ЭКОНОМИКАЛЫҚ ОЙ-ПІКІРЛЕРДІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ

Ә лемде сан алуан халық тар ең бек етіп, қ оғ амдық ө ндіріс, ө зара байланыс, айырбас жү ргізіп, тү рліше табиғ и жағ дайда ө мір сү ріп келеді. Адам еміріндегі ең қ ажетті шарт — аш-жалаң аш, баспанасыз болмауы ү шін ең бек ету, ең бек нә тижесін тұ тыну, ө зара айырбас қ атынастарының болуы. Адам жападан-жалғ ыз кү н кө ре алмақ емес. Алғ ашқ ы қ ауымда адамдардыи табиғ и ортада хайуанаттардан белініп шығ уының ө зі бірлескен ең бекке байланысты. Тарихтағ ы тұ ң ғ ыш экономикалық ой-пікір алғ ашқ ы адамдардың бірлесіп тағ ы аң дарды аулауы деуге болады. Экономикалық қ атынас ө мір қ ажеттілігінен туады. Ежелгі дү ниедегі экономикалық кейбір қ ұ былыстар мен процестер Египет, Қ ытай, Ү ндістан, Греция, (Ксенсфэнт, Платон, Аристотель т. б.) ойшылдарының ең бектерінде қ арастырылды. Мә селен, Аристотель тауар қ ұ ны деген ұ ғ ымғ а тоқ талып, оның айырбас қ атынасынан шығ атынын байқ ағ ан. Бірақ ерте дү ниеде, орта ғ асырларда экономикалық ой- пікір ғ ылым болып қ алыптаспады. Оның себебі ол заманда тауар-ақ ша, рынок, сауда дамымады, шаруашылық негізінен тұ йық натуралды — заттай жү ргізілді. Экономикалық ой-пікірлердің ғ ылыми тұ жырымдалып қ алыптасуы сауда, ө неркә сіп капиталының дами бастауына байланысты болды. Бұ л кезең негізінен Еуропада XVI— XVII ғ асырларды камтиды. Ал Ресейде тауар-ақ ша қ атынастары 1861 жылғ ы реформадан сон дамыды. Қ азақ стан елінде XIX ғ асырдың соң ы, XX ғ асырдың басында сауда капиталы, тауар-ақ ша айналымы, халық аралық рынок, ең бек бө лінісіне қ амту процесі бірте-бірте жанданғ ан. Еліміздің Солтү стік, Батыс аймақ тары Ресеймен тауар айналысына басым қ атынаста болса, Оң тү стік Шығ ыс, Орталық аудандарғ а Орта Азия, Қ ытай т. б. елдердің саудагерлері жиі келе бастады. Тарихтагы белгілі " Жібек жолы" осының айғ ағ ы. Тауар-ақ ша қ атың асының экономикада ү стемдік етуін белгілі ақ ын Шортанбай тө мендегіше суреттеген еді:

Мініп кө рер кү ші жоқ,

Сауып ішер сү ті жоқ,

Ақ ша деген мал шық ты.

Бұ дан, ақ ынның натуралдық тұ йық шаруашылық ты кө ксеуімен бірге, тауар-ақ ша қ атынасының алғ ашқ ы қ адамдарын бейнелегенін байқ аймыз. Алғ аш рет ө з алдына қ алыптасқ ан ой-пікірдің белгілі бағ ыты — меркантелистер мектебі. Ол (мерканте — итальян сө зі сауда, пайда табу) қ оғ амдық байлық тың негізі ақ ша, алтын деп біледі. Меркантелистердің талабы тауарды шет елдерге мү мкіндігінше кө п сату, олардан мейлінше аз сатып алу, сө йтіп ақ ша қ орын молайту жолдарын іздеуі. Демек, меркантелистер сауда капиталының мү ддесін қ орғ ағ ан. Меркантелистер рынок экономикасы теориясы мен практикасыиың негізін қ алаушылар қ атарына жатады. Олар ақ ша неғ ұ рлым кеп болса, қ оғ амнын байлығ ы да мол болады деген ұ ғ ымды басшылық қ а алды. Ә рине, сауда капиталы тұ рғ ысынан бұ л ұ ғ ым дұ рыс та шығ ар. Себебі саудагерлер, кө пестер ақ шасы кө бейген сайын, мал-мү лкі кө п байлардын қ атарына қ осылып, қ оғ амғ а қ ажет тауарларды тасымалдау, сату ісі жанданады. Сауда капиталының қ ызметі айырбас, айналыс процесін ү здіксіз жү ргізу арқ ылы экономиканы ілгері бастыруғ а кө мектеседі. Бірақ сауда капиталы қ оғ ам байлыгын, адамдардың ә л-ауқ атын кө теретін кү ш емес. Бұ ың себебі айналыс, айырбас саласында тек қ ана қ ұ н формасы ауысып тұ рады, екінші сө збен айтқ анда, тауар, онын қ ұ ны бір қ олдан екінші колғ а ө ткенде ешбір жаң а тауар, жаң а қ ұ н жасалмайды. Йбмек меркантелистер теориясы ғ ылыми дә лелденбеген, ол халық шаруашылыгын толық қ амтитын ілім болғ ан жоқ. Меркантелистердің осы осалдығ ын физиократтар байқ ады да қ оғ амдық байлық, саудада емес, ө ндірісте екенін дә лелдеді. Бірақ физиократтар Ф. Кенэ, А. Тюрго т. б. ө ндіріс қ атарыка тек ауыл шаруашылыгын жатқ ызды. Олардың гіікірінше, қ оғ ам байлығ ының бірден бір кезі ауыл шаруашылығ ы ө німдері, сондық тан ө сімтал тап қ атарына тек қ ана шаруалар жатады деген ұ ғ ымды дә ріптеп, Ф. Кенэ тұ нғ ыш рет ұ дайы ө ндіріс теориясына қ атысты " Экономикалық кесте" жасады. Бұ л кестеде бір жыл ішінде ө ндірілген ауыл шаруашылық ө німдерінің ұ дайы ө ндіріс процесі зерттелінді. Ф. Кенэнін " Экономикалық кестесі" қ оғ амдық ө ндірістің ұ дайы даму процесін зерттеуге арналғ ан, ө з заманындағ ы даналық пен болжалғ ан ғ ылыми тұ жырымдамалар қ атарына жатады. Физиократтардың ө ндіріске кә ң іл аударуы экономикалық ой-пікірдегі кү рделі жаң алық, алга басу. Бірақ олардың ө ндірісті тек қ ана ауыл шаруашылығ ымен шектеуі халық шаруашылыгының басқ а салаларын ө німсіз деп есептеуі дұ рыс болмады.Оны буржауазиялық саяси экономиканың кө рнекті ө кілдері У. Петти, А. Смит, Д. Рикардо, С. Сисмонди ең бектері айқ ын кө рсетті. Қ оғ ам байлыгы жалпы ө ндіріс салаларында пайда болатындығ ы дә лелденді. Ауыл шаруашылыгымен қ атар ө неркә сіптің материалдық игіліктерді ө ндіру, ө ң деу процестерін жалғ астыратын байлакыс, халық қ а Қ ызмет кө рсету салаларында да жаң а қ ұ н ө ндіріліп, қ оғ амдық байлық молаяды деген кағ ида берік қ алыптасты. Классикалық саяси экономия жаң а дамып келе жатқ ан капиталистік қ атьнастарды дә ріптеуші, ө ндіріс капиталының мү ддесін қ орғ айтын экономикалық ой-пікірдің прогрессивті сатысы болды. Классикалық буржуазиялық саяси экономияның басты табысы ең бек қ ұ н теориясының негізін қ алады. Осы ой-пікірдін қ алыптасуы сауда жә не карыз-ө сімқ орлық капиталына қ арсы еіщірістік капиталдың қ оғ амдагы ерекше рө лін атап кө рсеткен ғ ылыми қ ағ ида болғ аны белгілі. Ең бек қ ұ н теориясын маркстік саяси экономия ілгері дамытып, қ осымша қ ұ н туралы ілімді жан-жақ ты талдады. Маркстік экономикалық теория XIX ғ асырдың екінші жартысында қ алыптасып, XX ғ асырдың алғ ашқ ы ширегінде В. И. Лениннің ең бектерінде дамыды. Маркстік саяси экономия — ең бекшілердің, жұ мысшы табысының мү ддесін қ орғ айтын теория. Сондық тан да оғ ан қ арама-карсы буржуазиялық тұ рпайы (вульгарлық) саяси экономия пайда болды. Марксшілер капиталистік қ оғ амды дә ріптеуші барлық экономикалық теорияларғ а сьш козбен қ арады. Оның себебі капиталистік экономикалық қ атынастарда негізінен екі тап: біріншісі, ү стемдік жасайтын буржуазия болса, екіншісі, пролетариат — қ аналушы тап емір сү реді. Ояардың арасында антогонистік бітіспес қ айшылық бар. Маркстік теория бойынша, пролетариат барлық ең бекші қ ауымды капиталистік қ анаудан азат етіп, қ оғ амдасқ ан социалистік ө ндіріс орнатуы қ ажет. Тарихта 70 жылдан астам кең ес елінде, екінші дү ниежү зілік соғ ыстан кейін Еуропа, Азияның бірсыпыра мемлекеттерінде, Кубада социалистік революция басталып, социализмнің кө бінесе кең естік моделі (ү лгісі) жү зеге асырылды. Сонымен бірге XX гасырдың екінші жартысынан бастап капиталистік дү ниеде де елеулі ө згерістер болды. Бір топ дамығ ан елдер (АҚ Ш, Жапония, ФРГ, Англия, Канада, Италия), соң ғ ы жылдары Оң тү стік Корея, Сингапур, Гон-конг сияқ ты елдер қ азіргі заманғ ы ғ ылыми-техникалық революцияғ а бейімделіп, ә лемдік озық тә жірибені дұ рыс пайдалану нә тижесінде қ оғ амдық ө ндірістің тиімділігін айтарлық тай арттырып келеді. Бұ л елдерде ең бек жағ дайын жақ сарту, жұ мысшылардың тұ рмыс дә режесін кө теру, олардың кә сіпорындарды басқ аруғ а, демократияны дамытуғ а қ атысуы сияқ ты жаң алық тар Ресейдегі Қ азан тең керісінің ә серінен деуге болады. Себебі социалистік қ оғ амның міндеті, оның ұ сынғ ан ұ рандары капиталистік елдерге ә серін тигізбей қ ойғ ан жоқ. Капиталистер дү ниедегі ө згерістерді ескеріп, жұ мысшыларғ а қ олайлы жағ дай туғ ызу жолдарын іздеді. Ә риие, ең бекакының ө суі, тұ рғ ын ү й, ә леуметтік қ орғ ау мә селелерін шешу алдымен жұ мысшы табының ең бек ө німділігіне, ө ндірісте жаң а техника, технологияны енгізуге байланысты екеиі айқ ын. Қ азіргі ілгері дамыган елдерде ең бек ө німділігі дә режесі, ең бектің интенсивтілігі ете жоғ ары екені белгілі. Мә селен, ФРГ-де бұ рынғ ы ГДР-мен салыстырғ аң даs ең бек ө німділігі дә режесі 2 есе жоғ ары болды. Сол сияқ ты Оң тү стік Корея, Жапония, Сингапурда жұ мысшылар 10—12 сағ ат қ ажырлы ең бек ететіні қ ұ пия емес. Капиталистік дамығ ан елдердің артта қ алган, бұ рын отарлық тә уелділікте болғ ан халық тардың ең бегін арзан пайдаланудан тү сірген пайдасын айтпасқ а болмайды. Ресейдегі 1917 жылғ ы Қ азан тө ң керісі экономикалық жағ ынан мешеу қ алғ ан елде жү зеге асырылды. Қ азақ халқ ының кө шпелі тұ рмыс салты, экономикалық укладтары жетілмеді, соның салдарынан дү ниежү зілік мә дениет пен ғ ылымнан шектеліп қ алды. Қ азан тең керісінің қ азақ жеріне тарауына байланысты озат елдің пролетариатының кемегімен капитализмге соқ пай, социализмге ө ту теориясы қ олданылды. Ұ рандарында бә рі де адам ү шін, адамның игілігі ү шін дегеи сө з жазылғ ан социализмнің ә кімшілдік жү йесі кең ес халқ ын дү ниежү зілік ғ ылыми-техникалық прогрестен шетте қ алдырып, ү лкен дағ дарысқ а ұ шыратты. Бұ л ө те ө кінішті жә не қ ынжылтатын жағ дай. Ә ң гіме ауыртпалық пен дағ дарыс туралы сө зді қ айталай беруде емес, керісінше, осы дағ дарыстан тезірек шығ у жолдарын анық тау, халық аралық ең бек бө лінісіне негұ рлым ұ йымдасқ андық пен ө туде болып отыр. Ә р халық тың егемен ел болғ ысы келетіні табиғ и талап деп карасақ, сонғ ы уақ ытта басқ а республикалар тә різді Қ азақ станның ез алдмна мемлекет болып ә лемдік кең істіктен, Біріккен Ұ лттар Ұ йымынан орын алуы тарихи маң ызы зор оқ иғ а. Экономикалық тә уелсіздік болмайынша саяси тә уелсіздіктің де баянды болуы қ иын. Қ оғ амдық ең бек белінісінің артық шылық тарын неғ ұ рлым тиімді пайдалану, ө з экономикаынан қ ұ рылымын жетілдіру, сыртқ ы сауда, айырбас қ атынастарының заң дылық тарын мең геру қ ажет. Қ азақ та " сауда сақ ал сипағ анша" деген мақ ал бар, сондық тан халық аралык сауда-саттық тың, дү ниежү зілік рыноктың тә ртібін мұ қ ият зерт-теудін, бә секелік кү рестің ұ тылмас жолын мең герудің маң ызы арта бермек. Ежелден саудага шорқ ақ қ азақ тың алдында рынок теориясы мен тә жірибесін жедел жә не жан-жақ ты игеру міндеті тұ р. Қ азіргі жоғ ары оқ у орындарында барлық мамандық қ а оқ ып жү рген студент жастардың экономикалык теория негіздерін ү йрену арқ ылы практикалық мә селелерді тезірек дұ рыс шешуіне болады. Республикамызда дарынды, шет тілдерді білетін жастар аз емес, олардың бір тобы АҚ Ш-та, Англияда, Францияда, Германия, Оң тү стік Корея, Жапония, Тү ркия сияқ ты елдерде бизнес, маркетинг, менеджмент, банк жү йесі, финанс- валюта, баска да қ алыптасқ ан казіргі замангы рыноктық инфрақ ұ рылымның заң дылық тарын ү йренуде. Бұ л прогрессивті бағ ыт одан ә рі дами бермек. Қ азіргі экономикалық ғ ылым ерекше дағ дарысқ а ұ шырап отыр. Бұ л дағ дарыстың себептері кө п, оның негізін экономика, саясат, идеология т. б. қ оғ амдық емір саласында байқ аймыз. Қ азіргі таң дағ ы кө кейтесті проблемалар ең бекші қ ауымның ең бек жә не тұ рмыс жағ дайыя жақ сартуғ а, адамдардың кү нделікті қ ажеттерін ө теуге керек тауар қ орларын молайтуга, ә сіресе азық -тү лік мә селесін шешуге келіп тіреледі. Экономикалық ғ ылым адамдар қ ажетін ө теу жолдарының зацдылық тарын зерттейді. Осы ғ ылымнын объективті заң дары ең бекшілердің, бү кіл халық тың мү дделеріне қ ызмет ететіні белгілі. Экономикалық ілім қ оғ амдық ө ндірісті, адамдар арасында ә леуметтік- экономикалық қ атынастарды зерттейтіндіктен ол қ оғ амдағ ы барлық ө мірге, кү нделікті тұ рмысқ а, адамдардын ең бек ету жағ дайына байланысты сан алуан мә селелерге кө ң іл аударуғ а тиіс. Ал қ оғ амдык қ атынастардың негізі — ө ндірістік қ атынастар. Оның қ ұ рамына жалпы алганда тікелей ө ндіріс, айырбас, бө лу, тұ тыну қ атынастары кіреді, оларды қ айталап ү здіксіз ө ндіру немесе ұ дайы ө ндіріс қ атынастарын дамытып, жетілдіру аса маң ызды. Қ азіргі кезең де ерекше шешімін кутіп отырғ ан мә селе 70 жылдан аса тарихи орын алғ ан кең естік экономикага саяси экономикалық талдау жасау, сол аркылы бұ рынғ ы жә не қ азіргі рыноктық бағ ыт ұ стап отырғ ан елдердегі ә леуметтік-экономикалық қ атынастарды зерттеу.