Тоқыма талшықтарының классификациясы

Мақ та-мата ө неркә сібінде ө сімдікті талшық тар мен химиялық талшық тар кең інен қ олданылады.

Тоқ ыма талшық деп жіп пен ө згеде тоқ ыма бұ йымдар ө ндіруге жарамды, созылмалы, иілгіш жә не жің ішке, берік денені айтады.

Тоқ ыма талшық тар химиялық негізі бойынша кү рделі органикалық қ осылыстарғ а, олардың ішінде жоғ ары молекулалық заттарғ а – поилмерлер қ атарына жатады.

Полимерлердің негізінен қ арапайым органикалық қ осылыстан, яғ ни мономердің бірнеше рет қ айталанатын бірдей атомдар тобынан тұ ратын макромолекула қ ұ райды. Тоқ ыма талшық тар тү згіш поилмерлердің қ ұ рылымы ә детте сызық секілді немесе жіп тә різдес болып келеді. Мысал ретінде поливинилхлоридтің мынадай қ ұ рылымын кө рсетуге болады:

...- СН₂ – СН – СН₂ – СН -...

| |

Cl Cl

Мұ нда – СН₂ – СН – қ айналатын атомдар тобы болып табылады.

|

Сl

Барлық жоғ ары молекулалық қ осылыстарғ а ө те ү лкен кө лемдегі салыстырмалы молекулалық масса тә не. Егерде сутегінің салыстырмалы молекулалық массасы 2, оттегінікі 32 болса, онда полимердің орташа салыстырмалы молекулалық массасы 1000000 немесе одан да кө п болуы мү мкін. Сондық тан, полимерлерді мың дағ ан ү збелерден тұ ратын аса зор молекулалық шынжырлар трінде сипаттауғ а болады.

Жататылысы ә ртү рлі талшық тар кө п болғ анымен, тоқ ыма ө неркә сібінде негізінен жіп немесе басқ а тоқ ыма бұ йымдар шығ аруғ а жарамды талшық тар қ олданылады. Ол ү шін тоқ ыма талшық белгілі бір физика-механикалық қ асиеттерге ие болуы тиіс.

Тоқ ыма талшық тардың физика-механикалық маң ызды қ асиеттері мыналар: жің ішкелігі (тығ ыздығ ы), беріктігі, созылмалылығ ы, сә улелілігі, жоғ ары температураның жә не микроорганизмдердің т.б. ә серіне тө зімділігі. Барлық тоқ ыма талшық тар табиғ и жә не химиялық болып екі класқ а бө лінеді

Табиғ и талшық тарғ а ө сімдікті, жануартекті жә не минералды талшық тар жатады. Химиялық талшық тарды химиялық зауыттарда ө ндіреді.

Ө сімдіктекті талшық тар тобына мақ та, зығ ыр, кенеп, кендір жә не т.б., ал жануартектілерге жү н жә не таза жібек жатады.

Мақ та ө сімдіктің ұ рығ ын жауып тұ ратын қ оза деп аталатын ө те жің ішке талшық. Тоқ ыма ө неркә сібінің маң ызды шикізаты болып табылатын мақ та ө сімдігі климаты ыстық аудандарда ө седі. Ө сімдік пісіп жетілгенен кейін талшық тар ұ рық тарымен бірге жиналады да мақ та тазарту зауытына жіберіледі. Онда талшық тар ұ рық тан бө лініп алынады.

Талшық тың ұ зындығ ы мен жең ішкелігі мақ таның сортына байланысты. Талшық тың қ имасының диаметрі 15-25 мкм. Ұ зындығ ы 25-40 мм болады. Орташа талшық ты мақ тадан шыт, сә тен жә не т.б. маталар жасау ү шін иірімжіптер дайындайды. Ұ зын талшық ты матадан бә тес, маркезит, тарақ ты сә тен жә не тағ ы басқ а жоғ ары сапалы жұ қ а мақ та маталарын дайындау ү шін жің ішке жә не тегіс жіп иіріледі.

Зығ ыр – қ абық ты талшық тарғ а жатады. Қ абық ты талшық тардың тү рлері ө сімдіктердің сабағ ынан, жапырақ тарынан немесе жаң ғ ақ сыртындағ ы қ абық тан алады. ТМД мемлекеттерінде ө ндірілетін бұ л талшық тардан зығ ыр талшығ ы 95-97 % қ ұ райды. Талшық тардың қ арапйым жә не техникалық тү рлері болады. Қ арапайым талшық тардың жалғ ыз-ақ ө сімдік клеткасы бар болса, талшық тардың жуандығ ы мақ та талшық тарымен бірдей ұ зындығ ы 15-25 мм-ге жетеді. Ал техникалық талшық тар пектиндік (табиғ и желім) заттармен ө зара желімдеу арқ ылы жасалады.

Мақ тағ а қ арағ анда зығ ыр қ атты. Зығ ырдың қ ұ рамында 5 % -ке дейін лигнин деп аталатын табиғ и жоғ ары молекулалық қ осылыс бар. Жіп иіруге қ олданылатын техникалық талшық тардың ұ зындығ ы 35-90 см, жуандығ ы 10-33 текс. Сондық тан зығ ырдан иірілген жіп мақ та жібіне қ арағ анда жуан болады. Сапалы зығ ыр талшық тарынан сү лгілік, асханалық жә не тө сек-жабдық қ а арналғ ан маталар тоқ ылады. Ал дө рекі, жуан жіптер (кенеп) арқ ан есуге, қ аптар тоқ уғ а қ олданылады.

Жануартекті талшық тарғ а жү н жә не табиғ и жібек жатады.

Қ ой, ешкі, тү йе т.б. жануарлар жү ні таза, зауыттық жә не қ айта ө ң делген болып бө лінеді. Таза (табиғ и) жү нді жануарларды қ ырқ у нә тижесінде, зауыттық жү нді теріні ө ң деу кезінде, ал қ алпына келтірілген жү нді пайдаланылғ ан жү н бұ йымдарын, қ алдық тарды қ айта ө ң деу арқ ылы алады.

Жү н талшық тар мақ тағ а қ арағ анда ұ зын (20-450 мм), беріктігі тө мен, бірақ серпімділік қ асиеті жоғ ары келеді. Жү н талшығ ының бетінде бір бағ ытта орналасқ ан иілгіш қ абық тар болады. Осы қ ұ рылымдық ерекшеліктері жү н талшығ ының киіздену қ абілетін айқ ындайды. Сондық тан жү н бұ йымдарының жылу сақ тау қ асиеті жоғ ары болады. Жү н талшық тарынан екі тү рлі жіп иіріледі, олар: аппараттық жә не шұ ғ алық маталар тоқ уғ а қ олданылатын жіптер жә не тарақ ты, яғ ни кө йлектік, костюмдік маталар мен трикотаж бұ йымдарғ а қ олданылатын жіптер.

Таза (табиғ и) жібек – жібек қ ұ рты шығ аратын ө те жің ішке жіп. Тұ т жібек қ ұ ртының піллә лары жібек орайтын фабрикалардағ ы автоматтарда тарақ талады. Таратқ ан кезде бірнеше жіптің ұ шын біріктіреді. Тарақ тау нә тижесінде ө зара желімденген бірнеше жің ішке жіптен тұ ратын шикізат алынады. Жібек жібінің жің ішкелігі біркелкі емес жә не де 0, 5-тен 0, 18 текске дейін болады. Жібек шикізатының жуандығ ы кө біне 1, 56 жә не 2, 33 текс болады.

Жібек жіптер берік, біркелкі, серпімді жә не тү рі ә демі болып келеді. Тоқ ыма жіптер алу ү шін бірнеше қ арапайым жіптерді біріктіріп ширатады. Бірақ піллә ні тарқ атқ анда ү стің гі жә не астың ғ ы қ абаттары ажырамайды, сондық тан олар қ алдық тар ретінде жібекті иіру фабрикасында иірімжіпке лайық тап ө ң деледі.

Таза жібек жіптер жең іл келеді жә не ә демі кө йлектік маталарғ а, сондай-ақ техникалық бұ йымдарғ а қ олданылады.

Минералды талшық тарғ а асбест талшығ ы жатады.

Ә рбір топта талшық тардың физика-механикалық қ асиеттері жә не дайын бұ йымғ а ө ң деу қ абілеті бойынша ө зара айырмашылығ ы болады.

Химиялық талшық тар жасанды жә не синтетикалық болып бө лінеді.

Жасанды талшық тарды табиғ атта кездесетін жоғ ары молекулалық қ осылыстардан (целлюлоза, казеин) химиялық жолмен ө ң деу арқ ылы ө ндіреді. Синтетикалық талшық тарды қ арапайым химиялық қ осылыстардан (фенол, хлор, этилен т.б.) полимерлер тү зу арқ ылы ө ндіреді.

Мақ та-мата ө ндірісінде кең тарағ ан жасанды талшық – вискозалық, ә детте ұ зындығ ы 36-40 мм штапель тү рінде мақ тадан аралас тү рде немес таза ө зі ө ң деледі. Вискозалық талшық тар біркелкі, жақ сы боялады. Бірақ ө зіндік қ ұ ны ө згелерге қ арағ анда арзанғ а тү скенімен беріктілігі тө мен (ә сіресе суланғ ан кезде) болып келеді.

Басқ а жасанды талшық тар (ацетат, ү шацетат, мыстыаммиак талшық тары) кө п ө ндірілмейді.

Синтетикалық талшық тардың ішінде полиамид, полиэфир жә не полиакрилнитрил талшық тары кең таралғ ан. Олардың ішінде капрон талшығ ы ө те берік, сондық тан оны жіптің беріктігін кү шейту ү шін табиғ и талшық тармен жиі араластырады.

Лавсан талшығ ы штапель жә не жіп тү рінде шығ арылады. Беріктігі жоғ ары, серпімді, балқ у температурасы салыстырмалы жоғ ары. Сондық тан табиғ и немес басқ а химиялық талшық тармен аралас тү рінде аз қ ыртыстанатын, сыртқ ы ә серлерге ә демі маталар тоқ уғ а, жіп иіруге қ олданылады.

Нитрон, акрил талшық тары да кө біне штапельді тү рде табиғ и талшық тармен аралас жіп алуғ а қ олданылады. Капрон жә не лавсанмен салыстырғ анда беріктігі тө мен, бірақ жү н бұ йымдары тә різдес жылу сақ тау қ асиеті бар.

Барлық синтетикалық талшық тар физикалық жә не химиялық қ ұ рылымына байланысты ылғ ал тартпайды. Алайда ү йкеліс немесе басқ а қ андай да бір механикалық ә серлерден талшық тар электрленеді. Электрлену қ асиетін тө мендету ү шін кө бінесе антистатикалық ө ң деу ә дісі қ олданылады.

Мақ та ө сімдігін ө сіру мә дениеті жә не мақ таны алғ ашқ ы ө ң деу

Мақ та ө сімдігі қ ұ лқ айыр тұ қ ымдас бір немес кө пжылдық ө сімдіктерге жатады. Олардың тү рлері кө п болғ анымен ө ндірісте пайдалану ү шін орташа талшық ты (барбадосс) мақ та ө сімдігі сортының маң ызы зор.

Орташа талшық ты мақ та ө сімдігі 130-140 кү нде пісіп жетіледі. Дә нінен орташа ұ зындығ ы 30-35 мм, жің ішкелігі 166-200 мтекс талшық алынады. Ө німділігі жоғ ары, 1 гектардан 25-35 центнерге дейін шитті мақ ат, яғ ни ұ рық пен бірге мақ та талшығ ы алынады. Талшық ты орташа талшық ты мақ та деп атайды. Тү рі ақ тү сті болады. Кең тарағ ан селекциялық сорттарғ а Ташкент-1, АН-402, Андижан-6, 138-Ф, 108-Ф, 133 жә не т.б. жатады.

Мақ та талшық тарын кө біне жің ішке талшық ты мақ та ө сімдігінен алады. Оның пісіпр жетілу мерзімі 150-170 кү нге созылады. Ө німділігі де тө мен (20-30 ц/га). Бірақ ұ зын (35-45 мм) жің ішке (133-170 мтекс) жә не берік талшық береді. Сондық тан жоғ ары сапалы жіп жә не бұ йымдар дайындауғ а қ олданылады. Кең тарағ ан селекциялық сорттарғ а Ашхабад-25, С-6037, 6249-В, Термез-7, 5904-И жә не т.б. жатады.

Мақ та ө сімдігі жылу мен ылғ алды кө п талап етеді, сондық тан климаты жылы жерлерде ө седі: Индия, Қ ытай, Египет, АҚ Ш, Ауғ анстан, Пә кістан, Суданда жә не ТМД мемлекеттерінде Ө збекстан, Қ азақ станның оң тү стік аудандарында жә не Қ ырғ ызстанның оң тү стік батысында ө сіріледі.

Мақ та ө сімдігі тоқ ыма ө неркә сібінде ғ ана емес, басқ а да салаларғ а бағ алы шикізат береді. Қ ысқ а талшық тар кино тү сіретін қ абық шағ а шикізат ретінде қ олданылады. Мақ та қ алдық тарынан қ атты қ ағ аз ө ндірілсе, тұ қ ымдарынан ө сімдік майы алынады.

Қ азақ станның Оң тү стік Қ азақ стан облысындағ ы оң тү стік аудандарында орташа талшық ты мақ та егіледі. Қ азіргі уақ ытта отандық мақ та-мата ө ндіріс ү шін жергілікті мақ тадан кө рші мемлекеттерден мақ та шикізаты сатып алынады.

Мақ таның сапасын жақ сарту, яғ ни ұ зындығ ын, беріктігін, ауруғ а қ арсы тұ ру қ абілетін кө теру жә не ө німділігін кө бейтуге селекциялық жә не агротехникалық жұ мыстар жү ргізу арқ ылы қ ол жеткізуге болады. Мысалы, орташа талшық ты мақ та ө сімдіктер типтері (Таш) жә не жің ішке талшық ты мақ та (9732-И, Ашхабад-2) ө те жо, ары ө нім беретіндігімен қ атар қ ысқ а мерзімде жетіледі.

Мақ та ө сімдігінің агротехникалық элементтері жә не пісіп-жетілуі

Мақ та ө сімдігін ауа-райы жылығ анан кейін, топырақ тың температурасы шамамен 13-15 ⁰С жеткенде егеді. 1-2 аптада қ ылтиып кө рініп, 60-70 кү нде мақ та талы ө сіп-қ алыптасып, гү лдей бастайды. Гү л бір кү ннен кейін солып, жатыннан жеміс яғ ни қ ауашақ ө сіп дамиды. Гү лдеу, жатынның жә не жемістің пайда болуы біріндеп, талдың тө менгі бұ тақ тарынан басталып, шамамен 45 кү нде жетіледі. Қ ауашақ іштей 3-5 бө лікке бө лініп, дә ндерінен талшық тар қ сіп шығ ады. Протоплазмалы талшық тар толтырылғ ан жұ қ а қ абық ты тү тікше тү рінде қ алыптасады.

30-40 кү нде талшық ұ зына бойы ө сіп, енінің ө лшемі бірнеше кү нде ең жоғ ары дә режесіне жетіп, ө згеріссіз қ алады. Талшық тың пісіп жетілуі осыдан кейін басталады. Пісу мерзімінде талшық тың ішкі қ абаты целлюлозаның тү зілуіне байланыстыұ лғ айып, талшық тың тығ ыздығ ы мен беріктігінің жоғ арылауына ә келеді. Гү лденгеннен бастап талшық тың толық дамуы 50-80 кү нде аяқ талады. Осыдан кейін талшық тың шырыны кеуіп, ө зінің бойлық ө сімен ширатылып, жазық таспа тү рге келеді. Бір қ ауашақ тағ ы шиті мақ таның салмағ ы 3-7, 5 г-ғ а жетеді. 3-5 бө ліктен тұ ратын қ ауашақ тың ә рбіреуінде 6-9 дә ннен тұ ратын бө лекшелер бар.

1-сурет. Мақ та ө сімдігі

Шитті мақ таны қ ауашақ тардың пісіп жетілуіне қ арай бірнеше рет жинайды. Жақ сы жетіліп ашылғ ан қ ауашақ тардан алғ ашқ ы суық қ а дейін жиналғ ан шитті мақ та жалпы жалпы жиналғ ан егіннің шамамен 60%-н қ ұ райды. Суық тү скеннен кейін ашылғ ан қ ауашақ тардан жиналғ ан, жетілуі тө мен шитті мақ таның ү лесі 20-25%-ке жетеді. Пісіп жетіле қ оймағ ан, жартылай ашылғ ан қ ауашақ тардан жиналғ ан мақ тағ а 10-15% келеді. Ашылмағ ан қ ауашақ тардағ ы (қ урак) жетілмеген шитті мақ та ү лесі 2-5%.

Мақ таны қ олмен жә не техникамен жинайды.

Қ олмен жинағ ан шитті мақ таның сапасы жоғ ары болғ анымен, жинау жылдамдығ ы тө мен болады.

Машинамен жинау екі қ айтара жү ргізіледі. Ол ү шін шпиндельді машиналар қ олданылады. Шпиндельдер орналасуына қ арай тік (СХМ-48, СХМ-48М, ХВС-1, 2, ХИ-3, 6) жә не кө лбеу (СХС-1, 2) шпиндель машиналарғ а бө лінеді.

Аталғ ан машиналар мақ таны 2 қ атардан бірден жинайды. Қ азіргі уақ ытта тө рт қ атарлы Хи-3, 6 машинасы қ олданылады.

2-сурет. Тікшпиндельдік машинаның сұ лбасы

Олардың негізі жұ мыс органдары (3-сурет) болып шпиндельдермен (3) жабдық талғ ан барабандар (1 жә не 2) саналады. Барабандардың бетінде шитті мақ таны қ ауашақ тардан жұ лып алу тістер қ атарымен (а) орындалады. Машина АВ бұ талар қ атарының бойымен қ ысып жылжығ анда бағ ыттағ ыштар (4 жә не 5) бұ таларды қ ысып алады. Олар шпиндельдердің арасындағ ы СД тар қ уыс кең істікке тү седі. Сд зонасында шпиндельдер ү шкір тістер жағ ына қ арай айналады да, шитті мақ тадан ө зіне орап алып, оларды қ ауашақ тардан шығ арып алады. Одан ДЕ зонасында шпиндельдер тоқ тайды, ЕF зонасында олар қ арама-қ арсы бағ ытқ а айналады, сондық тан шитті мақ та айналып тұ ратын шө ткелерден (6) шпиндельдердің тістерінен жең іл босатылады. Шитті мақ та қ ұ бырмен бункерге ауамен сорылады. Жерге тү сіп қ алғ ан шитті мақ та жинап алғ ыштың қ ақ пағ ы арқ ылы сорылып жеке бункерге тү сіріледі. Машинаның ө німділігі 1-2 га/сағ.

Жің ішке талшық ты мақ тадан жинауғ а трактормен тіркестірілген ХВН-1, 2 А екі қ атарлы машина.

3-сурет. ХВН-1, 2А тік шпиндельді машина

Машина жү ргенде мақ та бұ тақ тары барабандардың шпиндельдерінің (1) арасындағ ы жұ мыс тесіктеріне қ арай бағ ытталады. Шпиндельдер ашылғ ан қ ауашақ тардан шитті мақ таны тістермен жұ лып орап алады. Барабандар айналып тұ рып шпиндельдерді шитті мақ тасымен шө ткелік тү сіргіштерге жеткізіп тұ рады. Шпиндельдер тү сіргіш алдында айналу бағ ытын ө згертеді, сондық тан шитті мақ та тү сіргіштен қ абылдау камерасына (1) тү седі. Камераның тө менгі жағ ына (2) вентилятор (5) ауа жү ретін тү тік (3) арқ ылы ауаны қ ысып топтайды жә не шитті мақ таны қ ұ быр (4) арқ ылы тазартқ ыштың аралы барабанына (7) тү сіреді. Ауа ұ сақ қ оқ ыс қ алдық тарымен бірге қ ұ быр (9) арқ ылы машинадан шығ арылады.

Барабанның (7) аралы дискілері шитті мақ таны шө ткенің (6) ү стінен жылжытып тұ рады. Шө тке араларда талшық бө лшектері ұ сталынып қ алуына мү мкіндігін туғ ызып тұ рады жә не талшық пен ә лсіз байланысқ ан ірі қ оқ ыстарды бө леді. Одан мақ та қ опарғ ыштардың (8) ү стінен ө тіп қ оқ ыс қ алдық тардан тазартылады. Олар қ оқ ыс ә кеткіш (10) арқ ылы жерге тү седі. Тазарғ ан шитті мақ та аралы барабаннан тү сіргіш (10) арқ ылы тү сіріліп бункерге (12) тасымалданады.

ХВН-1, 2А машинасының ө німділігі 0, 5-0, 6 га/сағ, ал жинау дә режесі 81-85 %.

Бақ ылау сұ рақ тары:

1.Тоқ ыма саласының Қ Р кө рсеткіші?

2. Жең іл ө неркә сіп бұ йымдарының материалтануы курсының негізгі мә селелері?

3. Табиғ и жө не химиялық талшық тардың қ ұ рылымы?

Ә дебиеттер:

1. Тігін ө ндірісінің материалтануы: жоғ арғ ы оқ у орнының студенттеріне арналғ ан оқ улық / Б.Р. Рысқ ұ лова, А.Ж.Қ ұ тжанова/ Алматы: 2011ж

2. Қ ұ тжанова А.Ж., Таймурзаева Н.О. Мақ та мата ө ндірісінің жалпы технологиясы. Астана: " Арман ПВ" баспасы, 2008-246 бет.