ЭкономикалыҚ теория пӘні жӘне оныҢ зерттеу Әдістері

Ғ ылым мен оқ у пә ні арасында айырмашылық бар. Оқ у пә нінде ғ ылымғ а тікелей қ атысы жоқ нақ тылы ө мірлік мысалдар, тү рлі тү сің дірулер қ олданылады. Бірақ ғ ылымғ а да, оқ у пә ніне де методология бірдей қ ажет. Методология дегеніміз — ғ ылыми танудың нысаны (формасы), ә дісі, ұ йымдастыру принциптері туралы ілім. Экономикалық процестерді танып-білу ә дістерінін жаратылыстану ғ ылымдарыидагы зерттеу ә дісінен айырмасы бар. Бірақ барлық жағ дайда да зерттеу мен білім беруде диалектикалық тә сілді колданады. Бұ л ә дістің негізін ежелгі гректер қ аласа, ал оны гылыми жү йеге салуда неміс философы Гегельдің ең бегі зор. Шын мә нісіндегі ғ алым адам барлық процестерді даму ү стінде ойлап қ арайды, яғ ни диалектикалық тұ рғ ыдан ойлайды деген сө з. Олай болса ғ ылыми тану процестер мен қ ұ былыстардын мә ніне, олардың арасындағ ы ө зара байланысты, дамудын себебін жә не қ озғ аушы кү шін зерттеуге тиіс. Ғ ылыми танудың нысаналары мен ә дістері кө п. Олар объективті жағ ынан есептелген (статистикалық), жинақ талғ ан материалдарды анализ жә не синтез, индукция, жү йе (система) тү рінде қ арау, болжамдар жасау жә не оны тексеру, экс-перименттер жү ргізу, логикалық жә не математикалық модедьдер жасау. Экономикалық зерттеулердің маң ызды ә дісі — ғ ылыми абстракция. Ол басқ а да гуманитарлық, жаратылыстану, техиикалық ғ ылымдарда қ олданылады. Ғ ылыми абстракция дегеніміз зерттеу пә нін жеке, кездейсоқ қ ысқ а мерзімді, дара қ ұ былыстардан біздің тү сінігімізді окшаулап, оның тұ рақ ты, ә рдайым қ айталанатын мә нін, маң ызын ашу. Осылай болғ аы жағ дайда ғ ана объектіні мү мкіндіғ інше жан-жақ ты қ амтуғ а, оның заң дарын белгілеуге, оларғ а материалдық нысан беруге болады. Мысалы, бағ а қ озғ алысын алсақ, бір қ арағ анда ол тү сініксіз, шегі жоқ, шым-шытырық процесс тә різді, бірақ та бағ а динамикасын (ө рісі) нақ тылы факторлар: сұ раныс пен ұ сыныс, сондай-ақ ө ндіріс жә не тасымал шығ ындары т. б. белгілейді. Абстракция ә дісінің де шегі бар. Оны зерттеушінін дарындылығ ы белгілейді. Абстракциялау процесінде категориялар, ү гымдар тұ жырымдалады, олар қ ұ былыстар мен процестердің жеке-дара жинақ талган жағ ын білдіреді. Тану процесіндегі қ озғ алыс белгілі заң дылық тар тұ жырымдалғ анда жалпыдан жекеге, абстракциядан нактылық қ а қ арай жү реді. Индукция мен дедукция. Ғ ылымда, оның ішінде экономикалық ілімде жеке процестерді білу ғ ана жеткіліксіз. Ол бастапқ ы қ адам. Нақ тылы ө мірде бір-бірінен алшақ заттар мен қ ұ былыстар жоқ ө мірде де ө зара байланысты, ғ ылымның іздегені шындық. Ғ ылыми жү йенің калыптасуы индукция жә не дедукция деген методологиялық ә дістермен жү зеге асады. Индукция жеке оқ иғ а, қ ұ былыстардан логика арқ ылы жалпы қ ағ идалар, прннциптер шығ арады. Дедукцияда керісінше, жалпы қ ағ идалар негізінде зкономикалық объектілердің, процестердің кейбір жеке алынғ ан ерекшеліктері сипатталады. Тарихи жә не логикалық танудың бірлігі экономикалық ғ млымда орын алады. Ә рбір экономикалық жү йенің логикалық байланысы бар. Біріншіден, олар бір-бірімен динамикалық ө зара ә сер ететін қ атынаста болады. Бү гін аргументті (дә лел) болғ ан зат, ертең інде кызмет рө лін атқ аруы мү мкін. Екіншіден, жү йенің ә рбір элементі тарихи даму процесінде болады. Сондық тан тарихи жә не логикалық бірлікті сактау проблемасының маң ызы зор. Мұ ның ө зі жү йенің жә не оның элементтерінің пайда болуын білу ү шін ғ ана емес, ә сіресе оның ү рдісін (тенденциясын), сатыларын анық тауга кажет.