Билет №12

1. Ә кімшілік мә жбү рлеу: мә ні жә не тү рлері.Ә кімшілік мә жбү рлеудің қ ұ қ ық тық негізі Ә кімшілік мә жбү рлеу мемлекеттік мә жбү рлеудің бір тү рі бола отырып, мемлекет атынан жә не оның қ ызығ ушылығ ымен жү зеге асырылады, сонымен қ атар заң дық рә сімге ие. Бұ л заң ды мә жбү рлеу қ андай да болмасын міндетті ережелерді орындамағ аны ү шін мемлекет атынан қ ұ зіретті органдар қ олданады. Мемлекеттік билік аясына қ атысты мә жбү рлеу ә кімшілік-қ ұ қ ық тық нормалардың ережелерінің орындалуын қ амтамасыз ету шарасы болып табылады. Билікті жү зеге асыру оның нұ сқ ауларына бағ ынуды кө здейді. Мә жбү рлеу кө біне ерікті болады. Бірақ кей жағ дайларда оғ ан анық мә жбү рлеусіз қ ол жеткізгенмен, сонда да толық ө з еркімен емес, яғ ни бағ ыныштының еркі мен тілегіне қ арсы болады. Мә жбү рлеу элементтері заң ның жә не басқ ару актілерінің барлық ережелерінде бар, себебі олардың барлығ ы міндеттейтін сипатта болады жә не мемлекеттің беделі мен кү шіне сү йенеді. Қ азіргі жағ дайларда мә жбү рлеу тек қ ана қ ажет емес, сонымен қ атар қ оғ амдық ө мірдің кейбір салаларында пайдалы (мысалы, елді қ орғ ау, оның қ ауіпсіздігін қ орғ ау, қ оғ амдық тә ртіпті сақ тау жә не т.б.). Мемлекеттік мә жбү рлеу тікелей ық пал ету объектілеріне байланысты физикалық жә не психикалық болып бө лінеді. Оның мақ саты – нақ ты қ ұ қ ық субъектілерін белгілі бір ережелерді сақ тауғ а немесе белгілі бір ә рекеттерді жасаудан бас тартуғ а мә жбү рлеу. Керекті нә тижеге қ ол жеткізу субъектінің еркінсіз, оның ішкі, кей жағ дайда сыртқ ы қ арсыласуымен жү зеге асырылады. Қ ұ қ ық пен реттелетін қ оғ амдық қ атынастардың ә ртектілігі оларды қ орғ ау ү шін мемлекеттік мә жбү рлеудің ә ртү рлі тү рлерін қ олдануды талап етеді. Бұ л мә жбү рлеудің тү рлері бір бірінен ө здерінің мазмұ ндарымен, жү зеге асырылу негіздерімен жә не тә ртіптерімен ерекшеленеді. Қ алыптасқ ан тә жірибеде мемлекеттік мә жбү рлеудің негізгі 4 тү рі бар: қ ылмыстық -қ ұ қ ық тық; азаматтық -қ ұ қ ық тық; тә ртіптік; ә кімшілік-қ ұ қ ық тық. Мемлекеттік мә жбү рлеудің жеке бір тү рі бола тұ ра ә кімшілік мә жбү рлеу оны қ ұ қ ық тық мә жбү рлеудің басқ а нысандарынан бө летін белгілі бір ерекшеліктерге ие. Ә кімшілік мә жбү рлеуді сипаттайтын негізгі белгілерге мыналарды жатқ ызуғ а болады: Ә кімшілік мә жбү рлеу мемлекеттік басқ ару аясында пайда болатын қ оғ амдық қ атынастарды қ орғ ау ү шін арналғ ан мемлекеттік мә жбү рлеудің ерекше тү рі болып табылады. Ә кімшілік мә жбү рлеу шараларына мемлекеттік-биліктік сипат тә н. Ә кімшілік мә жбү рлеуді қ олдану негізі болып, ә детте, ә кімшілік қ ұ қ ық бұ зушылық тың мазмұ ны немесе қ ұ қ ық тық нормамен қ арастырылғ ан ерекше жағ дайлардың туындауы табылады (мысалы, эпидемиялар, табиғ и апаттар). Ә кімшілік мә жбү рлеу оны қ олдану қ ызметтік бағ ыныштылық қ атынастармен байланысты еместігімен сипатталады. Ә кімшілік билік субъектісі мен қ ұ қ ық бұ зушы бір ең бек ұ жымының мү шелері болып табылмайды. Егер тұ лғ а ә скери-қ ызметтік, ең бектік немесе ұ жымда басқ а да мемлекеттік тә ртіпті бұ зса, онда оғ ан тә ртіптік мә жбү рлеу шаралары қ олданылады. Ә кімшілік мә жбү рлеу шараларын қ олдану актілерін мемлекеттік биліктің кө птеген органдары шығ аруғ а қ ұ қ ылы: Праламент, Президент, Ү кімет, мә слихаттар, ә кімияттар. Бірақ ә кімшілік қ ұ қ ық бұ зушылық жасағ ан ү шін санкциялар тек қ ана заң мен немесе Президенттің заң кү ші бар жарлығ ымен орнатылатындығ ын ұ мытпағ ан жө н. Ә кімшілік мә жбү рлеу қ ұ қ ық тық актілермен анық талғ ан қ ұ зіретті органдармен жә не лауазымды тұ лғ алармен қ олданылады. Ә кімшілік мә жбү рлеу ө зінің мазмұ ны бойынша жеке басылық, ұ йымдастырушылық немесе мү ліктік сипаты бар шектеулер (айырулар) болып табылады, яғ ни қ андай да бір жағ ымсыз салдарлар нысанында адамдардың сана сезімі мен мінез-қ ұ лқ ына сырттай мемелкеттік – қ ұ қ ық тық психикалық немесе кү штеп ық пал етуден тұ рады. Ә кімшілік мә жбү рлеу кө рнісінің сыртқ ы нысандары ө те ә р тү рлі. Бұ л солардың кө мегімен қ амтамасыз етілетін қ атынастардың аса кө п тү рлілігмен, мә жбү рлеуді қ олданудың мақ саттарымен, негіздерімен, осы шараларды пайдалануғ а қ ұ қ ық берілген органдар мен лауазымды адамдардың қ ұ зыретінің мазмұ нымен жә не бірнеше ө зге де жағ дайлармен байланысты. Адамның жеке басына байланысты шектеулер, мысалы, ұ сақ бұ зақ ылық ү шін ә кімшілік қ амауғ а алудан, бұ зушыны ұ стаудан жә не полицияғ а жеткізуден кө рніс табады. Ұ йымдастыру шектеулеріне, мысалы, қ оғ амдық тамақ тандыру кә сіпорындарының антисанитариялық жағ дайы ү шін жабу, ойын – сауық мекемелерінің ө ртке қ арсы қ ауіпсіздік ережелерін бұ зуғ а байланысты жұ мыс істеуін тоқ тата тұ ру жатады. Мү ліктік шектеулерген, мә селен, айыппұ л, тә ркілеу жатады. Ә кімшілік мә жбү рлеудің барлық шаралары субьектіні қ андай да болмасын бір іс-ә рекеттерді жасауғ а немесе олардан бас тартуғ а, не болмаса белгіленген қ ұ қ ық тық шектеулерге бағ ынуғ а тү рткі болу, кө ндіру ү шін қ олданылады. Сонымен, мә жбү рлеп ық пал жасаудың обьектісі сайып келгенде жеке адамның ө зі емес, оның мінез-қ ұ лқ ы болып табылады. Ә кімшілік мә жбү рлеудің шаралары тек қ ұ қ ық тық актілермен ғ ана белгіленуі мү мкін. Бұ л шараларды қ олдануғ а заң дардың негізінде ғ ана жә не тек қ ұ қ ық нормаларымен қ аралғ ан шең бер мен нысанда ғ ана жол беріледі. Сондық тан, ә кімшілік мә жбү рлеу мемлекеттік басқ ару аясындағ ы қ оғ амдық қ атынастарды реттейтін қ ұ қ ық тық актілерді іске асыруғ а бағ ытталғ ан қ ұ қ ық тық мә жбү рлеу болып табылады. Ә кімшілік мә жбү рлеуді оғ ан уә кілеттік берілген органдар мен лауазымды адамдар ғ ана қ олданады. Олардың тобы қ ұ қ ық тық актілермен қ атал тү рде белгіленеді. Ә детте, оларғ а мемлекеттік басқ ару аясында қ ұ қ ық қ орғ ау функцияларын жү зеге асыруғ а уә кілеттік берілген атқ арушы органдар мен олардың лауазымды адамдары жатады (мысалы, ішкі істер органдары, бақ ылау- қ адағ алау органдары т.б.). Сонымен, ә кімшілік мә жбү рлеу осындай мә жбү рлеу шараларын қ олдануғ а уә кілетті органдар мен лауазымды адамдардың кө птігімен сипатталады.

2. Басқ ару аясындағ ы заң дылық Атқ арушы органдардың жұ мысы басқ арудың ә дістерін қ олданумен анық талады. Басқ ару ә дістері дегеніміз: 1.Ә кімшілік қ ұ қ ығ ы субъектісінің қ ызметін ұ йымдастыру; 2. Басқ ару процессінде туындайтын нақ ты мә селелерді шешу; 3.Басқ арылатындардың ырқ ына ық пал ету тә сілдері; Басқ ару субъектілерінің қ ызметін ұ йымдастыру процесі дегеніміз қ ұ рылымдық бө лімшелерді қ ұ ру жә не олардың функцияларын белгілеу жә не оларды атқ арушы билік органдарының жү йесіне кіргізу; басқ арушылық процестерді ресімдеу, т.б. Сонымен, атқ арушы билік органы алдына қ ойылғ ан мақ сатына қ арай тиісті нә тиже алу ү шін ө з аппараттарын ұ йымдастырады.Басқ ару процесінде нақ ты мә селелер жеке (министр, тө рағ а), ақ ылдасып (алқ ада, ғ ылыми ә дістемелік кең есте) немесе бірлесіп (екі немесе бірнеше минстрліктер, комитеттер, т.б. қ атысып) шешілуі мү мкін.Бұ л шешімдер қ аулы, бұ йрық, нұ сқ аулық тү рінде шешіледі. Атқ арушы биліктің негізгі міндеті—заң дардың орындалуын қ амтамасыз ету.Бұ л міндет басқ арудың ә ртү рлі формаларында жү зеге асырылады. Басқ ару формасын заң анық тайды.Формалар қ ұ қ ық тық жә не қ ұ қ ық тық емес болып бө лінеді. Басқ арудың қ ұ қ ық тық формаларына мыналар жатады: Нормативтік қ ұ қ ық тық актілерды дайындау жә не қ абылдау; Шарттар жасасу. Нормативтік қ ұ қ ық тық актілерды дайындау, талқ ылау, қ абылдау жә не жариялау тә ртібі заң намада анық талады. Бұ л тә ртіп бұ зылғ ан жағ дайда нормативтік қ ұ қ ық тық актілерді кү шіне енгізу жә не жариялау мү мкіндігі де жойылады.Басқ арудың қ ұ ық тық емес формаларына ұ йымдық жә не материалдық –техникалық ә рекеттер жатады.Ұ йымдық ә рекеттерге: Заң жә не басқ а актілердің мазмұ нын тү сіндіру; Қ ызметкерлерге, лауазымды адамдарғ а аттестация жү ргізу жә не нұ сқ ау беру; Басқ ару органдарының жұ мысын тексеру жә не жинақ тап қ орыту; Тө менгі тұ рғ ан басқ ару органдарының басшыларын қ атыстырып кең с, мә жіліс, екі министрліктің бірлескен алқ а мә жілісін ө ркізу жә не басқ а шаралар ө ткізу.Материалдық - техникалық ә рекеттер мыналармен байланысты: Органдар мен лауазымды адамдардың жұ мысын ақ параттық -анық тамалық қ амтамасыз етуді жү ргізу; Іс қ ағ аздарын жү ргізу (хат алмасу, қ ұ жаттарды кө бейту, оларды сақ тау).Есепке алу-тіркеу жұ мыстары, қ абылданғ ан шешімдер негізінде қ ажетті қ ұ ралдар беру (реестерге кіргізу, тиісті нө мірлерін кө рсету)Мұ ндай ә рекеттердің жү зеге асырылу тә ртібін арнайы қ ұ зірет берілген органдар да (статистика жә не т.б.), министрліктердің, ведомстволардың актілері де (нұ сқ амалар, ережелер) анық тай алады.

Мемлекеттің басқ ару аясындағ ы заң дылық ты қ амтамасыз ету тә сілдерінің тү сінігі, жү йесі Мемлекетік басқ ару органдары: 1.Іс ә рекеттің заң ғ а сә йкес ережелерін белгілейді; 2.билік ету ө кілеттігін жү зеге асырады жә не 3.ә кімшілік ә рекетті жү зеге асырады. Мемлекеттік басқ ару дегеніміз — Негізгі Заң да баянды етілген міндеттерді жү зеге асыруғ а бағ ытталғ ан мемлекеттік басқ ару органдарының атқ арушылық қ ызметі. Басқ ару органдарының қ ызметі тұ тастай халық еркі бейнеленген заң дарды орындау ү шін мемлекеттік функцияларды жү зеге асыруғ а бағ ытталады. Мемлекеттік басқ арудың маң ызды принципі мемлекеттік басқ ару аясында біздің еліміздің барлық халық тарын тең қ ұ қ ық пен қ амтамасыз ететін ұ лттардың тең қ ұ қ ық тығ ы болып табылады. Мемлекеттік басқ ару органдарының, лауазымды тұ лғ алардың заң талаптары мен заң ғ а сә йкес актілерді қ атаң да дә л орындаудан тұ ратын маң ызды принципі заң дылық болып табылады. Мемлекеттік басқ ару органдарына биліктік ө кілеттіктер заң ды тү рде берілген жә не олар белгілі бір қ ұ зыретке ие. Мемлекттік басқ ару органдары қ ызметінің ауқ ымына, қ ұ зыреттік сипатына, қ ұ рылу тә ртібіне жә не қ арауына жататын мә селелерді шешу тә ртібіне, қ аржыландыру кө зіне байланысты тү рлерге бө лінеді. 1.Қ ызмет аумағ ы бойынша мемлекеттік басқ ару органдары былай бө лінеді: жоғ ары органдар. Мұ ндай органғ а Қ азақ стан Республикасының Ү кіметі жатады; орталық органдар; агенттіктер; мемлекеттік комитеттер; комитеттер; жергілікті басқ ару органдары, олардың қ ызметі белгілі бір ә кімшілік –аумақ тық қ ұ рылым – облыс; аудан, қ ала, ауыл (село) шегінде ғ ана жү зеге асады. 2. Қ ұ зыретінің сипаты бойынша мемлекеттік басқ ару органдары жалпы, яғ ни қ ызметі ө здерінің қ ұ зыретіне жататын барлық мә селелер бойынша бағ ыныштылырдың бә ріне тарайтын (Ү кімет), салалық — нақ ты салалар бойынша басқ арылатын (минстрліктер) жә не арнайы, қ ызметі арнайы мә селелермен, фукнциялармен немесе мазмұ нымен қ атаң шектеліп, нақ тыланғ ан (агенттіктер, мемлекеттік комитеттер; жалпы алғ анда – ведомстволар) органдар болып табылады. 3. Мемлекттік басқ ару огандарының қ ұ рылуы бір жағ ынан мемлекеттік билік органдары (ө кімет) арқ ылы жү зеге асады; мә селен, Парламент Призедентінің Республика Премьер –Министрін, Республика Ұ лттық Банкінің Тө рағ асын тағ айындауына келісім береді; екінші жағ ынан басқ ару органдарының ө здерімен жү зеге асады. 3сұ рақ. Мемлекеттік бақ ылау жә не оның тү рлері. Қ Р Президентінің бақ ылау жү ргізу ө кілеттіліктері Қ Р Конституциясында кө рсетілгендей мемлекеттік бақ ылаудың мынандай тү рлері бар: Президенттік бақ ылау; Заң шығ арушы (ө кілді) билік органдарының бақ ылауы; Атқ арушы билік органдарының бақ ылауы. Бақ ылаудың негізгі мақ саттары-атқ арушы билік органдарымен олардың лауазымды адамдарының қ ызметінің ө з міндеттеріне сә йкестігін, оларды орындаудың уақ ытылы жә не толымды болуын, заң дар талаптарының сақ талуын, қ аражаттардың ү немді жә не пайдалы жұ мсалуын қ амтамасыз ету, мемллекеттік қ ұ рылымның тұ рақ тылығ ын қ олдау жә не мемлекеттік реттеудің тиімділігін арттыру. Қ Р Президентінің бақ ылау жү ргізу ө кілеттіліктері. Қ азақ стан Республикасының Президенті мемлекеттің басшысы, мемлекеттің ішкі жә не сыртқ ы саясатының негізгі бағ ыттарын айқ ындайтын, ел ішінде жә не халық аралық қ атынастарда Қ азақ станның атынан ө кілдік ететін ең жоғ арғ ы лауазымды тұ лғ а болып саналады. Сондай-ақ Президент бес жыл мерзімге сайланады. Ата Заң да Президенттің қ ұ зыретіне қ атысты мә селелердің кең ауқ ымы кө зделген. Республика Президенті Конституцияғ а, Конституциялық Заң ғ а сә йкес халық пен мемлекеттік билік бірлігіне, конституциялық қ ұ рылыстың мызғ ымастығ ына, сондай-ақ адам жә не азамат қ ұ қ ық тары мен бостандық тарының сақ талуына кепілдік береді. Ол мемлекеттің қ орғ аныс қ абілетін жә не қ ауіпсіздігін қ амтамасыз ету саласында шаралар қ олданады. Халық аралық қ атынастарда республиканың мү ддесін қ орғ айды. Азаматтарғ а кешірім жасауды, заң ғ а сә йкес басқ а да ө кілеттіктерді жү зеге асырады. Қ азақ стан Республикасының Ү кіметі атқ арушы билікті жү зеге асыратын, атқ арушы органдардың жү йесін басқ аратын жә не олардың қ ызметіне басшылық жасайтын орган болып табылады. Қ азақ стан Республикасының Ү кіметі мемлекеттік басқ арудың мә селелерін шешеді. Республиканың барлық аумағ ында міндетті заң кү ші бар актілер шығ арады. Орталық басқ ару органдары дегеніміз — министрліктер, агенттіктер, мемлекеттік комитеттер болып табылады. Қ азақ стан Республикасының министрліктері нақ ты салалар: ішкі, сыртқ ы істер (сыртқ ы экономикалық байланыс), кө лік жә не коммуникация, білім жә не ғ ылым жә не т.б. бойынша басқ аруды жү зеге асырады. Қ азақ стан Республикасының агенттіктері — спорт жә не туризм, денсаулық сақ тау жә не т.б. салалар бойынша басшылық ты жү зеге асырады. Қ азақ стан Республикасының мемлекеттік комитеттері арнаулы функцияларды орындап, нақ ты салалар бойынша бірың ғ ай саясатты қ амтамасыз етеді. Оар ведомстводан тыс заң дық биліктік ө кілеттікке ие жә не қ ызметін ө здеріне бағ ынбайтын мемлекеттік басқ ару органдарына қ атысты жү зеге асырады. Комитеттер орындайтын міндеттер олардың атауларынан кө рініс табады. Мемлекеттік мү лік саласы бойынша жетекшілікті — Мемлекеттік мү лік жө ніндегі комитет жү зеге асырады. Осы сияқ ты Инвестициялар жө ніндегі мемлекеттік комитет инвестицияларғ а қ атысты қ ызметті, Бағ а жә не монополияғ а қ арсы саясат жө ніндегі комитет ө зіне қ атысты атауынан кө рініс табатын тиісті қ ызметтерді атқ арады жә не т.б. Мемлекеттік комитеттердің қ аулылары барлық министрліктермен ө зге де басқ ару органдары ү шін міндетті. Республика Президентінің актілеріне сә йкес атқ ару билігінің орталық органдарының жү йесі тә ртіпке келтірілген жә не олар қ оғ амдық қ атынастардағ ы ө згеріске орай ө згеріп отырады. Мә селен, 1999 жылғ а дейін мемлекеттік комитеттердің басты міндеті болып келген қ ызметті 1999 жылғ ы Президент актісі негізінде қ айтадан қ ұ рылғ ан министрліктер мен агенттіктер атқ арып келеді. Ө з кезегінде олардың нақ ты қ ұ рылымдары департаменттері, комитеттері, басқ армалары нақ ты айқ ындалғ ан қ ызметтерді атқ арады. Жергілікті мемлекеттік басқ аруды тиісті аумақ тағ ы істің жай-кү йіне жауапты жергілікті ө кілді жә не атқ арушы органдар жү зеге асырады. Жергілікті ө кілді органдар — мә слихаттар тиісті ә кімшілік-аумақ тық бө ліністегі халық тың еркін білдіреді ә рі жалпы мемлекеттік мү дделерді ескере отырып, оны іске асыруғ а қ ажетті шараларды белгілеп, олардың жү зеге асырылуын бақ ылап отырады. Ал жергілікті атқ арушы органдар Қ азақ стан Республикасының атқ арушы органдарының бірың ғ ай жү йесіне кіреді. Сонымен қ атар тиісті аумақ тың мү ддесі мен даму қ ажеттілігін ұ штастыра отырып, атқ арушы биліктің жалпы мемлекеттік саясатын жү ргізуді қ амтамасыз етіп отырады. Олардың қ ұ зыретіне: аумақ ты дамыту жоспарларын; экономикалық жә не ә леуметтік бағ дарламаларын; жергілікті бюджетті ә зірлеу жә не олардың атқ арылуын қ амтамасыз ету; коммуналдық меншікті басқ ару; жергілікті органдардың жұ мысын ұ йымдастыру жә не т.б. жатады. Мемлекеттік басқ арудың жергілікті органдарына — Конституцияны, заң дарды, Қ азақ стан Республикасы Президенті мен Ү кіметінің актілерін орындауды қ амтамасыз ететін жергілікті атқ ару органдары жатады. Мемлекеттік басқ ару функцияларын ө з аумағ ына сә йкес жү зеге асыратын жә не дара басшылық принциптері негізінде ә рекет жасайтын жергілікті атқ ару органының басшысы тиісті ә кімшілік -аумақ тық бө ліністегі Республика Президентінің тіккелей ө кілі болып есептеледі.

ТЕСТ

Е

С

C