ЭкономикалыҚ -математикалыҚ модель (Үлгі) жасау

Экономикалық жү йені белгілі бір ү лгіге тү сіру ө те кү рделі де қ иын міндет. Экономикалық жү йенін жекелеген элементтерін жан-жақ ты талдап, экономикалық зандарды топшылап, оларғ а тү рлі ат қ оюғ а болады. Бірақ казіргі таң да бұ л ғ ылымғ а жеткіліксіз, экономикалық теорияны практикада пайдалану ү шін экономикалық -математикалық модельдер қ ажет, оларды пайдалану арқ ылы ғ ана экономиканың жағ дайын тү сінесің, оғ ан " диагаоз" қ ойып емдеу ә дістерін анық тай аласың, белгілі мерзімнен кейін экономикада не болатынын қ абылдағ ан шешімдерінің ә леуметтік-экономикалық нә тижесі қ андай екенін дә лелдеп айтуғ а мү мкіндік туады. Экономикаиы математикалық модельдеу ө те киын іс. Онымен бірге экономика дегеніміз кү рделі жү йе, оның қ ызмет ету шарттары, реттелмейтін кездейсоқ байланыстармен ұ штасады. Ғ ылымда экономикалық процестер мен жү йелерді зерттеу ү шін математикалық ә дістерді қ олдануғ а ерекше кө ң іл белген бағ ыттың негізін қ алаушылар — М. Вальрас, В. Парето, У. Дженонс. Оның қ азіргі кө рнекті ө кілдері В. Леонтьев, Л. Конторович, С. Шаталин, В. Макаров, А. Аганбегян, К. Вальтух, А. Анчишкин. Онымен бірге ерекше атап айтылатын есім — математик, физик жә не кибернетик Дж. Нейман. Ол Пристон университетінің экономисі О. Маргенштермен бірлесіп кө пшілікке белгілі " Жаттығ у теориясы" жә не " Экономикалық мінез-қ ұ лық " деген ең бек жазды. Бұ л енбекте экономикалық дамудың кө птеген проблемалары " Жаттығ у теориясы" тұ ргысынан зерттелген. Саяси экономия ғ ылымы. Бұ л ұ ғ ымды тұ ң ғ ыш рет ғ ылымғ а енгізген меркантелист Антуан Монкретьен (1575—1631). Саяси экономиянын ерекше назар аударғ аны материалдық игіліктерді ө ндіру. Оныи себебі: ө неркә сіп тө ң керіс дә уірі басталды, рыноктын кең ө ркекдеуіне жол ашылды. Қ азіргі ғ ылыми-индустриалды ө ндіріске сә йкес қ оғ ам тұ рғ ысынан қ арағ анда саяси экономия ғ ылымы классиктерінің кептеген ой-пікірлері ескірген тә різді. Бірақ У. Петти (1623—1687) Адам Смит (1723—1790), Давид Рикардо (1772—1823), Франсуа Кенэ (1694—1774) жә не А. Тюрго (1727—1781) есімдері ө з заманьшдағ ы асқ ан ойшыл-ғ алымдар қ атарында саналады. Олардың кейбір ғ ылыми қ ағ идалары ә лемдік зкономикалық теорияғ а қ осылғ ан орасан зор ү лес. Ресейге саяси экономия ілімі XVIII ғ асырдың соны, XIX ғ асырдың басында Адам Смиттің есімі жә не идеяларымен келгені мә лім. Қ азақ тың ә йгілі ағ артушылары Абай Қ ұ нанбаев (1845—1904), Шокан Уә лиханов (1835—1865). Шоқ ан Орыс географиялық қ оғ амының толық мү шесі болып сайланғ аны белгілі. Демек, Абай мен Шоқ аң дар Адам Смиттің жә не т. б. экономикалық ой-пікірлерінен хабардар болып, Қ азақ стан экономикасының мә селелеріне ез кө зқ арастарын жазды. Оқ улық та экономикалық ой-пікірдін кө не заманнан-ақ бастап тарихы кысқ а айтылды, себебі терең ү ң ілуге мү мкіндік болмағ андық тан аса кө рнекті есімдер ғ ана аталып, олардың кағ идаларына қ ысқ аша шолу берілді. Батыс Еуропамен ерте араласқ ан Ресейдін езінде де саяси экономия ғ ылымы XVII ғ асырдың бірінші ширегінен — I Петр дә уірінен басталады. Саяси, экономия тарихын зерттеуге айтарлық тай, ү лес қ осқ ан тұ ң ғ ыш орыс экономисі И. Т. Посошков болса, біздің топшылауымыз бойынша казақ елінде ондай адамдар — Шоқ ан мен Абай. Бұ рын Ресейге қ арағ ан барлық аймақ тарда, оның ішінде Қ азақ станда заманында аты шық қ ан, кейін ғ мытылғ ан есімдер де аз емес. Қ азақ халқ ының қ азір есімдері жаң ғ ыртылып жазба мұ ра қ азыналарында жарық кө рген, ә дебиет, ғ ылым саласында, мемлекет басқ аруғ а катысқ ан қ айраткерлердін экономикалық ой-пікірлерін зерттеу болашақ тың ісі. Маркстік емес деген саяси экономияда XIX ғ асырдын соң ы XX ғ асырдың басында бірнеше экономикалық мектеп қ алыптасты, олардың бір белігі соң ғ ы уакытта елеулі дамып, кең інен таныла бастады. Соларда XIX ғ асырдын екінші жартысында шекті пайдалылық пен шекті ө німділік немесе маржйнализм французша (тагёіпаі-шекті) теориясы тұ жырымдалды. Маржинализм теориясы — шаруашылық қ атынастарғ а тартылғ ан жеке субъектіні (адамды) психология тұ рғ ысынан экономикалық талдау. Осы мек-тептің екілдері — Менгер (1840—1921), Э. Бем-Баверк (1851-1914), В. Визер (1851 — 1926). Ал " неоклассикалық " деп аталғ ан экономикалық теорияның жаң а бағ ыты негізінен ағ ылшын экономисі А. Маршаллдың (1842—1924) шығ армаларында тұ жырымдалды. Онык басты ең бегі " Экономика ғ ылымының принциптері" 1890 жылы жарық кө рді. Ол ө ндіріс шығ ындары, сұ раныс пен ұ сыныс, шектелген пайда немесе шекті пайда жә не шекті ө німділік теориясын біріктіруге талап жасады. АҚ Ш-та Дж. Кларк (1847—1938) шекті ө німділік жә не ө ндіріс факторларынық кему заң ын тұ жырымдады. Ол заң бойынша ө ндіріс факторлары неғ ұ рлым ө скен сайын, оның ө німділігі де кеми бермек. Сө йтіп XIX—XX ғ асырларда экономика ғ ылымында математика мектебі пайда болды. Экономикалық теорияның бұ л мектебін қ айраткерлррі рыноктык экономиканы сұ раныс пен ұ сыныстық негізінде тепе-тендікке жетуге қ абілетті жү йе ретінде қ арайды. Дж. Кейнстің (1883—1945) — 1936 жылы жарық керген " Жұ мыспен қ амту, процент жә не ақ шаның жалпы теориясы" ең бегінде бірқ атар практикалык ұ сыныстар жасалды. Кейнс Р. Канның Йнвестициядан алынғ ан табыстың динамикасы идеясын ілгері дамытты. Экономикалық ө су моделін жасау ү шін ол А. Афтальон мен Дж. Кларк ұ сынғ ан акселарация принципін қ олданды. Экономикалық ө судін кейнстық ү лгісі Р. Харрорд, А. Хаисен, Д. Хикс жә не П. Самуэльсон ең бектерінде ілгері дамытылды. Осығ ан орай экономикалық тұ жырымдама Василий Леонтьев (1906) ең бектерінде жоғ ары бағ аланды. Экономикалық ө су теориясы У. Ростоудың —" Экономикалық ө су сатылары", Р. Аронның — " Біртұ тас индустриалды қ оғ ам" жә не Д. Беллпосттың —" Индустриалдық қ оғ ам" атты ең бектерінде қ арастырылды. Батыстағ ы қ азіргі экономикалық ой-пікірдің белгілі ө кілі — Дж. Гэлбрейт (1908 ж.). Оның орыс тіліне аударылган " Жаң а индустриалды қ оғ ам" (М., 1969), " Экономикалық теориялар жә не қ оғ амның мақ сатьг" (М., 1976) жә не " Капитализм, социализм, катар ө мір сү ру" атты кітаптары (М., 1988), бұ рынғ ы кең естік С. Меньшиковпен бірлесіп жазылды. Дж. Гэлбрейт экономиканы реттеу мә селелерін елеулі дамытумен бірге, Маркстен бө лек жаң а саяси экономия жасауғ а, адамзат дамуының ә лемдік проблемаларын қ арауғ а талаптанғ ан. XX гасырдың 20-жылдарында бұ рынғ ы Кенес Одағ ының Мемлекеттік жоспарлау комитетінің жауапты қ ызметкерлері ғ алым — экономистер Г. Фельдман, Н. Кондратьев, А. Чаянов, В. Немчинов, С. Струмилин КСРО экономикасын рынокқ а кө шіру мә селелеріиің баламалы бағ дарламасын жасады. Олардың экономикалық теорияга қ осқ ан ү лестері ө з алдына зерттеуді қ ажет етеді. Жалпы бұ рынғ ы ойшыл. экономистердін теорияларын, ғ ылыми пікірлерді жә не тұ жырымдарды қ оғ амдық дамудың уақ ыты мен орнына қ арай шығ армашылық пен пайдалану ө мір талабы дер едік.

3. ЭКОНОМИКАЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР МЕН ЗАҢ ДАР

Адамзат қ оғ амын, оның негізі экономиканы зерттейтін ғ ылым саласы — экономиялық теория. Бұ л теорияның даму сатылары сауатты азаматтардың баршасын да қ ызық тыратыны, ынталандыратыны сө зсіз. Ө йткені қ азіргі дә уірде экономика мә селелерінен мағ лұ мат алмағ ан адам ө зін білімді маман қ атарына. жатқ ызбақ тұ рсын, кү нделікті ө мірге қ ажет сауалдарғ а да жауап бере алмайды. Экономика мен саясат тыгыз байланысты. 1985 жылдан бастап бұ рынғ ы кең ес елінде тү бірлі ә леуметтік-экономикалық сапалы ө згерістердің болуы халық тың, жеке ұ лттардың қ оғ амдық сана- сезімін жандандырьіп олардың эконокикалық ой-пікірлерінің жаң аша қ алыптасуына жол ашты. Ғ ылым догма емес дегенді басшылық қ а алсақ, саяси экономия пә нінің орнына экономиялық теорияның жалпы негіздері деп оку процесін жалғ астыру қ азіргі кезең нің, қ оғ амдық дамудын ұ зақ мерзімге арналғ ан бағ ытын ескеруге, онымен бірге ә лемдік экономикалык ой-пікірдін тиімді, елеулі деген ү лгісін пайдалануғ а байланысты. Біздің ойымызша, тә уелсіз алғ ан Қ азақ станның ерекшеліктеріне сай ө зінің экономиялық теориясы болу керек. Ә рине, тә уелдікке ие болғ ан ел, ә лемдік елдер қ ауымынан, бұ рын Кең ес Одағ ы қ ұ рамындагы елдерден оқ шау болмақ емес, керісінше, экономикалық интеграция, халық аралық ең бек бө лінісі артық шылық тарын пайдалануы кажет. Кеиес Одағ ында Шығ ыс Еуропадагы социалистік елдерде қ айта қ ұ ру кезінде кең кө лемді экономикалық дағ дарыс басталды да, оның кө рінісі қ оғ амдық ө мірдің салаларын қ амтыды. Осы мерзімнен бастап экономикалық ой-пікірдің дамуына кө ң іл бө лсек, 1985 жылы басталғ ан кайта қ ұ ру процесінің алғ ашқ ы 4—5 жылында ә кімшілдік социализм моделі орнына социализмді онан ә рі жетілдіру қ ажет деген ұ ран басшылық қ а алынғ ан саясат жү ргізілді. Бұ л саясат арқ ылы экономикалық даму процесін іске асыру мү мкін болмағ ан соң, экономиканы дағ дарыстан шығ арудың басқ а жолы ізделді. 1991 жылдың соң ында Кең ес Одағ ының ыдырауына байланысты бұ рынғ ы одақ тас республикалар, оның ішінде Қ азақ стан да ілгері дамудын, дағ дарыстан жедел шығ удың амалын іздей бастады. Осы киын-қ ыстау кезенде Республика Президентінің стратегиясы жарияланды. Бұ л стратегия бойынша Қ азақ стан Республикасы ал-дағ ы 15—20 жыл мө лшерінде экономикасы дамығ ан елдер қ атарына қ осылуды, демократиялық қ ұ қ ық ты мемлекет болуды кө здеп отыр. Осы ізгі мақ сатты жү зеге асырудың шешуші кепілі экономиканы ө ркендету, ендірістің тиімділігін арттыру, сол сияқ ты металл-машина жасау, отын-энергетика, халық тұ тынатын ө неркә сіп бұ йымдарын кө бейту. Экономикалық ө ркендеудің бірден-бір даму жолы тауар-ақ ша қ атынастарын кең інен дамыту, сауда қ атынастарын жетілдіру, рынок инфрақ ұ рылымын қ алыптастыру. Ондағ ан жылдар адамдар санасына сің іп қ алғ ан социализм саяси экономиясы оқ улық тарында тауар-ақ ша қ атынастары женінде шындық қ а сә йкес келмейтін қ ағ ида дә ріптеліп келгені белгілі. Бұ л қ ағ ида бойынша социализмде капиталистік елдерде кең тарағ ан рынок қ атынастары болмайды, бұ л жағ дайда бір орталық тан басқ аратын ө ндіріс қ ұ рал- жабдық тары мен тұ тыну заттарын жоспарлау, бө лу процесі іске асуғ а тиіс деген ұ ғ ым берік неғ ұ рлым кең қ олдану. Экономикасы тиімді дамыган елдер осы қ атынастарды жан-жақ ты пайдаланып келеді. Қ азіргі тә уелсіз Қ азақ станда жалпы табиғ и-тарихи заң дылық қ а сә йкес, ХХІ ғ асырдын қ арсаң ында рыноктың қ атынасқ а бағ ыт алынды. Осығ ан орай кө птеген кү рделі мә селелерді тұ ң ғ ыш рет шешуге ұ мытылып келеміз. Экономикада ә кімшілдік-шаруашылық жү йесінен арыла келе рынок шаруашылығ ына қ ажет алғ ы шарттар жасау максаты жү зеге асырылуда. Рынок экономикасына кешу бір дү ркің қ озғ алыс емес, ол тарихи тұ рғ ыдан алғ анда адамзат қ оғ амының кө п жағ дайда экономикалық жә не ә леуметтік прогресін айқ ындайтын табиғ и процесс. Рыноктық катынастар алғ ашкы қ ауымның ыдырау кезінде пайда болды да, оның ө ркендеген дә уірі капиталистік қ оғ ам екені де белгілі. Капитализмде адамның " рыноктық " тә рбиесі бала кезден басталып, бү кіл ө мір бойы кә сіпкерлікке, іскерлікке бейімделіп отырады. Ә рине біздің елімізге бү кіл ә лемдік рынок экономикасының тарихын, даму сатыларын басынан ө ткізу міндет емес. Біз басқ а мемлекеттердің тә жірибесін ескеруге тиістіміз. Қ азақ стан экономикасынын басқ а мемлекеттер, тә різді рыноктык қ атынас бағ ытында дамуы сө зсіз. Осығ ан орай алғ а қ ойғ ан мақ сатымыз, қ андай қ оғ ам орнату, ол қ оғ амның ә леуметтік бейнесі кандай болмақ? деген сұ рақ жиі қ ойылып жү р. Сондай-ақ кешегі ә кімшілдік социализмнен кері қ арай капитализмге кө шудеміз деушілер де бар. Капитализм дегеніміз тарихи-табиғ и калыптасқ ан, рыноктық тауар-ақ ша қ атынасына жан-жақ ты дамығ ан қ оғ амдық қ ұ рылыс. Еркін бә секе зандылық тарын зерттеген аса кө рнекті экономистер Адам Смит, Давид Рикардо, Джон Стюарт Милль, Карл Маркс болса, бұ л қ оғ амның XX ғ асырдағ ы ерекшеліктерін талдауда В. И. Лениннің, Джон Мейнард Кейнстің, тағ ы басқ а зерттеушілердің енбектері ерекше рө л атқ арды. Қ азақ стан экономикасынан капиталистік қ оғ ам туады деген қ ағ ида шындық қ а жатпайды. Себебі, республика халық шаруашылыгы, оның ө ндіргіш кү штері, ғ ылыми-техникалық мү мкіндіктері, халық тың тә жірибесі, ой-пікірі капиталистік жолғ а тү суге жол ашпайды. Демек, біздің экономикамыз ә леуметтік бағ ыт алғ ан аралас рыноктық экономика болуғ а тиіс. Мұ ң дай қ оғ амды не капиталистік, не социалистік қ оғ ам деп атауғ а болмайды. Аралас экономика XIX ғ асырдың соң ғ ы ширегінде ө неркә сіпті шоғ ырландыру процесі нә тижесің де кү рделі корпорациялар, монополистік ұ йымдар арқ ылы пайда болды. XX ғ асырдың 30-жылдарында аралас экономика теориясына Д. М. Кейнс ө з ү лесін қ осты. Кейнс мемлекеттік кү рделі қ аржылар баскармасын қ ұ ру кажет деп санады. Сонымен бірге жекеменшік капиталы да керек деген пікір айтты. Аралас экономиканың бірнеше белгілері бар. Бірінші белгісі — мемлекеттік меншіктің экономикада белгілі ү лес салмағ ының сақ талуы. Екінші белгісі — бұ л экономика қ ұ н жә не жоспарлық қ атынастар аркылы реттеледі. Осы тұ тқ аларды қ олдануды мемлекеттік жоспарлау орындары жү зеге асырады. Аралас экономиканың елеулі сипаты макро жә не микроэкономикалық дә режеде ұ йымдастыру, басқ арудағ ы экономикалық тұ ткаларды кең інен пайдалану. Аралас экономикада рынокты жарнама (реклама), маркетинг, жоспарлау тагы басқ а ұ йымдастыру шаралары аркылы кү рделі, орташа жә не ұ сақ кә сіпкерлік тиімділігін, жолдарын реттеуге болады. Бірақ аралас экономикада ендірілетін ө нім кө лемін мемлекет жоспар арқ ылы белгілемейді, кайда, қ анша, жә не қ андай тауар ө ндіріп, қ ызмет кө рсету кажеттілігін рынок ө зі анық тайды. Жоғ арыда кө рсетілген аралас экономиканың негізгі белгілері қ оғ амның қ азіргі индустриялык даму дә режесіне тә н экономикалық жү йенің ерекше зандылық тарына багынышты. Бұ л заң дылық тар дегеніміз жеке меншікке негізденген тауар ө ндірісі мен мемлекеттік меншіктегі тауар-ақ ша қ атынастарының кө рінісі. Тауар ө ндірісшін негізгі заң ы — қ ұ н заң ы. Бұ л заң ның басты талабы рынокта тауардың бағ асын белгілегевде оны ө ндіруге жұ мсалғ ан ең бек шығ ыны еске алынады. Ең бек дегеніміз қ ү штің ақ шалай керінісі. Еркін бә секе ү стемдік ететін капиталистік қ оғ амда жеке тауар ендірушілер ө з тауарына бағ а тағ айындағ анда оғ ан жұ мсалғ ан ең бегіне сай езіне қ ажет заттар алуды кө здейді. Осығ ан орай тауарлы акша қ атынастарына рыноктық экономика қ ажет болатынына тоқ тау керек. Бұ л алдағ ы тақ ырыптардын міндеті. Экономикалық категориялар — адамдардың қ оғ амдық ө ндірістік қ атынастарының теориялық кө рінісі. Ө ндірістік қ атынастардың мә нін ашу, талдау нә тижесі экономикалык категориялар болып табылады. Мысалы, тауар, қ ұ н, косымша қ ұ н, акша, капитал, пайда, бағ а, ө ндірістік қ орлар, рынок т. б. экономикалық категорияларды жіктеп, талдау экономикалық заң дардың объективті сипатын, коғ амдық ө ндірістегі рө лін, экономикалық емірдегі қ ұ былыстарды сипаттап қ орытындылауга кемектеседі. Экономикалық категориялар тарихи сипатта болады, олар қ оғ амдық формацияның қ алыптасу, даму процесін сипаттайды. Экономикалық зандар — адам қ оғ амы дамуынын турлі сатыларың да ө ндіру, белу, айырбас жә не материалдық игіліктерді тұ тыну салаларында қ атынастарды анық тайды. Олар қ оғ амның экономикалык ө мірінің аса маң ызды, тұ рақ ты қ ұ былыстары мен процестерінің байланысын. кө рсетеді. Экономикалық зандар объективті сипатта болады, яғ ни адамдардың еркі мен санасынан тә уелсіз туып, ә рекет етеді. Бұ л заң дар белгілі бір экономикалык жағ дайлармен бірге ө згеріп, дамып отырады. Экономикалық процестер кү рделі жә не сан алуан, бұ лардағ ы тұ рақ тылық пен езгермешелік тарихи тұ рғ ыдан бір-бірімен ұ штасып жатады. Осығ ан сә йкес бұ л процестердің ішкі байланыстары мен тә уелсіздіктерін бейнелейтін заң дар да барынша ә р тү рлі жә не ә р типтес болады. Табиғ ат қ ұ былыстары сияқ ты, адамзат қ оғ амының дамуы белгілі бір объективті заң дарғ а негізделеді. Қ ұ былыстар мен процестердің мә ніне ү ң іле отырып, олардын даму зандарын ашамыз. Мұ ндағ ы бір маң ызды, ескеретін жә йт, заң дар кез келген байланыс пен қ атынастарды емес, тек маң ызды катынастарды ғ ана сипаттайды, жоғ арыда айтқ анымыздай заң дар адамдар санасынан туындамайды, ол объективті шындық тан туындайтын қ ұ былыстар мен процестердің ө зіне тә н. Нақ ты қ ұ былыстарғ а ү ң іле отырып заң дардың да мә нін ашуғ а болады. Экономикалық заң дар экономикалық процестердің, оның ішкі себеп-салдарының ө зара тә уелділігін сипаттайды. Олар табиғ ат заң дары сияқ ты объективті. Солай бола тұ рғ анымен экономикалық заң дар табиғ ат зандарынан ө згеше. Ө йткені, табиғ ат заң дары оның ө зіне тә н қ ұ былыстарынан туындап, кө рініс алса, экономикалық заң дар адамдардың ө ндірістік экономикалық іс-қ имылымен байланысты туындайды. Мысалы, ә лемдік тартылыс заң ы адамдар мен адамзат қ оғ амы бұ рын да орын алып ә рекет еткені белгілі. Экономикалық заң дардың табиғ ат заң дарынан ерекшелігі ұ зақ мерзімді емес. Олардың кө пшілігі белгілі бір тарихи кезенде ә рекет етеді де, кейін жаң а экономикалық заң дарғ а орын береді. Экономикалык зандар мә ң гі емес, олар тарихи сипатта белгілі бір кезең де туып жә не ө згеріп, немесе жойылып кетіп отырады. Ә рдайым ескеретін бір жә йт — ескі экономикалық заң дар адамдар еркімен жойылып кетпейді, тек жаң а экономикалық жағ дайлардың туындауымен ө з кү шін жояды. Яғ ни адамдар ө з еркімен, шешімімен бір экономикалық заң ды жоқ қ а шығ арып, оның орнына жана заң дарды жасай алмайды. Экономикалық зандардың кү шінің жойылуы адамдар санасынан тә уелсіз қ огамдағ ы объективті экономикалық хал-ахуалдын, процестердің ө згерісімен тікелей байланысты. Экономикалық заң дар ө здігінен, адамдардың шаруашылық қ ызметінен тыс жә не оғ ан байланыссыз жү зеге аспайды. Керісінше, олар тек адамдардың іс-ә рекеттері арқ асында ғ ана қ алыптастып, кө рініс алады. Демек, экономикалық заң дар адамдардың санасынан тә уелсіз болғ анымен олардын іс- қ арекетінен тә уелсіз емес. Адамдар экономикалық заң дарды танып-біліп, олардың объективті талаптарына сай шешімдер қ абылдап, санасатын болса ғ ана заң жү зеге аса алады. Бұ л талап-тілектерге кайшы келетін кез келген ә рекет, сө зсіз, шаруашылық киындық тарына, орынсыз шығ ындарғ а соқ тырмай қ оймайды. Рыноктық қ атынасқ а ену жолында осыны қ атаң ескеру қ ажет. Қ андайда болсын қ оғ амның экономикалық жү йесінің мә нін тү сіну ү шін ең алдымен бастапқ ы теориялық ұ ғ ымдарды анық тап алу лазым. Элементтер жинағ ы ол экономикалық қ атынастардың ең басты, анық таушы элементі — ә ндірістік қ атынастар немесе ө ндіріс, бө лу, айырбас жә не тұ тыну. Тұ тас алғ анда ө ндірістік қ атынастардың негізін ө ндіріс қ ұ рал-жабдық тарына меншік қ атынасы қ ұ райды. Осы арқ ылы бү кіл экономика іргелі, тү бірлі ө згерістерге ұ шырайды. Тұ рмыстық мағ ынада меншік дегеніміз заттарды иемдену болса, ал экономикалық мағ ынада меншік деп нені айтамыз? Адам ө мір сү ру ү шін- Ө ндіруі керек, ө ндіру ү шін ө ндіріс қ ұ рал-жабдық тары қ ажет. Міне, осымен байланысты адамдар бір-бірімен қ атынасқ а енеді, ол ө ндіріс қ ұ рал- жабдық тарьн иемденумен байланысты. Мұ нда мынадай сұ рақ тарга жауап беріледі: ө ндіріс қ ұ рал-жабдық тарына, онымен ө ндірілген екбек ө німдеріне кім иелік етеді? Сонымен, меншік жай ғ ана зат емес (заттар арқ ылы мате- риалданганмен) материалдық игіліктерді, иемденудін тарихи қ алыптасқ ан нысаны. Меншік қ атынасы мыналар:

а) иемдену, иелік ету;

ә) " материалдық жабдық тарды шаруашылық тұ рғ ыдан пайдалану;

б) экономикалық тұ рғ ыдан ө ткізу (ө ткізілсе, " меншік" иесіне табыс ә келеді деген сө з). Меншік кө п қ ырлы, кү рделі тү сінік. Оны тек ө ндірістін заттық факторларына балау дұ рыс емес. Ол жұ мыс кү шінің ендіріс қ ұ рал- жабдық тарымен қ осылу ә дісі мен типін кө рсетеді, ал мұ ның езі, ә рбір қ оғ амның экономикалық жү йесінің маң ызды сипаты. Меншік қ атынасы бү кіл шаруашылық организімін, яғ йи бү кіл ұ дайы ө ндіріс қ атынасын (ө ндіріс, бө лу, айырбас, тұ тыну) қ амтиды. Меншік қ атынасы қ андай сипатта болса, ұ дайы ө ндіріс сипаты да сондай болганы. Меншік — тарихи ұ ғ ым. Жалпылама меншік деген тү сінік жоқ, ол белгілі бір нақ ты тарихи нысанда орын алады. Тарихта ә р тү рлі меншік нысандары болғ аны белгілі, оны жеке жә не қ оғ амдық меншік деп екі тү рге топтауғ а болады: Жеке меншік — ө ндіріс қ ұ рал-жабдық тарына, оның нә тижесіне жеке бір адамдардың — меншік иесінің иелік етуі. Ол екі нысанда болады: ең бекке негізделген жә не еа, ең бегіне негізделмеген. Ең бекке негізделген меншіктің субъектілері бір мезгілде ә рі қ ызметкер (ө зі ең бек етеді), ә р меншік иесі болуы мү мкін, ол ең бек еніміне тек ө зі иелік етеді, қ анаудың қ андайда болсын тү рін қ олданбайды, Ең бекке негізделмеген жеке меншік, басқ а біреудің ең бегіне, жалдамалын ең бекке сү йенёді. Жұ мыс кү шінің ө ндіріс қ ұ рал-жабдық тарымен қ осылуы, меншік табиғ атын ажырата білу, рыноктық қ атынасқ а еніп келе жатқ ан біздің республика ү шін ө те маң ызды. Меншіктін тағ ы бір тү рі — аралас меншік. Мұ нда жеке жә не қ оғ амдық меншіктің ә р қ илы ұ штасуы орын алады. Мысалы, кооперативтік, акционерлік, мемлекеттік меншік. Рыноктық қ атынасқ а кө шумен байланысты ғ ылыми ә дебиеттерде, баспасө з беттерінде қ оғ амдық меншікті даттап, жеке меншікті мақ тау жиі ұ шырасады. Меншіктің бір тү рін, екіншісіне қ арама-қ арсы койып, біреуіне монополиялық айдар тағ удың неге соқ тыратынын емір ө зі кө рсетті. Осымен байланысты айтарымыз, біріншіден меншіктің кай тү рінің қ алыптасуы, дамуы немесе жолын тарихи кө онекті етуі (кең ес одағ ының ыдырауы) адамдардын таң дауы бойынша емес, ө ндірістің белгілі бір тарихи даму дең гейіне, басқ а да себептерге байланысты объективті туындайды. Екіншіден, шындығ ына келгенде қ оғ амның дамуында, оның бір экономикалық системадан екіншісіне ауысуы кезең інде меншіктің кө п тү рлі нысандарының болуы ә бден заң ды. Оның ү стіне ешбір елде меншіктін бір тү рі таза классикалық тү рде орнық қ ан емес. Барлық елдердің экономикасында да біз жоғ арыда атап ө ткен меншіктің бірнеше тү рлері ә р қ илы арақ атынастан орай алды. Бұ л туралы алдағ ы тақ ырыптарда кең ірек тоқ талатын боламыз