектісі болып салық тардың табыс қ ұ рамына (табыс ішінде) орналасып жә не табыс алушылардың ол табысты алу кезінде олардың қ ызығ ушылығ ына ә сер ететіндігі табылады. Тікелей салық тар, заң бойынша, тауар бағ асына ә сер етпейді. Тікелей салық салу шығ ындарын жабу мақ сатын ө ндіруші бағ аларды кө терсе, оғ ан кедергі болып бә секелестік орта табылды. Сә йкесінше бә секелестік механизмі

нақ ты тауар, ө нім, қ ызмет тү ріне салық салынғ анда, салық салынатын пайда, табыс кө лемін азайту мақ сатында ө ндіріс шығ ындарын кө бейтуге жол бермейді. Тікелей салық кө лемдері алдын-ала жең іл есептелінеді, тө леушілердің қ олында қ алатын табыс кө леміне алдын-ала жұ мсау жолдарын белгілеуге кө мектеседі.

Екінші модельдің қ ызметінде, тө леушілердің тұ тынуы кезінде, яғ ни тауарлар мен қ ызметтерге ақ ша қ аражаттарын жұ мсау кезінде тө ленетін жанама салық тар қ олданылады. Жанама салық тардың басты ерекшелігі тауарлардың, ө німдердің, қ ызметтердің бағ асының ө суі болып табылады.

Жанама салық тарды қ олданғ анда салық тө леушінің табысын дә л, адресті реттеуге қ ол жетпейді. Сонымен қ атар жанама салық тар регрессивті сипатқ а ие. Тө мен табысты тө леушілер жанама салық тарды тө леуге жоғ арыларғ а қ арағ анда кө п ақ ша

қ аражаттарын жү мсайды. Бұ л фактор ө мірге қ ажетті ө німдерді, қ ызметтерді иемдену қ ажеттілігінде басқ а қ ұ рамына енгізілген салық тарды тө леумен қ ызмет етеді.

Тікелей жә не жанама салық тардың экономикалық мазмұ нын талдау белгілі бір қ оғ амдық -экономикалық жү йеге қ атысты олардың мә ні мен қ олданылуын анық тауғ а мү мкіндік береді:

1)негізінен тікелей салық тарды қ олдану реттелген, жоғ арғ ы ұ йымдастырылғ ан жү йелерге тә н. Оларда шаруашылық жү ргізуші субьектілер ә сер ету ү шін салық тық мү мкіндіктері тиімді қ олданылады;

2)негізінен жанама салық тарды қ олдану ұ йымдастырушылық -экономикалық мү мкіндіктері аз жү йелерге тә н: халық шаруашылығ ының салық базасы жә не салық апараты бар жү йелерге тә н.

Мұ ндай жағ дайда мемлекетке жанама салық тар арқ ылы фискалды саясатты жү ргізуге қ олайлы. Бұ л салық тарды бюджетке акуммуляциялауғ а оң ай, себебі мемлекетке табыстар қ озғ алысына қ арағ анда тауар қ озғ алысын есепке алу жең ілірек, ал тө леушілерге салық салудан қ ұ тылу оң ай емес.

Жанама салық тардың маң ызды қ асиеті болып олардың тауар бағ аларымен фискалды сә йкестілігі табылады, инфляция жағ дайында бұ л мемлекетке тұ рақ ты табыс кө зі қ ызметін атқ арады, бағ алардың ө суіменен жанама салық тардың тү сімдері ө седі. Сондық тан да болар, қ азіргі ө тпелі кезең де, экономикалық тұ рақ сыздық, инфляция, жұ мыссыздық кезінде біздің еліміздің осындай жанама салық тардың моделін таң дап алуы, тікелей жә не жанама салық тардың ерекшеліктері мен мү мкіншіліктерін қ арастыру, салық жү йесін салық тардың оптималды қ ұ рамымен қ ұ руғ а, қ аржылық жә не макроэкономикалық тең дікке жету мақ сатында олардың мө лшерін ө згертуге мү мкіндік береді.

Салық тық реттеудің тағ ы бір тетігі салық салу ставкасы. Салық тық реттеу кә сіпорындар мен халық тың экономикалық белсенділікке қ ызығ ушылығ ын қ амтамасыз етуге бағ ытталғ ан. Бұ л салық салу ставкасының мө лшері арқ ылы мү мкін болады. Салық салу мө лшері ең алдымен қ оғ амның қ ажеттіліктерін қ анағ аттандыру жү йесімен байланысты. Егер, олар салық тү сімдерінің есебінен қ ұ рылатын жалпы мемлекеттік ақ ша қ орлары арқ ылы қ анағ аттандырылса, онда салық салу дең гейі жоғ ары, ал егер қ оғ амдық қ ажеттіліктерді ө теу жү йесі халық тың жеке табысымен кә сіпорындардың қ аржы - қ аражаттарына бағ ытталса, онда сә йкесінше салық салу дең гейі де тө мен болады. Мемлекеттік шығ ындарды қ аржыландыруғ а қ ажетті салық тү сімдері сомаларының жетіспеушілігі бюджет тапшылығ ын тудырады, ал ол ө з кезегінде инфляцияғ а ә келеді. Қ аржыландырудағ ы тапшылық ақ шалардың сатып алу қ абілетілігінің тү сү іне ә келіп, оның нә тижесінде зардапты кә сіпорындар мен халық шегеді. Бұ л ә сер қ ысқ а мерзімді болуы мү мкін, егер қ аржылық тапшылық кезінде мемлекеттің мобилизацияланғ ан ақ ша қ аражаттары тиімді қ олданылса жә не айналымдар кезінде экономикалық ө суге ә келсе. Ал, егер керісінше болса, онда қ аржыландырудағ ы, тапшылық экономиканың натуралды затының тең сіздігінің ұ лғ аюына, инфляцияның артуына жә не ақ ша бірлігінің сатып алу қ абілетінің тү суіне ә келеді.

Салық тық реттеудегі салық ставкаларына байланысты маң ызды аспект болып ішкі нормаларды ұ стап қ алу жә не шетел инвестицияларын тарту мү мкіндігі табылады. Жоғ ары салық тар капиталдың сыртқ а қ ашуын тудырады, яғ ни капиталды қ олданудан, тү скен табыстардан аз салық кө лемі алынатын қ оздырма салық тық климаты бар елдерге ағ ылуы мү мкін. Бұ л механизмнің ә сер етуіне сонымен бірге офшорлық зоналар ық палын тигізуі мү мкін. Екінші жағ ынан, жоғ арғ ы салық ставкалары елге шетел капиталының кө птеп ағ ылуын тежейді, себебі шетел капиталы ішкі қ орлардың жеткіліксіздігі жағ дайында экономиканың дамуын тежейді.

Сондық тан да салық тық реттеу бұ л факторларды есепке алуы керек жә не экономикалық қ атынастардағ ы елдердің салық тық жағ дайларының тең естірілуіне ү лес қ осу керек.

Салық тық реттеуде салық ставкалары факторларымен қ атар, салық тық жең ілдіктер жү йесі маң ызды мә нге ие.

Жең ілдіктер арқ ылы қ оғ амғ а қ ажетті даму бағ ыттары ынталандырылады. Ә леуметтік сферағ а ақ ша қ аражаттарын салу, табиғ атты қ орғ ау жә не қ айырымдылық шараларын қ олдау, жаң а қ ызмет, ө нім тү рлерінің дамуына, тіпті ә леуметтік маң ызды ө нім мен қ ызмет тү рлерінің ө суіне ық пал етеді. Алайда жең ілдіктер беру шекаралар эканомиканың негізделген шектерде болуы тиіс. Шаруашылық субьектілердің ө зін-ө зі қ аржыландырудағ ы ә р тү рлі мү мкіндіктеріне байланысты салық тық жең ілдіктер шаруашылық жү ргізудің тиімділігінің шынайы нә тижелерін бұ рмалайды. Сонымен қ атар, жең ілдіктер беру кезінде салық салудың негізгі принципі: субьектілердің салық алдында

Салық тық тү сімдердің мемлекеттік бюджет кірістерін қ ұ раудағ ы рө ліне экономикалық талдау (Алматы қ аласы Салық Комитеті бойынша)

Қ азақ стан Республикасының бюджет жү йесі экономикалық қ атынастарғ а жә не тиісті қ ұ қ ық тық нормаларғ а негізделген ә ртү рлі дең гейдегі бюджеттерді қ амтиды. Қ азақ стан Республикасында мемлекеттік бюджетті қ ұ райтын республикалық бюджет пен жергілікті бюджеттер ө з алдына дербес қ ызмет етеді.

Мемлекеттік бюджетте мынандай принциптер қ алыптасқ ан жә не олар бюджеттің мә нін айқ ындай тү седі:

- қ аржылық орталық тандырылуы, яғ ни олардың бір ақ ша қ аражат қ орларында жинақ талуы;

- жоспарлылығ ы, ө йткені бюджет-теориялық жә не практикалық мағ ынасы бойынша болашақ кезең ге арналғ ан қ аржы жоспары;

- тепе-тең дігі, яғ ни бюджет қ ұ рылымы бойынша кірістер мен шығ ыстардан тұ ратындық тан тепе-тең дік немесе баланстылық тың болуы тиіс;

- мерзімділігі, яғ ни барлық жоспарлар тә різді мемлекеттік бюджет белгілі бір мерзімде қ ұ рылады немесе біз оны қ аржы жылы деп атаймыз (Қ азақ стан Республикасының қ аржы жылы 1 қ аң тардан 31 желтоқ санғ а дейін).

Қ азақ стан Республикасының мемлекеттік бюджет кірістерінің қ ұ рамында ең маң ызды орынды салық тық тү сімдер алады. Осылай, Қ азақ стан Республикасы Статистика Агенттігің ің мә ліметтеріне сә йкес 2004 жылы салық тар мемлекеттік бюджет кірістерінің 66.7% қ ұ рады, салық тық емес тү сімдер (мемлекеттік меншіктен, мү ліктен, мемлекеттің кә сіпкерлік іс-ә рекетінен, ә кімшілік жинақ тар мен баждардан, айыппұ лдар мен санкциялардан) 4.2% қ ұ рады, капиталмен жасалғ ан операциялардан тү скен кірістер 28.3%.

Салық тар мемлекеттің іс-ә рекетін қ аржыландырудың жә не оның аппаратын ұ стаудың кө зі болып табылады. Мемлекет осы тетіктерді қ олдану арқ ылы ішінде болып жатқ ан экономикалық процестерге дә йекті ық пал етіп, олардың дамуын қ оғ амғ а тиімді бағ ыттарды итермелейді. Салық арқ ылы жиналғ ан ақ ша қ аражаттары мемлекеттің ә леуметтік саясатты жү ргізу мү мкіндігін береді.

Қ азақ стан Республикасында салық тардың келесі тү рі бар: корпоративтік табыс салығ ы, жеке табыс салығ ы, Қ Қ С, акциздер, жер қ ойнауын пайдаланушылардың арнайы тө лемдері, ә леуметтік салық, мү лік салығ ы, жер салығ ы, кө лік қ ұ ралдарына салынатын салық.

1 кесте мың тең ге

Мемлекеттік бюджет табысындағ ы салық тық тү сімдер қ ұ рылымы

1-ші кестеден кө ріп тұ рғ андай мемлекеттік бюджет кірісіндегі салық тық тү сімдер жылдан жылғ а артып отырғ анын кө руге болады, оның себебі салық механизмінің тиімді жұ мыс жасауында. 2003 жылдың қ ортындысы бойынша мемлекеттік бюджеттің кірістерінде ең ү лкен салық тық тү сімдердің ішінде корпаративтік табыс салығ ы оның ү лесі 26.3%, жә не Қ Қ С 25.5% алып отыр.

Қ азіргі таң да біздің елімізде нарық тық экономикалық қ атынастардың белсенді даму жағ дайында жергілікті бюджеттер мемлекетіміздің ә леуметтік-экономикалық саясатын іске асыруда елеулі орын алуда. Жергілікті бюджет қ аражаттары есебінен халық ты ә леуметтік жағ ынан қ амтамасыз ету шаралары жү зеге асырылады. Жалпы мемлекеттік ақ шалай қ аржыларды бюджет жү йесі буындарының арасында бө лінуі негізінде жергілікті бюджеттердің ө з алдына дербестілік принципі қ алыптасады. Осы принциптерге сә йкес жергілікті бюджеттердің кірістері бекітілген жә не реттелетін кірістерден қ ұ ралады.

Жергілікті бюджет кірісіндегі салық тық тө лемдерге экономикалық талдауды қ алалық маң ызы бар Алматы қ аласы салық комитетінің деректері бойынша, жергілікті бюджетке толғ ымен тү сетін салық тарғ а, оның ішінде бекітілетін салық тар бойынша тү сімдер қ ұ рамында:

- жер салығ ы (673330, 0 мың тең ге немесе орындалу пайызы 91, 1%-і),

- мү лік салығ ы (нақ ты 2389936 мың тг немесе орындалу пайызы -107, 8%);

- кө лік салығ ы (1030012, 0 мың тг немесе орындалу пайызы-102%-і),

- жеке табыс салығ ы (нақ ты 15849429, 0 мың тг немесе орындалу пайызы -100, 05%);

- ә леуметтік салық (22876505, 0 мың тг немесе орындалу пайызы -105, 6%);

- акциз (нақ ты 2146455, 0 мың тг немесе орындалу пайызы -105, 3%).

Ендігі кезекте Алматы қ аласы бойынша жергілікті бюджетке бекітілген салық тардың ү ш жыл ішіндегі тү сімдерінің сандық мә ліметтерін қ арастыратын болсақ.

2 кесте

Жергілікті бюджетке тү сетін салық тық тү сімдердің 2001-2003 жылдар аралығ ындағ ы сандық кө рсеткіші (Алматы қ аласы)

Енді жалпы осы жергілікті бюджетке бекітілген салық тарды ә рқ айсысын жеке-жеке даралап талдайтын болсақ, бірінші кезекте жергілікті салық тардың тү рақ ты кө зі ретінде меншік салық тарына тоқ талмақ пыз жә не ү ш жыл ішіндегі тү сімдерін қ арастырайық.

Жер салығ ы 2005жылдың 12 айының қ орытындысы бойынша болжамдалғ ан 739367, 0 мың тең генің орнына 673330, 0 мың тең гені қ ү рады немесе 91, 1%-ке орындалды. 2002 жылмен салыстырғ анда салық тың бү л тү рі бойынша тү сім 92153, 0 мың тең геге азайды.

3-кесте

Ө зара ү ш жылдық кө рсеткіштерді салыстыру арқ ылы келесідей кесте пайда болды:

2003 жылы жоспар болжамдалғ аннан 1, 9% артық орындалғ ан, ал 2004 ж жоспар 1, 9% орындалмай қ алғ ан. 2005жылы болжам 8, 9% орындалмағ ан немесе 91, 1% орындалғ ан.

Бұ л салық бойынша болжамның орындалмауы келесідей мынадай негізгі факторлардың ә серінен туындады:

1. кө птеген кә сіпорындардың жер учаскесін жалғ а алып жү мыс істеулері ә сер етті. Осының негізінде ө ткен жылда орташа шамамен 107424, 5 мың тг салық тө ленбеді (оның ішінде ААҚ Алматының Халық аралық Аэропорты, ЖАҚ Бителеком, ПК Радуга, ЖШС Ақ сай, ДЭУ Автобаза, ЖШС Промтехмонтаж, АТП-3 жә не т.б);

2. Біршама кә сіпорындар қ аржылық жағ дайының тұ рақ сыздығ ынан 2004 жылдың ағ ымдағ ы тө лемдерінің сомаларын 2001 ж орташа жуық шамамен мынадай сома 17892 мың тг тө ленген;

3. Қ.Р Салық кодексінің 340 б. 7 тр енгізілуінің негізінде, жыл ішінде жер салығ ын есептеу мен тө леу бойынша міндеттемелер туындағ ан кезде салық тө леушілер салық міндеттемелері туындағ ан кү ннен бастап отыз кү нтізбелік кү н ішінде ағ ымдағ ы тө лемдердің есебін салық салу объектісінің орналасқ ан жері бойынша салық органына табыс етуге тиіс. Бірақ бірқ атар салық тө леушілер жер салығ ы бойынша ағ ымдағ ы тө лемдерін уақ ытылы тө леуін жү зеге асырмайды;

4. Қ.Р Салық Кодексінің 324 б. 7 тр негізінде, діни бірлестіктер жер салығ ын тө леушілер болып табылмайды. Бұ л тү рі бойынша салық тық ү тылу 4418 мың тг;

5. Алматы қ алалық мә слихатының 14 сессиясының 2 шақ ыруының шешімінің негізінде автотұ рақ тар бойынша коэффициенттер он нан екіге дейін тө мендетілді. Соның негізінде орташа шамамен салық тық ұ тылу 3807 мың тг қ ұ рады.

6. Басқ адай салық тық ұ тылу — 16396 мың тг қ ұ рады. (Жерлерді мемлекеттік қ орғ а қ алдыру, жә не т.б).

Аталғ ан салық бойынша тү сімдерді кө бейту мақ сатымен келесідей іс-ә рекеттер жү зеге асырылуда:

1. Алматы қ аласы бойынша салық комитеті мен Жер ресурсын басқ ару комитеті арасында тү рақ ты жә не жедел ақ паратпен алмасу қ ызметі жө нінде жоспар келісілген жә не бекітілген;

2. Алматы қ аласы ә кімінің шешімінің негізінде жер учаскілерін пайдалануғ а алғ ан заң ды жә не жеке тү лғ алардың жер салығ ы бойынша тө лемдердің уақ ытында тө ленуіне бақ ылау жұ мысы тұ рақ ты жү ргізілуде, аудандық салық комитеттеріне осы жұ мыстарды кү шейту мақ сатымен шолу хаттары тарқ атылғ ан. №12-1 -7/7213 05.06.2002ж;

3. Тоқ сан сайын жер ресурстарын басқ ару комитетінен аудандық салық комитетіне жер участкілерін сатып алғ ан субъектілер жайлы ақ параттар беріледі. Соның негізінде олардың тиісті салық тарын тө леуге жә не уақ ытылы есепке тұ руларына бақ ылау жү ргізіледі жә не т.б іс-ә рекеттер жү зеге асырылуда.

4. Сонымен қ атар аудаң дық салық комитеттерінде: соның ішінде ө ндірістік емес тө лемдер бө лімі жә не салық тө леушілермен жү мыс істеу бө лім қ ызметкерлерінің біліктілік дең гейін кө теру мақ сатымен семинар сабақ тары жү ргізіледі (бұ л сабақ тарда: салық тық ставкалар, жер салық тарын есептеу мен тө леу мерзімдері, жер участкілерін пайдаланғ аны ү шін тө лемдер, басқ а да органдармен жұ мыс істеу тә ртібі жайлы мә ліметтер айтылады).

Кө лік қ ұ ралдарына салынатын салық

2005 жылы кө лік салығ ы болжамдалғ ан 1010000, 0 мың тең геден асып, нақ тылай 1030012, 0 мың тең гені қ ұ рады немесе 102%-ғ а орындалды. Оның ішінде заң ды тұ лғ алардан алынатын кө лік салығ ы болжамдалғ ан 330000, 0 мың тең геден кеміді, нақ тылай 324310, 0 мың тең ге кө лемінде тү сті немесе 98, 3%-ғ а орындалды жә не жеке тү лғ алардан алынатын кө лік салығ ы болжамдалғ ан 680000, 0 мың тең геден асып, нақ тылай 705702, 0 мың тең ге кө лемінде тү сті немесе 103, 8%-ке орындалды.

Болжамның 2%-ғ а артық орындалу себебі Алматы қ аласы салық жә не жол полициясын басқ ару органымен кө лік салығ ын есептеудің дұ рыстығ ына жә не уақ ытылы тө ленуіне бақ ылаудың кү шейтілуі, тө лем мерзімінің 01.07.2005ж. уақ ытына дейін аяқ талуына жә не айлық есептік кө рсеткіштің 2004 жылғ ы 919 тең ге кө лемімен салыстырғ анда 971 тең геге кө беюімен байланысты. Сонымен қ атар мына мекемелердің есепті жылда салық ты тө леудің негізінде:

1.ЭХО ААҚ " Қ азақ телеком" — 2354, 4 мың тг;

2. ААҚ " Автобус паркі № 6" — 3240, 0 мың тг;

3." Кока-кола Алматы Ботлерс" — 2033, 9 мың тг;

4. ЖАҚ " Алматы Пауэр Консолидейтед" — 4712, 2 мың тг;

5. ЖШС " Янзар" --- 3945, 4 мың тг;

6. ЖШС " Стандарт Ойл" — 4200, 0 мың тг;

7. РШ Мем. Авиакомпаниясы " Беркут" -5 — 323, 8 мың тг;

8. ЖАҚ " Эйр-Қ азақ стан" --І-17336, 6 мың тг;

9. ЖШС " Авиационная компания Саяхат" — 6829, 2 мың тг;

10. ААҚ " Алматы Халық аралық аэропорты" — 2000, 0 мың тг;

11." Алматы Қ аржы-Сауда Банкі" — 133575, 0 мың тең ге.

Мү лік салығ ы

Салық органдарының бақ ылауында 25543 кә сіпорын бар, соның ішінде 15094 кә сіпорын салық ты тө леуге тартылғ ан. 2003 ж 1138 кә сіпорында тексеру жү ргізілді. 125 кә сіпорында тексеру нә тижесінде бұ зушылық табылғ ан. Тексеру нә тижесінде қ осымша 210976, 9 мың тг есептелді, оның ішінде борышы тө ленген 19296, 6 мың тг қ ұ рады.

2005ж. заң ды тү лғ аларғ а салынатын мү лік салығ ы болжамдалғ ан 1937693, 0 мың тең геден асып, нақ тылай 2096556, 0 мың тең гені қ ү рады немесе 108, 2%-ке орындалды. 2004 жылмен салыстырғ анда тү сімдердің есімі 599258, 0 мың тең ге немесе 40% қ ұ рады.

Қ аланың аудандары бойынша жоспардың орындалуын қ арастыратын болсақ:

1. Алмалық ауданы — 107, 1%

2. Ә уезов ауданы — 107, 3%

3. Бостандық ауданы—110, 2%

4. Жетісу ауданы — 104, 5%

5. Медеу ауданы — 112, 6%

6. Тү рксіб ауданы ---104, 7%

Осы мә ліметтерге негізделе отырып қ аланың барлық аудандарында мү лік салығ ы бойынша болжам артық орындалғ анын байқ ауғ а болады. Бұ л ө з кезегінде жергілікті бюджеттің кіріс базасын молайта тү седі.

4-кесте

Мү лік салығ ы бойынша салық тық тү сімдердің сандық кө рсеткіші

Тү сімдердің кө беюі келесі салық тө леушілердің негізгі қ ұ ралдар алуымен байланысты:

1. " Алаш" 2005ж. - 21457, 0 мың тең ге, 2004ж -24758, 0 ө сім сомасы -3301, 0 мың тең ге;

2. " Ақ Бірлік" 2005 ж. - 25, 0 мың тең ге, 2004ж. - 28754 мың тең ге, ө сім сомасы - 3754 мың тең ге;

3. " Цветмет" 2004 ж. - 19331, 0 мың тең ге, 2005ж. - 26789, 0 мың тг, ө сім сомасы 7458, 0 мың тг;

Сонымен қ атар Болжамның артық орындалуы мынағ анда байланысты:

1. " Каспиан прогрессив технолоджи" - бұ л мекеме жылдық салық соммасын ағ ымдағ ы жылдың басында тү гелдей тө леп тастағ ан — 8146, 4 мың тг;

2. Афк Ардагер — 1277 мың тг;

3. ГКП Водоканал — 4758, 2 мың тг;

4. ААҚ Казкоммерцбанк— 14311, 1 мың тг.

Азаматтардың кә сіпкерлік қ ызметінде жә не жедел басқ ару қ ұ қ ығ ындағ ы қ осымша мү лік объектілерін салық есебіне тіркеу нә тижесінде;

- бау-бақ ша қ ауымдастық тарын жә не гараждық кооперативтерін салық салуғ а тартумен;

- ө ткен жылдардағ ы салык берешегін ө ндіріп алу нә тижесінде болды.

Ә леуметтік салық қ а тоқ талатын болсақ:

Салық органдарының бакылауында 79477 кә сіпорын есепте тү р, сонын ішінде 28218 кә сіпорын салық ты тө леуге тартылғ ан.

2005ж 1826 кә сіпорында тексеріс жү ргізілді, онын ішінде 594 кә сіпорынында бү зушылык табылғ ан. Тексеріс нә тижесінде косымша 295723, 8 мың тг есепке алынды. 172397, 8 мың тг тө ленген.

Ә леуметтік салық болжамдалғ ан 21655301 мың тең геден асып. нактылай тү сімдер 22876505 мың тең гені кұ рады немесе 105, 6%-ғ а орындалды. Ө ткен жылмен салыстырғ анда тү сімдер 1395144 мың тең геге немесе 6.5%-ғ а ө сті. Бюджетке тү сімінің артуы жаң а ірі салық тө леушілердің есепке тұ руымен байланысты. Мысалы: ЖШС " ВІР8" - 10596, 2 мың тг, Алматы қ аласындағ ы филиалы " Казстройсервис" - 9429, 8 мың тг_;

ЖАҚ " ЭЙР" - 13217, 6 мың тг.

ААҚ " Альянс банк" - 1 1 33 1, 7 мың тг.

ЖАҚ Корпорация " КУАТ - 1 1 128 мың тг;

Салық бойынша берешекті 206845.0 мың тең ге ө ндіріп алу. Тек осы жоғ арыда аталғ ан кә сіпорындар 2005 жылы 2004 жылғ а қ арағ анда қ осымша 683346.0 мың тең ге тү сті. Салық органдарының есебін; 01.01.2004 ж 15287 жеке тұ лғ алар ә леуметтік салық тө леушілер ретінде тіркелген. 14001 салық ты тө леуге тартылғ ан. 2005ж 471 салық тө леушілерле тексеріс жү ргізілді, 238-де бұ зушылық табылғ ан.

5-кесте

Алматы қ аласы бойынша 2004-2005 жылдарғ а ішкі ө нім тауарларына акциздер тү сімінің салыстырмалы кестесі (мың тг.)

Алматы қ аласы бойынша салық тар мен басқ а да тө лемдердің салыстырмалы тү сімі (2004-2005 жж.)ғ ы тең дігі бү з