Студопедия

Главная страница Случайная страница

КАТЕГОРИИ:

АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника






Табиғат тарландары






15-Қазан. 2009

Пікірлерді көру

***

Ең биік тау Мауна-Кеа (”Ақ тау”) Гавайда орналасқан. Таудың Тынық мұхитындағы негізінен шыңына дейін 10 250 метр, яғни Эверестен 1357 метрге биік. Бірақ оның 6000 метрі су астында, ал теңіз деңгейінен жоғарғы бөлігі 4205 метрді құрайды. Кейде біз таулардың биіктігі тереңнен басталатынын байқамайды екенбіз.

***

Ніл мен Амазонка – әлемдегі ең ұзын өзендер. Дегенмен олардың қайсысы көш бастайтындығы әлі күнге дейін даулы мәселе көрінеді. Себебі Нілдің ресми ұзындығы 6695 шақырым болғанымен Насер су қоймасы салынғалы бері ол біршама қысқарған. Амазонканың бірнеше салалары болғандықтан нақты өлшемге келу мүмкін болмай отыр. Егер алысқа шапқан Пара саласын қоса алсақ, онда өзеннің ұзындығы 6750 километрге созылмақ.

Кім біледі, бірақ экономикалық байлыққа деген ұмтылыс Нілді әлемдік атағынан айырып тынуы әбден мүмкін.

***

8848 метрлік әлемдегі ең биік шың 1830-1843 жылдардағы Үндістан генерал-губернаторы, британ геометриялық қызметінің басшысы сэр Джордж Эверест (1790-1866 ж.ж.) есімімен аталған. Бастапқыда бұл атау уақытша қойылған екен. Не десе де Эверестке бүгінде жыл сайын 3000 адам көтерілетін көрінеді. Әрине, жер бетіне әлемнің ең биік нүктесінен көз тіккісі келетіндер қашан да табылады ғой.

***

Индонезияда орналасқан Тоба жанартауының кратері 1775 шаршы шақырымды алып, рекордттар тізіміне еніп отыр. Ол соңғы рет 75 000 жыл бұрын атқылаған. Жанартаулар да ұйқыны жақсы көреді-ау шамасы. Дегенмен оның мазасын алмау да керек.



***

Әлемдегі ең биік сөнбеген жанартау Охос-дель-Саладо Чили мен Аргентина шекарасында орналасқан. Оның ұзындығы 6887 метр. Бесік жырын үзіп, Жер ананың бел баласының тынышын бұзған кім екен?

***
Амазонканың ағысы әлемдегі кез келген өзеннен күшті. Ол әр секунд сайын Атлант мұхитына 200 000 метр су құяды әрі әлемдегі тұщы судың 20 пайызының иесі. Швейцарияның аумағындай жерді арал құрлы көрмейтін су алыбына таң қалмай көр енді.

***
Жердің ең қарт бөлшегі болып саналатын түйірдей цирконий 4,4 миллиард жаста. Тамыры жоқ тастың да тарихы терең болады екен.

***
Негізінен Антарктика мен Гренландияда орналасқан мұздықтар ғаламшардың 11, 4 пайызын қамтиды. 1 миллион шаршы шақырым ауданды иемденіп, ені 64, ал ұзындығы 700 шақырымнан асатын ең жылдам мұздық Ламберта Антарктиканың Австралияға қарасты аймағында орналасқан. Адамзат жанындағы еріп үлгермеген қарлардың көлемін өлшеп көрдік пе?

***

АҚШ-тың Кентукки штатында орналасқан Мамонт үңгірі ұлттық паркі ең үлкен үңгірлер жүйесі. 590 шақырымға созылған түрлі дәліздер арқылы 120 метр төменге түсуге болады. Үңгір аумағы жыл өткен сайын кеңейіп келеді. Ал кең залдар, жер асты өзендері, түрлі жан-жануарлар мен өсімдіктер оған тіптен ерекше сән беріп тұр. Сәулетшілердің табиғаттан алары көп-ау деп ойлайсың осындайда.



***

25 миллион жастағы әлемдегі ең терең көл Байкалда дүние жүзіндегі тұщы су қорының 20% шоғырланған. Оның қойнын толтыруға әлемдегі барлық өзендердің бір жылғы суы қажет болар еді. Тереңдікті, кеңдікті Байкалдан үйренуіміз керек шығар.

***

Әлемдегі ең үлкен шөл Сахараның ауданы АҚШ территориясына пара-пар. Атлант мұхитынан Қызыл теңізге дейін созылған құмды аймақты кесіп өтуге тек Нілдің ғана құдіреті жеткен сыңайлы. Сахарадағы күндізгі ыстық 60°C-қа дейін жетеді. Бұл оның жыл салып келетін жаңбырға деген сағынышы шығар, бәлкім.

***

Тынық мұхитындағы Үлкен барьер рифі әлемдегі ең ірі, ең әдемі маржан рифі болып саналады. Мұз басу дәуірінде пайда болған жүйенің жасы 10000 жылға жетіп жығылады. Жер шарындағы жан-жануарлар мен өсімдіктерге бай ең ірі жүйеде маржанның 359 түрі, балықтың 1.500 түрі, ұлулардың 5000 түрі, құстардың 215 түрі, теңіз тасбақасының 6 түрі бар. Табиғат тамшаларының жасы келген сайын құны артатын секілді ме? Сіз қалай ойлайсыз?

Әзірлеген Жанар Елдосқызы

 

  Аспан таулар

 

 

 

Ұлы Тянь-Шань тауларының ақ басты шыңдары, көкжиекте күн сәулесімен жарқыраған жаппай қарлы сілемі ес біле бастаған ерте кездерден көптеген Еуропалықтардың көкірек көзін ашып, қиял-шабытына дем берген. Бұл Кеңестік империяның кезіндегі ең алшақ жатқан, көркемдігі көздің жауын алып, ғажайып құпияларына құмарттырған тау болды. Тылсым заңғар, құзар шыңдар, елсіз, жолсыз, жан аяғы баспаған шатқалдар...
Осынау ғажап тауларын «Тәңір тау» деп атаған, осы өлкені ежелден Атамекен етіп, сонда кіндігін кескен байырғы халықтың өмір-тірлігі әлі де бабаларының бағзы салт-тіршілігінің дәстүрінен аумай қалған. Қытайлар «Тәңір таудың» жалпы атын «Тянь-Шань» – «аспанмен тілдескен таулар» деп асқақтатып атаған. 1856 жылы Еуропалықтардың арасынан Тянь-Шаньға алғашқы рет аяқ басқан адам орыстың өткен ғасырдағы атақты зерттеуші-жаһанкездерінің бірі Петр Семенов болды. Ол осы тауда географиялық зоология саласында аса маңызды жаңалық ашты, сол даңқына орай оны орыс географиялық қоғамы «Семенов-Тянь-Шаньский» деп атады. Келесі ғасырдың басында Италия жаһанкезі князь Чезаре Боргезе өзінің екі досымен бірге «Хан Тәңірі» маңына келді. Солардың айтуы бойынша 1902 жылы Мюнхеннің жағрапияшысы, атақты альпинист (таукезбе) Готфрид Мерцбахер Еңілшек сайы арқылы Ұлы аруақтар тауының етегіне келді. Алайда Тянь-Шань көп құпиясы әлі күнге ашылмаған аймақ саналады. Ендік бойы 800, ұзындығы 2 800 шақырымды алып жатқан, Өзбек жерінен басталып, Моңғолияға дейін тұтастай тартылған таудың Қытай аумағына кіретіні 1500 мың шақырым.
Ал Тянь-Шань тауының Қазақстанға қарайтын бөлігі Кетпеннің Теріскей жоталары, Іле сырты және Күнгей Алатауы. Теріскей және Қырғыз Алатауы. Батыс сілеміндегі Талас Алатауы, Қаржантау, Өгем, сондай-ақ, Майдантал жоталары. Тянь-Шаньнің орталық бөлігі саналатын Сарыжаз Тәңіртауға қапталдаса жатыр. Тянь-Шаньнің ең биік жері Кеңес Армиясының Ұлы Отан соғысының майданында фашистерді жеңген құрметіне аталған Жеңіс (7439,м) шыңы. Ол орталық Тянь-Шаньдағы Теріскей Алатауының оңтүстік жотасында. Қазақстан мен Қырғызстанның шекарасы да осы боймен тартылған. Жеңіс шыңының оңтүстігінде Хан Тәңірі (6995,м) орналасқан. Бұл – Қазақстанның ең биік шыңы.
Тянь-Шаньнің негізгі тау жотасы Іле Алатауының ұзындығы 350 шақырымға созылған, ені 30–40 шақырым, орташа биіктігі 4000 метр. Іле Алатауының қия-бөктерлерін кең, құрғақ арналар мен көптеген өзендер тілімдеген. Құзар шыңдар, тау аралық жазықтар мен текшеленген Іле Алатауының орталық бөлігіндегі жартастар сыртқы табиғи күштердің салдарынан жақпарланып, үшкілденген, сондай-ақ, терең сайлар мен тар шатқалдарға толы.
Кетпен аталатын орта тау жүйесі Тянь-Шаньнің шығысында орналасқан. Оның Қазақстан аумағындағы ұзындығы 300, ендік бойы 50 шақырымдай. Орташа биіктігі 3500 метр. Кетпен таудың бөктерлері Ілеге құятын өзен арналарына толы.
Кетпен Құлақтау арқылы Күнгей Алатау сілемімен жалғасады. Қазақстан аумағына оның солтүстік-шығыс бөлігінің тек теріскей жоталары ғана кіреді. Бұл тау сілемінің орташа биіктігі 3800–4200 м. Кетпеннің бөктері жазық, шыңдары біркелкі түзілген.
Қырғыз Алатауы – ірі тау жүйесі. Оның ең биік шыңы Батыс Аламедин (4875,м) Қазақстандағы бөлігінің биіктігі 4500 метрден аспайды. Теріскей бөктері сырғымалы, кезінде қатпарлық қозғалыстарға ұшыраған тауларды құрайды.
Батыс Тянь-Шаньнің қазақ жеріндегі бөлігі Талас Алатауынан басталады. (Тараз қаласы маңынан). Одан әрі Өгем жотасының солтүстік-батыс бөктері, Манас биігінің теріскей жағы Қазақстан аумағына кіреді.
Талас Алатауының Қазақстанға қарайтын бөлігіндегі Жабағылы таулары Ақсу-Жабағылы өзенінің арнасымен екіге бөлінген.
Батыс Тянь-Шаньнің батыс аймағында Қаратау сілемдері жатыр. Бұл Қазақ жеріне тұтастай орналасқан тау. Батыс-теріскей бағытында оның ұзындығы 400 шақырымға созылған. Орташа биіктігі 1800 м, ең биігі Мыңжылқы (2176 м). Қаратау сілемі Теріскейден батысқа қарай аласара түседі де, Сарысу мен Шу өзендерінің құрғақ аңғарына тоғысқан жерде ұсақ тау қыраттарына ұласады. Қаратаудың солтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс сілемдері тау аралық жазықтарға бөлінген. Қаратау аймағында қазба байлықтардың мол қоры бар. Олар Шымкенттің қорғасын-мырыш комбинатында қорғасын алу өндірісіне, және Тараздың Химия комбинатын фосфор шикізатымен қамтамасыз етуге пайдаланылады. Кендері ашық әдіспен алынады. Қаратау мемлекетке көп пайда келтіретін гипс, цемент, тағы басқа да құрылысқа қажетті заттарға бай.
Тянь-Шаньнің Қазақстандық бөлігінде 1009 мұздықтар бар. Оның ең ұзыны (13 ш.) Коржевский мұздығы Талғар шыңынан Таушілік жазығына келіп түседі. Тянь-Шань мәңгілік мұздықтар биігі. Оның мұздықтарында миллиардтаған тонна мұз қоры жатыр.
Өзге де табиғи құбылыстармен қатар Такла Макан шөлінің жақындығына байланысты Тянь-Шаньнің ауа райы тез өзгеретін құбылмалы, әрі қатаң болып келеді. Қар жүйесінің деңгейі Памирге қарағанда төменгі бикте, тұрақты түрде 3200 метрден басталады. Тянь-Шань тауларының етегін және тауаралық жазықтарын әсем көлдер мен көптеген өзендер өрнектеген.
Үлкен Алматы және Есік көлдері ертеректегі күшті жер сілкіністерінен пайда болған. Үлкен Алматы көлінің жасы 2200 жыл деп саналады. Ал 1963 жылғы тасқында түгелдей ағып кеткен Есік көлінің жасы 4500 жылдан астам болатын.
Тянь-Шаньнің өсімдіктері мен хайуанаттар әлемі сан алуан және өте бай, оларды қорғау мақсатында «Ақсу-Жабағылы», «Алматы» және «Іле Алатауы» тәрізді ұлттық саябақтар мен қорықтар ұйымдастырылған.



mylektsii.su - Мои Лекции - 2015-2022 год. (0.017 сек.)Все материалы представленные на сайте исключительно с целью ознакомления читателями и не преследуют коммерческих целей или нарушение авторских прав Пожаловаться на материал