Тапсырма 1.Мәтінді оқып, танысыңыздар. Қазақ әдеби тілінің динамикасы, қоғамдық қызметі үшін калька тәсілінің тағы бір тиімді

Қ азақ ә деби тілінің динамикасы, қ оғ амдық қ ызметі ү шін калька тә сілінің тағ ы бір тиімді жағ ы бар.

Калька тә сілі - ғ ылыми ә дебиетті аударуғ а қ ажетті амал. Оның қ ажеттілігі ғ ылым тілінің стильдік сипаттарына байланысты. Ғ ылыми стильдің ерекшелігі - пайымдауды, пікірді, нақ ты бір қ ұ былыстың дә йектемесін логикалық шындық қ а сә йкес жеткізу. Бұ л міндет ойды тиянақ тайтын стильдік байлауды (маркированный) лексикағ а, тұ рақ ты орамдарғ а жә не терминдер мен терминдік тіркестерге жү ктеледі. Сө збе-сө з аудару лексиканың осы саласын қ алыптастырудың таянышы болып келді жә не бү гінгі таң да да қ азақ терминдерін реттеу, бірізділендіру, терминдік жү йені ұ лттық ұ ғ ымғ а бірдейлестіру факторы да калька амалына иек артып отыр. Ө йткені ғ ылымды логикалық шындық қ а тура келтіріп, бұ рмаламай сө йлететін ә рбір терминнің ө зге тілдік единицалардан дараланатын тұ сы - ұ ғ ымдық кө лемінің (понятийный объем) болуы. Ұ ғ ымдық кө лемді сақ тау ү шін терминнің сыртқ ы нысананың, ішкі мазмұ нының екінші тілдегі дә л пішінді жасалады. Қ азақ тілінің сө з тудурышы амалдарының легінде ө зге тілдік аталымның, халық аралық стандарттағ ы терминдердің ұ ғ ымдық кө лемін толық беруге, калькаланғ ан сө збе-сө з «пішінді» қ алыптап шығ аруғ а мағ ынасы жағ ынан бейімделген, универсалды амалғ а айналғ ан тілдік единицалар қ атары қ алыптасқ ан. Калька тә сілінің тіл қ олданысына тиімсіздігі кө ркем аударма ә дебиетінің ерекшеліктеріне байланысты айтылады. Кезінде бір мә рте ғ ана тә жірибе жасап, байқ астырып кө ргені болмаса, басқ а уақ ыттарда М. Ә уезов кальканың кө ркем ә дебиетке қ олайсыздығ ын «ө зге тіл оқ ушысы мен тү пнұ сқ а арасындағ ы берекесіз бір дә некер» деп атады. «Дворян ұ ясының» дә л тә ржімаланғ андығ ын сыншы-ә дебиетшілер арасында тілге тиек етіп жү рді. Дегенмен, мынаны ескерту қ ажет: М.Ә еузовтің сө збе-сө з аудармағ а баруы, жоғ арыда атағ анындай ү йренудің, ө згелерге ү йретудің, тә жірибені кө рсетудің нышаны ғ ана болды; оның ү стіне сө збе-сө з тә сілін М.Ә уезов мә тін дең гейінде ғ ана қ олданды, ал сө з, сө йленіс (высказывание) тізбектерінде жазушы тарапынан сө з таң даудың алуан тү рі бар. Демек, қ аламгер пайдаланғ ан сө збе-сө з амалы біршама шартты.

Тапсырма 2.Мә тін бойынша сұ рақ тарғ а жауап берің іздер:

1.Калька тә сілінің тиімді жағ ы?

2.Калька тә сілінің қ ажеттілігі неге байланысты?

3.Қ азақ тіліндегі кірме терминдердің кө бі қ алай жасалғ ан?

4.М.Ә уезовтің сө збе-сө з аудармағ а баруының себебі?

Тапсырма 3.Сө з тіркестерін аударың ыздар:

Қ оғ амдық қ ызмет-

Ғ ылыми стильдің ерекшелігі-

Терминдік жү йе-

Халық аралық стандарт-

Тіл қ олданысы-

Терминдердің реттелуі-

Аудару амалдары-

Қ азақ тілінің сө з тудырушы амалдары-

Калька тә сілінің қ олданысы-

Терминнің ішкі мазмұ ны-

Мә тіннің аударылуы-

Сабақ №22