Толтырғыштың ірілігі бойынша сосудтардың өлшемдері.

Толтырғ ыштың ү йінді тығ ыздығ ын анық тау нә тижесі сосудтың сыйымдылығ ы мен пішініне жә не сосуд пен толтырғ ыш тү йіршіктерімен сосудтың ө лшемдер қ атынасына тә уелді болатынын есте сақ тап тұ рғ ан жө н.

Берілген тү йіршіктердің ірілігі кезінде неғ ұ рлым сосудтың ірілігі жоғ ары болса, соғ ұ рлым оның кө лемі тү йіршікті материалмен толу дә режесі тө мен болады. Сондық тан ә рекеттегі нормаларда ә ртү рлі ірілікті толтырғ ыштар ү шін сыйымдылығ ы ә р тү рлі цилиндрлі стандартты сосудтарды қ олдану қ арастырылғ ан. 1 кестеде МСТ 9758 – 86 – ң бойынша кеуекті толтырғ ыштарды зерттеу ү шін талаптар кө рсетілген.

Щебень мен гравийді зерттеу ү шін олардың ірілігіне қ арай стандарттарда сыйымдылығ ы 5... 50л, қ ұ м ү шін – 1л сосудтарды қ олдану қ арастырылғ ан.

Ү йінді тығ ыздық – толтырғ ыштардың ең маң ызды сипаттамасы болып тұ р, ә сіресе кеуектер ү шін. Олардың негізгі маркировкасы осы кө рсеткіш бойынша жү ргізіледі. Ү йінді тығ ыздық ты білу толтырғ ыштың массалық ү лесін есептеу ү шін қ ажет, егер оның кө лемі белгілі болса жә не керісінше қ ор бө лмелердің, бункерлердің сыйымдылығ ын анық тау ү шін толтырғ ыштың қ ажетті массаны есептегенде, бетон қ ұ рамын есептегенде, толтырғ ыштарды дозалау кезінде жә не тағ ы басқ а.

Осы кө рсетілген зерттеулерде пішіні дұ рыс емес бө лек тү йіршіктердің немесе олардың ү лгідегі жиынтығ ында кө лемін анық тау. Техникалық қ иыншылық тарғ а жә не олармен ө лшеу ақ ауларынан басқ а басынан қ андай кө лем ө лшемі қ ажет екенін анық тап тү сіндірген дұ рыс. Су ортада толтырғ ышпен алынатын кө лем қ ұ мда немес басқ а ортадағ ы кө лемінен ерекше болуы мү мкін. Бетон қ ұ рамын жобалау кезінде бетонда толтырғ ыш тү йіршіктері қ андай кө лемін алатын білу керек. Сонымен бірге сыртқ ы беті дамытылғ ан жә не ү лкен ашық кеуекті толтырғ ыш тү рлерінің кө пшілігі ү шін бұ л кө лем жоғ арыда кө рсетілген ә дістермен анық талатын кө лемінен тө мен болады. Яғ ни бетонда тү йіршіктердің ашық кеуектері су жә не цементпен толтырылады. Сонымен байланысты 9758 – 86 мемлекеттік стандартты цементтік қ амырда толтырғ ыш тү йіршіктерінің тығ ыздығ ын анық тайтын ә дістемесі бар. 3, 5л кө лемінде қ ұ рғ ақ, кеуекті щебень немесе гравийдің ү лгісін алдын ала ылғ алдандырылғ ан 1, 7 кг цементті жә не 3, 4 кг кварц қ ұ мды ыдысқ а салады. Содан соң белгілі қ оюлық та бетон араласпа болғ анғ а дейін су қ осылып тұ рады. Араластырылғ ан бетон араласпаны цементтік тас жә не толтырғ ыш кеуектері толық сумен қ анығ у ү шін 15 мин бойы ұ стайды. Сосын барлық араласпаны сыйымдылығ 5 л стандартты сосудқ а (1 кесте бойынша) салып 30 – 60 сек зертханалық вибро алаң ында тығ ыздап тығ ыздалғ ан кү йіндегі бетон араласпаның тығ ыздығ ын анық тайды. Зерттеулердің нә тижесі бойынша цементтік қ амырдағ ы ірі толтырғ ыш тү йіршіктердің тығ ыздығ ы келесідей болады.

р^ц.қ _т = р_см* mт/ м – р_см (mц/рц+ mқ /рқ + mс)

р_см – бетон араласпаның тығ ыздығ ы (кг/л)

mт – қ ұ рғ ақ кеуекті толтырғ ыш ү лгісінің массасы (кг)

м – ү лгідегі барлық материалдардың шығ ыны (сумен бірге) (кг)

рц – 310, 2 – 76 мемлекеттік стандартпен анық талғ ан цемент тығ ыздығ ы немесе 3, 1 гр/см³ тең деп қ абылдауғ а болады.

mқ – кварц қ ұ мның массасы (кг)

рқ – кварц қ ұ мның тығ ыздығ ы 2, 65 гр/см³ тең

mс – судың массасы (кг)

Стандартты ә дістемеден белгілі артық шылығ ы бар жә не қ арапайым ә дістеме қ олдану мү мкін. Бұ л ә дістеме бойынша басында бетон араласпаның ерітінді бө лігін дайындайды. Ол ү шін цементтің 1, 6 кг, 3 л кварц қ ұ ммен араластырып 0, 7 л су қ осады. Алынғ ан иінді ерітіндіні ө лшеуіш 2 л стандартты сосудты шетіне дейін толтырып жә не сілкілеп дозалайды. Содан соң алдын ала ылғ алдандырылғ ан ыдысқ а салады. Сосын зерттелетін алдын ала ө лшенетін қ ұ рғ ақ кеуекті щебень немесе гравий салады. Араластырғ аннан кейін бетон араласпаны 15 мин ұ стап қ айтадан араластырады толтық 5 л сыйымдылық ты стандарт сосудқ а салып вибро тығ ыздау жасайды. Содан соң тығ ыздығ ын бетон араласпамен бірге сосудты ө лшейді. Шеттеріне дейін сумен толтырып қ айтадан ө лшейді. Цементтік қ амырдан зерттелетін толтырғ ыш тү йіршіктерінің тығ ыздығ ы р^ц.қ _т = mт/3 – Vс

mт – қ ұ рғ ақ кеуекті толтырғ ыш ү лгісінің массасы (кг)

Vс – сосудтың жә не бетон араласпасына қ ұ йылғ ан сумен жә не сусыз массасының айырмашылығ ына тең сосудқ а қ ұ йылғ ан судың кө лемі.

3 – жоғ арыда кө рсетілген цементтік қ ұ м ерітіндісінің кө лемі 2л – ге тең болғ андық тан бұ л сан толтырғ ыш жә не қ ұ йылғ ан судың 5 л сосудтың алатын кө лемге тең болады. Толтырғ ыш заттың жә не басқ а қ ұ рылыс материал тығ ыздығ ын ү лгіні уақ ұ нтақ қ а уақ тау жә не пикнометрге немесе Ле - Шателье қ ұ ралдарында ұ нтақ пен қ ысып шығ арғ ан су немесе басқ а сұ йық (херосин қ олд.) заттардың кө лемі бойынша ұ нтақ ү лгісін абсолюттік кө лемін ө лшеуге болады.

Толтырғ ыштың қ уыстылығ ы.

Қ уыстылық немесе тү йіршік арасындағ ы қ уыстылық деп процент арқ ылы шығ арылғ ан тү йіршік арасындағ ы кө лемінің толтырғ ышпен бос кү йіндегі тығ ыздаусыз алынатын барлық кө леміне қ атынасын айтады. Егер толтырғ ыштың ү йінді тығ ыздығ ы р_н (кг/м³) жә не оның тү йіршіктің тығ ыздығ ы р_т (гр/см³) белгілі болса, онда қ уыстылық келесі есеп арқ ылы анық талады.

V_қ = (1 – р_н/1000*р_т)*100%

Қ уыстылық ты эксперименталды арқ ылы анық тауғ а болады. Ол ү шін толтырғ ышты ү йінді тығ ыздық ты анық тау тә різдес ө лшеуіш сосудқ а салады. Толтырғ ыш тү йіршіктеріне сумен қ анығ уғ а уақ ыт ө ткен соң сосудты уақ елекпен жауып сің ірілген су ағ у ү шін тоң керіп қ ояды. Содан соң сумен қ анық қ ан толтырғ ышы бар сосудты бө лшек бетіне дейін сумен толтырып қ айтадан ө лшейді. Сол кезде V_қ = mc/V*100%

mc – қ айта қ ұ йылғ ан судың массасы

V – сосудтың сыйымдылығ ы

Эксперименталды кү йде анық тау кезінде тү йіршіктер тығ ыздығ ын есептеу жолымен алуғ а болады.

р_т = р_н/1000 – 10*V_қ

Егер толтырғ ыш қ уыстылығ ын тығ ыздық кү йде анық тау қ ажет болса, онда 4 формулада ү йінді тығ ыздық орнына сә йкесті тығ ыздық кү йіндегі толтырғ ыш тығ ыздық қ айтады. Егер бетонды цементтік қ амырмен толтыратын толтырғ ыш тү йіршіктерінің ашық кеуектілердің қ уыстылығ ын анық тау қ ажет болса, онда 4 – ші формулағ а р_т тү йіршіктер тығ ыздық орнына р^ц.қ _т – № 2, 3 – ші формуламен анық талатын цементтік қ амырдағ ы толтырғ ыш тү йіршіктерінің тығ ыздығ ын қ ояды. Қ уыстылық толтырғ ыштың ең басты сипаттамасы. Қ арапайым конструкциялық бетонда барлық қ уыстар цементтік қ амырмен толтырылуы тиіс. Ә рине неғ ұ рлым толтырғ ыш қ уыстылығ ы тө мен болғ ан сайын, соғ ұ рлым бетон алу кезінде цемент шығ ыны тө мендейді. Ірі кеуекті бетондарда керісінше толтырғ ыштардың қ уыстылығ ы жоғ ары болғ аны жақ сы. Тө менде кө рсетілгендей қ уыстылық толтырғ ыш тү йіршіктерінің пішіндеріне жә не тү йіршік тө мендегі тақ ырып бойынша кө руге болады.