Билет №13

1. Ә кімшілік ескерту шараларының тү сінігі жә не тағ айындалуы Ә кімшілік мә жбү рлеу біртекті ұ ғ ым емес, ол ә кімшілік-қ ұ қ ық тық мә жбү рлі ық пал ету шараларының жиынтығ ынан жинақ талады. Ә кімшілік мә жбү рлеуді қ олданудың негізі болып, ә детте, ә кімшілік қ ұ қ ық бұ зушылық жасау немесе ерекше жағ дайлардың туындауы табылады. Ә кімшілік мә жбү рлеу шараларының кешені сан қ илы. Олардың барлығ ы мақ саттарына, қ олдану негіздері мен тә ртіптеріне байланысты ерекшеленеді. Мақ саттарына жә не қ ұ қ ық тық тә ртіпті қ амтамасыз ету тә сіліне байланысты ә кімшілік мә жбү рлеу шараларын

3 топқ а бө луге болады.

1. Ә кімшілік-ескерту шаралары – мемлекеттік басқ ару аясында болуы мү мкін қ ұ қ ық бұ зушылық тың алдын алу мақ сатында, сонымен бірге табиғ и апаттар, авариялар, қ айғ ылы оқ иғ алар кезінде қ оғ амдық қ ауіпсіздікті қ амтамасыз ету ү шін қ олданылады. Кө бінесе олар қ ұ қ ық бұ зушылық тармен байланысы жоқ жағ дайларда азаматтардың денсаулығ ы мен ө міріне қ ауіпті болдырмау ү шін қ олданылады. Ә кімшілік-ескерту шаралары сан алуан. Олардың ең кө п тарағ ан тү рлері болып табылады: полиция қ ызметкерлерінің тұ рғ ын ү йге немесе қ ызметтік ғ имаратқ а кіруі. Мысалы, тө лқ ұ жат режимінің сақ талуын тексеру ү шін; қ ұ қ ық бұ зушылық тың алдын алу мақ сатымен қ ұ жаттарды тексеру. Мысалы, жү ргізушілерден – жү ргізуші куә лігін, жол қ ағ азын; аң шылар мен балық шылардан – сә йкес лицензияларын; кеден органдарымен қ олданылатын заттарды, жү ктердщі қ арау, сонымен қ атар жеке қ арау (бұ л мемлекеттік шекарадан контрабанданы ө ткізбеу мақ сатында қ олданылады); кө лік жә не адам қ озғ алысын шектеу немесе тоқ тату. Мысалы, табиғ и апат, жолды жө ндеу жұ мыстары кезінде; тұ лғ адардың денсаулық жағ дайыларын жә не кә сіпорындардың санитарлық жағ дайларын куә ландыру; эпидемиялар кезінде карантин енгізу; бас бостандығ ынан айыру орындарынан босатылғ ан адамдарды ә кімшілік қ адағ алау; мү лікті реквизициялау, яғ ни оны еріксіз, ақ ылы тү рде алу.

2. Ә кімшілік ық пал ету жә не процессуалдық қ амтамасыз ету шаралары. Ә кімшілік ық пал ету шараларына жататындар: ә кімшілік ұ стау, яғ ни тұ лғ аның жеке бостандығ ын қ ысқ а мерзімге шектеу. Бұ л шараны кө бінесе полиция қ ызметкерлері қ олданады.; кә сіпорын жұ мысын тоқ тата тұ ру. Мысалы, ең бекті қ орғ ау немесе қ ауіпсіздік техникасы ережелерін бұ зғ ан жағ дайда; техникалық жағ дайы қ озғ алыс қ ауіпсіздігіне қ ауіп тө ндіретін ақ ауы бар автокө лікті пайдалануғ а тыйым салу; егер оны пайдалануғ а рұ қ сат болмаса, белгілі бір ережелерді бұ зғ ан тұ лғ алардан мү лікті алу (суық қ ару, мө рлер); қ алпына келтіру сипатындағ ы мә жбү рлеу шаралары (ө з еркімен салынғ ан қ ұ рылысты бұ зу); полиция қ ызметкерлерінің қ ару қ олдануы; қ оғ амдық тә ртіпті ө рескел бұ зушығ а дене кү шін кө рсету; қ оғ амғ а қ арсы қ ылық жасағ ан адамды ә келу (заң ды жауапкершілікке ә лі тартылмағ анда); қ ұ қ ылы органнан (лауазымды тұ лғ адан) одан шығ ып жатқ ан қ ұ қ ық қ а қ арсы қ ылық ты тоқ татуды талап ету. Ә кімшілік-ескерту шаралары да, ә кімшілік ық пал ету шаралары да, ә детте, қ ұ қ ық бұ зушылық жасағ ан жауапты тұ лғ аларды жазалағ анғ а дейін қ олданылады, яғ ни ә кімшілік жауапкершілік шараларын қ олданғ а дейін болады. Процессуалдық қ амтамасыз ету шаралары заң дылық тың нығ аюына жә рдемдеседі. Бұ л шаралар (мысалы, жеке қ арау, заттарды қ арау, заттар мен қ ұ жаттарды алу, ә кімшілік істерді шешу тә ртібі) тек заң дармен бекітілген шектерде жә не тә ртіпте қ олданылады.

3. Ә кімшілік ө ндіру шаралары – заң ды жауапкершіліктің бір тү рі болып табылады жә не белгілі бір қ ұ қ ық бұ зушылық жасағ ан ү шін қ олданылады. Мысалы: айыппұ л, тә ркілеу, ә кімшілік қ амауғ а алу.

2. Заң шығ ару (ө кілді) билігі органдарының бақ ылауы атқ арушы билік органдары мен олардың лауазымды адамдарының заң наманы сақ тауы, бюджет қ аражатының орынды ә рі ү немді жұ мсалуын қ амтамасыз ету, мемлекеттік қ ұ рылыстың тұ рақ тылығ ын ұ стап тұ ру, мемлекеттік реттеудің тиімділігін арттыру сияқ ты бақ ылау мақ саттарын кө здейді.

Заң ә дебиетінде парламенттік бақ ылау проблемаларына жеткілікті кө ң іл бө лінеді. Сонымен бірге осы саладағ ы теориялық зерттеу мен Қ азақ стан Республикасы Парламентінің бақ ылау ө кілеттігінің нақ ты қ олданылуын салыстырсақ, парламенттік бақ ылау институты ә лі де болса даму сатысында екендігі байқ алады.

Парламенттік бақ ылау ұ ғ ымын ғ ылыми тұ рғ ыдан айқ ындаудан бастайық. Бірқ атар ғ алымдар парламенттік бақ ылау деп:

- мемлекеттік биліктің жоғ ары заң шығ арушы (ө кілді) органы жү зеге асыратын жү йенің қ ызметін ү немі байқ ау жә не тексеру жө ніндегі ә ртү рлі шаралар кешенін;

- атқ арушы органдардың негізгі қ ызметіне байқ ау мен тексеру жү ргізудің белгіленген тә ртібін реттейтін нормалар жү йесін;

- атқ арушы билік органдарының негізгі қ ызметіне байқ ау мен тексеру жү ргізудің белгіленген тә ртібін реттейтін қ ұ қ ық нормаларының жиынығ ы ретінде қ ұ қ ық институтын тү сінеді.

Қ азақ стандық ғ алымдардың пікірінше, заң шығ ару билігінің бақ ылауы деген ұ ғ ымды мынадай ү ш негізгі аспектіде, атап айтқ анда:

1) заң шығ ару билігінің жү йелі де сындарлы қ ызметі ретінде бақ ылау оның қ ұ зыретін жү зеге асырудың негізгі функцияларының бірі;

2) бақ ыланатын объектілердің жай-кү йі мен жұ мыс істеуінде келең сіз қ ұ былыстар мен ү рдістерді анық тауды қ амтамасыз ететін шаралар жү йесі ретінде бақ ылау;

3) алдын алу, тү зету, жолын кесу, ал кейде жазалау ә сері бар шараларды бір жү йеге келтіруге бағ ытталғ ан басқ арушылық қ ызмет процесінің тү пкі элементі ретінде бақ ылау деп қ арастыру керек.

ТЕСТ

В

А

C