Киімге арналған жасанды былғарылардың қасиеттері

Жұ мсақ жасанды былғ ары киімдердің кө п тү рлері эксплуатациялық қ асиеттері жоғ ары ә діспен ө німдерді ө ндіруге мү мкіндік беретін қ асиеттер кешеніне ие. Сонымен қ атар жасанды былғ арылардың бір қ атар кемшіліктері бар: тө зімділігі тө мен, ә сіресе кө лденең бағ ытта, тазалық - гигеналық талаптарғ а сай келе бермейді.

Киімге арналғ ан жасанды былғ арылардың иілімділігі мен тозылғ ыштығ ы жоғ ары дә режеде болуы тиіс, бұ л киімге берілген форманы сақ тап қ алуы ү шін жә не сонымен қ оса жұ мсақ болуы тиіс, бұ л киімге бү рме тү сіоілгенде бү рмелердің киімді дө рекі етіп кө рсетпеуі жә не ың ғ айлы ету ү шін қ ажет. Жасанды былғ арыдан тігілген киімдер жыртылуы мен ү зілгіштікке қ арсы болуы тиіс.

Жасанды былғ арыда беткейлік қ абаттың бір – бірімен мық ты жабысып, кө п реттік ү йкелуі мен бү гілуге тө зімді болып, эксплуатациялаудың ә ртү рлі жағ дайларында сыртқ ы пішінін сақ тап қ алып, теператураның ауытқ уына, ылғ алдық қ а жә не микроағ залардың ә серіне тө зімді болуы тиіс. Жасанды былғ ары материалдарынан тігілген киімдер ылғ алды сің іруге, жылуды барынша аз ө ткізіп, буды ө ткізе алатын қ абілетке ие болуы тиіс, 1мг (см/сағ).

Жасанды былғ арыдан жасалғ ан киімдер ыстық қ а да, суық қ а да тө зімді болып, ә ртү рлі климаттық жағ дайларда эксплуатациялануы мү мкін. Тө мен температурада киілетін киім ауаны ө ткізе бермеуі тиіс, бұ л кө рсеткіш киімнің жылуды қ орғ ау қ асиетіне тікелей ық пал етеді. Киім тігуге арналғ ан жасанды былғ арының жабын беткейі біртү сті, кү ң гірт болуы тиіс. Ол біртегіс немесе ө рнегі сығ ылғ ан болуы тиіс, сонымен қ атар ө рнекті болуы тиіс. Жасанды былғ арының негізгі қ асиеттері қ азіргі бар ә дістермен ө ң деу кезінде ө згермеуі тиіс.

Жасанды былғ арының қ асиеттерінің физика – химиялық қ асиеттері:

Қ алың дығ ы 0, 5-1, 5cм, Беткейлік тығ ыздығ ы 200-450гр/м. Жыртылу салмағ ы бағ ыттарда – ұ зына бойында 450н, кө лденең де 300 н: Жыртылу кезіндегі созылуы – ұ зына бойында 60см/м, кө лденең де 100 н: Сыдырылуғ а тө зімділігі 30 н/м кем емес. Негізгі қ абатымен беткейлік пленкасының ажырауы 7 н/м кем емес. Қ аттылығ ы – ұ зындығ ы бойынша 3 – 8 с/н, кө лденең інде 2 – 5: Кө п реттік бү гуге тө зімділігі, 500 – 1000 циклдан кем емес.Жабының ү йкелуге тө зімділігі 5 аллдан кем емес. Ауа ө ткізгіштігі, см(см/с) – 0, 02. Бу ө ткізгіштігі 2, 5 мг (см.сағ) кем емес: Суывқ қ а тө зімділігі – 25 °C жоғ ары емес. Суланып, кептірілгеннен соң отыруы 2 % дан аспауы тиіс.

Бір қ атар салаларда химияландыру бір-бірімен тығ ыз ө зара байланысты бағ ыттарда іске асырылады; Натуралды табиғ и материалдар орнына химиялық материалдарды қ олдану жә не технологиялық процестерді орындауда химиялық ә дістерді қ олдану.

Аяқ -киім ө ндірісінде синтетикалық жә не жасанды былғ арларды аяқ -киім тө семі, термопластикалық материалдарды аяқ -киімнің ө кшесі, тұ мсығ ы, аяқ -киімнің тө менгі жағ ын жасауда формаланғ ан бө ліктерді қ олдану жә не т.б мық ты, тө зімді, прогрессивті химиялық ә дістерді қ олдануды мү мкін етеді оларғ а балқ итын желім мен аяқ -киімді желіммен жапсыру ә дісі, дайындама бө лшектердің қ айырылатын жиегін тез қ ататын желімдер, аяқ -киім тө менгі жә не жоғ арғ ы жағ ын синтетикалық жә не жасанды теріден жасап, оларды полиуританды желімдермен желімдеу, жартылай дайар ө німдер мен термопластардан аяқ -киімнің тө менгі жағ ын қ ұ йу, жиілігі жоғ ары тоқ тарды бө лшек дайындамаларын ө ң деу мен бекіту ү шін қ олдану ә дісі жатады.

Аяқ -киімді даярлаудың прогрессивті ә дістерін қ олдану жә не жасанды былғ арыдан киімдерді ө ндіруде жетілдірілген жабдық тарды қ олдану олардың ө ндірісінде механизация мен автоматтандыруды қ олданудың мү мкіндігін ашады. Нә тижесінде жаң а техниканың жарақ тандырылғ ан аяқ -киім кә сіпорындарының ө німділігі 65% артады.

Жасанды былғ арлардың жаң а тү рлерін қ олдану даярлаудың жаң а ә дістерін даярлау жә не жаң а жабдық тар ө ндірістік операциялардың орындалу ұ зақ тығ ын кемітуге жә не сонымен қ атар олардың санынын қ ысқ артылуына ә келеді. Осылай, мысалы; балқ итын желімді аяқ -киімді біріктіруде (полиэферлі, полиамидті)желімді қ олмен жағ уды жояды, ө кшесімен табаны қ осылып қ ұ йылатын қ ұ йма табанды формалау кө птеп ө ндіруде аяқ -киіаді ө ндірудің ең бк сиымдылығ ын 18-25% тө мендетеді.Нә тижесінде аяқ -киім ө ндірісінде бү кіл ең бек ө німділігі екі есе артады.

Аяқ -киімнің асты мен ү стін жасауда жасанды былғ арыны қ олдану аяқ -киімді ө ндірудің кө лемін арттыру мен қ атар, онда табиғ и жә не жасанды материялдарды тиімді ү йлестіру нә тижесінде ассартиентін кең ейтіп жә не жаң артуғ а мү мкіндік береді, ө ң деудің жаң а тү рлерін, бө лшектерде ө рнекті тү сірудің жаң а ә дістерін, перфорация, аппликация тү сіруге жағ дай жасайды.

Жасанды былғ арыны қ олдану мен ө ндірісті кең ейту қ ажеттілігі халық тұ тынатын тауарлардың ассартименті мен кө лемін арттыру мен қ атар натуралды мен салыстырғ анда жасанды материалдарды қ олдану мен даярлау кезінде қ оғ амдық ең бектің ү немделуін де бейнелейді.

Жасанды тері – былғ ары ө ндірісі ү шін шикізат барынша кө п ассартиментінің болуы мен ө ндірістің циклдық қ ысқ а мерзімділігі де маң ызды фактор болып табылады.Натуралды былғ арыны ө ндіру мал шаруашылығ ындағ ы мал басына байланысты.Ал жасанды былғ арыны ө ндіру едә уір тиімді.Жасанды былғ ары қ олданылып тігілген аяқ -киім арзан тү седі.Нә тижесінде халық жасанды былғ ары мен пленкалы материалдардың ө ндірісін кең ейтуден белгілі бір пайдағ а қ ол жеткізеді.Мысалы табиғ и теріден тігілген ә йел аяқ -киімі жасандыдан 2, 8 есе қ ымбат тірі ең бекке жұ мсауғ а қ арағ анда материалдарғ а жұ мсаулар 4-5есе асып тү седі.Сондық тан қ олданылатын материалдарды тиімді қ олдану ең бек ө німділігін арттырудың қ ажетті талабы болып табылады.

Аяқ -киімнің бө лшектеріне жасанды материалдардан пішу кезінде қ алдық тар 10-12%кемиді, (натуралдармен салыстырғ анда)жасанды былғ ары біртегіс бү тін материал болғ андық тан беткейлік ақ аулар мү лдем болмайды.Жасанды терілердің созылуы аз кө леаде болғ андық тан табанғ а кіріп тұ ратын ә діп кө лемі кемиді, бұ л да жасанды материалдың ү немделуіне ә келеді.

.Кеуекті беткейлі жасанды былғ арлардан астарлы киім тігу нә тижесінде қ ажеттімикроклимат қ алыптастырып киім киуді барынша ың ғ айлы етеді сонымен қ атар одан су ө тпейді.Жасанды былғ арыдан жасалғ ан киімдер табиғ и киімдерге қ арағ анда екі есе арзан.

Иленген киім материалдары жү н маталармен қ атар кө ктемгі-кү згі-маусым киімдерін тігуде кем қ олданыс тауып отыр.Иленген материалдар созылымды, серпімді, форма ұ стағ ыш эксплотациялау процесінде ү лкен сұ ранысқ а ие.Иленген материалдардан киімді ылғ алды жылумен ө ң деусіз жә не борттық астарсыз жалпы астарсыз тігуге мү мкіндік береді, дә л осындай киімді жү н матадан тігумен салыстырғ анда иленген материалда ең бек сиымдылық 1, 5есе кемиді екен.

аяқ -киім ө ндірісінде жасанды былғ арымен пленкалы материалды қ олдану ү лкен мағ ынағ а ие болып жең іл ө неркә сіпті дамытып халық иелігіне бағ ытталғ андығ ын кө рсетеді.

Жасанды былғ арыны матғ а, тоқ ыма емес немесе трикотаж негізге жә не жасанды мехқ а полимерді немесе сол полимерлердің композициясын отырғ ызу арқ ылы алады. Алудың ү ш ә дісі бар: тіке, тасымал жә не каландрлық.

Тікелей ә дісте дисперсия немесе полимер ерітіндісі негізге тікелей отырғ ызылады. Бұ л ең қ арапайым ә діс, сондық тан да кең қ олданылады.

Тасымал ә дісте полимерді арнаулы жылжитын тө сетекке жағ ады да сонан соң негізбен біріктіреді (қ осрланады). Тегіс, бедерлі немесе басылғ ан тө сетектерді пайдалану арқ ылы ө ң беті ә ртү рлі былғ арылар алуғ а болады.

Каландрлық ә дісте полимерді негізге жағ у ү шін арнаулы каландрлар қ олданылады.

Жасанды былғ арылардың ассортименті неше тү рлі жә не ылғ и молаюда.

Жұ мсақ жасанды былғ арылардың аттарын оң айлату ү шін тө мендегідей қ ысқ артпалар алынғ ан. «Жабыл» (жасанды былғ ары) сө зінің алдында мыналар кө рсетіледі: 1) жұ мсалар мақ саты (киімдік, галантереялық жә не т.б.); 2) негізгі жамылғ ысының тү рі (уақ тесікті, уақ тесікті – тұ тас жә не т.б.); 3) отырғ ызылғ ан жамылғ ының қ ысқ артылғ ан аты (поливинилхлоридты – винил, полиамидты – амид, полиуретанды – уретан, каучукты – эласто, нитроцеллюлозды – нитро жә не т.б.). Атынан кейін сызық ша қ ойылады да, негіздің ә ріптік белгісі тү седі. (М – мата, ТР – трикотаж, ТЕП – тоқ ыма емес полотно). Мысалы, киімдік кеуек тесікті винил уретан жабыл – М, киімдік уақ тесікті уретанжабыл «Лакстрин» - ТР.

Винилжабыл поливинилхлоридті мата, трикотаж немесе жасанды мехқ а жағ у арқ ылы алынады. Тікелей, тасымал жә не каландрлық ә дістері қ олданылады. Былғ ары кеуек тесікті болу ү шін поливинил хлорид екі рет жағ ылады. Қ алың дығ ы 0, 5 – 0, 7 мм болатын бірінші қ абаттың қ ұ рамында букұ рағ ыш бар. Ол кейін жылумен ө ң деген кезде былғ арының жамылғ ысында кеуектілік тудырады. Қ алың дығ ы 0, 1 – 015 мм кеуегі жоқ екінші қ абат бірінші қ абаттың ү стінен тү седі. Сонан соң ө ң беті лакпен ө ң деледі.

Винилжабылдың сырт кө рінісі ә демі, жұ мсақ, серпімді, драпталуы жақ сы, жылуө ткізгіштігі тө мен, желге тө зімділігі жақ сы, ү йкелу мен мыжығ аннан қ орық пайды, су ө ткізбейді, суық қ а шыдамды (-20^оС-ге дейін); ені 72-100 см, 1м²-нің массасы 672-856 г, қ алың дығ ы 1мм.

Винилжабылдың кемшілігі сол – бу, ауаны нашар ө ткізеді, тіккенде ойылып тү седі. Бұ ларды модельдер жасап, конструкциялағ анда еске алу қ ажет. Сырып тігілетін тік пішілген киімдер пішіп, жотасында бу шығ аратын иніш жасау керек.

Винилжабыл кө ктем-кү здік маусымдарғ а арналғ ан пальто, шолақ пальто, куртка, бас киімдер тігуге арналғ ан. Оның аттары: «Рябинка», «Молодежная», «Шторм», «Одежная», «Осенняя».

Мата немесе трикотаж негізге отырғ ызылғ ан кү дерілік винилжабыл тасымал ә діспен жасалынады. ө ндіру процесі мына операцияларды қ амтиды: поливинилхлоридті тө сетекке жағ у жә не кө біктендірмей жылумен ө ң деу; поливинилхлоридті екінші рет жағ у ә рі трикотаж полотносымен қ осарландыру, жылумен ө ң деудің арқ асында жабылғ ыны кө біктендіріп жә не желатиндеу (желімдеу); кү деріге ұ қ сас бет алу ү шін жамылғ ы жағ ып ө ң деп, ажарлау.

Винилуретанжабылдың винилжабылдай емес поливинилуретанды жамылғ ысы бар. Винилуретанжабыл трикотаж жә не жартылайжү н мата негізінде алынады.

Кеуекті полиэфируретан жамылғ ысы бар жабыл (уретанжабыл) трикотаж немесе тү кті маталар (ә детте шибарқ ыт) негізінде жасалынады. Полиэтилен ү лпектен жабылғ ан темір тақ таның бетіне полимер массасы жағ ылады да ү стіне тү кті жағ ын қ аратып негізді (мата немесе трикотаж) жабамыз. Жоғ арғ ы температурада ү лкен қ ысыммен престеген кезде полиэфируретан негіздің бетіне жабысып қ атады. ө ң деу процесінде бетіне ә демілеп лак жағ амыз. Кеуекті уретанжабыл жең іл, жұ мсақ, серпімді, таза былғ арының қ асиеттеріне жақ ын гигиеналық қ асиеттері жоғ ары. Оның су ө ткізбейтін, бу ө ткізгіштік, суық қ а тө зімді (-40^оС дейін) қ асиеттері бар, бірақ жамылғ ысы ү йкеліске шыдамды емес; 1м²-нің массасы 370-400 г.

Кеуекті уретанжабыл пальто, шолақ пальто, куртка, сарафан, юбка, жилет, бас киімдер тігуде пайдаланылады, жә не де мата, трикотаж, тоқ ыма емес материалдардан жасалғ ан бұ йымдарғ а ә демі кө рініс береді. Ең кө п таралағ ан уретанжабыл лакстрин – бет жағ ы неше тү рлі болып ө ң делген шибарқ ыттан жасалынады.

Вистрам – тү кті матаның бетіне полиуретанды ү ш қ абат – қ айтара тікелей жағ удың арқ асында алынғ ан полиуретан жамылғ ысы бар импорттық жабыл. Екі астың ғ ы қ абатының бояғ ышы жоқ, ал ү шінші (бетіндегі(қ абатында пигментті паста бар.

Кеуекті латекстік жабынғ ысы бар жабыл тасымал ә діспен трикотаж негізде жасалынады. Тө сетекке бірінен соң бірі (ә рқ айсысын кептіріп) ү ш қ абат жағ ады: 1 – қ алың дығ ын 0, 3 мм етіп каучук – шайыр желімімен бетін жабады; 2 – 0, 4 мм қ алың дық пен резең ке қ оспасының ерітіндісін жағ у; 3 – 0, 15 мм қ алың дық пен латекстік қ оспаны жағ у. Сонан соң негізді жабамыз да термокамерада ө ң дейміз: кө біктенген қ абатты желатиндейміз, сонан соң латексті кө бік пен беттік жамылғ ыны жабыстырамыз (вулканизация). Бұ л былғ арыны киім, галантерея бұ ймдарын, бас киімдерде тігуге пайдаланады. Оның сырт кө рінісі ә демі, жең іл, жұ мсақ, мыжып кө п қ айтара бү ктегенге тө зімді, суық қ а шыдамдылығ ы жоғ ары, ептеп бу ө ткізгіштігі де бар; ені 75 – 85 см, 1м²-нің массасы 420-470 г, қ алың дығ ы 1, 2-1, 5 мм. Кө біктенген латексті трикотаж негізге жағ ып алынғ ан жұ қ а, жұ мсақ импорттық жабыл жұ лқ ып тартқ анғ а осал, ә сіресе кө лденең бағ ытта кесілген жерінен тез жыртылып кетеді, сондық тан да киімдерге тесік ілгектер мен ойық қ алта салмауғ а тырысу керек.

Киімдік кеуекті эластожабыл синтетикалық каучук негізге резең ке қ оспаны жағ ып жабыстыру арқ ылы алынады. Резең ке қ оспа қ ұ рамына кіретін тұ здарды жуып ө ң деу барысында былғ арының жабынғ ысы кеуекті қ ұ рылым алады. Жабыл жұ мсақ, созылғ ыш, серпімді, гигиеналық қ асиеттері жоғ арылау.

Ворсит – вельветон болып келетін жабыл, тү кті жағ ына каучуктың бензиндік ертіндісін бірінен соң бірін бірнеше рет жағ у.

Кеуекті амиджабыл – (Жапония шығ арады) полиамид ерітіндісін тегіс немесе тү кті вискоза матасына екіқ абат етіп жағ ып жасалынады. ө ң деу барысында еріткіштерді жуады да былғ арының қ ұ рғ ақ бетіне полиамидтің спирттік ертіндісін жағ ады. Жабыл таза былғ арығ а ұ қ сас, жұ мсақ, серпімді, гигиеналық қ асиеттері жоғ ары.

Электростатикалық жасанды кү дері су ө тпейтін пальто, куртка, плащтар ү шін пайдаланылады. Оны негізге (мата, трикотаж немесе тоқ ыма емес полотно) тү кті желімдеу арқ ылы алады. Процесс кернеуі жоғ ары электр ө рісінде жү ргізіледі. Кө біктенген латекс қ абатын алу мақ сатымен алдын-ала ө ң делген негізге желім пастасын жағ ады. Электрмен зарядталғ ан қ ысқ а тү ктер (вискоздық, ацетаттық, синтетикалық) жоғ арғ ы кернеулі электр ө рісінде бір бағ ытта бағ дарланады да, сол кү йінде желім пастасына енгізіледі. Жылумен ө ң деудің арқ асында тү ктер негізге бекіп қ алады.

Кү дері жұ мсақ, иілгіш, серпімді, су ө ткізбейді, бірақ ү йкеліске тө зімді емес.

Жасанды былғ ары мен жасанды кү деріні қ ұ растырып ә рі ө ң деу киімдерді конструкциялаудың Бірің ғ ай ә дісі мен ЦНИИШП жасағ ан сырт киімді бө лшектеп ө ң деу технологиясының Негізіне сә йкес жү ргізіледі. Мү мкіндігінше тігісі аз модельдер ұ сынылады. Сырып тігу немесе қ ынаудың арқ асында киімнің формасын аламыз.

Тіккенде қ атты тесіліп тү сетіндіктен жасанды былғ ары мен жасанды кү деріден тігілген киімдер иық тігісінен су ө ткізеді, сондық тан иық қ а тігіс тү спейтін немесе погон салынатын модельді пайдаланғ ан жө н.

Жасанды былғ арыдан тігілген киімдердің жылу сақ тау қ асиетін жақ сарту ү шін астарлық қ а тығ ыз, тү кті жылы маталарды (вельветон, мақ та шұ ғ а немесе кү дері, жартылайжү н маталарды) немесе жасанды мехты пайдалану керек.

Жасанды былғ ары, кү деріден тігілетін бұ йымдардың детальдарын кә дімгі пішу қ ұ ралдарында пішеді, тігуін кә дімгі 22-А кл. ПМЗ (немесе 262 кл. ПМЗ) тігу машинасында №30, 40 жә не 50 мақ та жіптермен жү ргізеді. Тігін жібі мен инелердің нө мірлерін жабылдың қ алың дығ ына қ арай таң дайды. № 110, 120 жә не 130 тігін инелерін пайдаланғ ан жө н. Тігін машинаның табаншасының жылжуын жақ сарту ү шін тігіс тү сетін жерге техникалық май жағ ады, немесе роликті табаншалар пайдаланады. Ойылып тү суін азайту ү шін иненің тігіс қ адамын ұ лғ айтады. тігістің жиналып қ алуын болдырмау ү шін тігу процесінде полотноның бір қ алыпты тартылуын қ амтамасыз ету керек жә не 15, 6 тексХ3 капрон жібін немесе 11, 1 тексХ4 лавсан жібін пайдалану керек. Жылуылғ алмен ө ң деуді жү ргізбейді. Жапсарларын қ ыртысын жазып ө тектеуді тігіс жә не ү стінен бастырма тігіс жү ргізеді.

Жасанды былғ арылардың жаң а ү лгілерін жасағ анда біраз талаптарды ескерген жө н. Киімге пайдаланылатын жасанды былғ ары жұ мсақ, мық ты, иілгіш, созылғ ыш, суық қ а-жылуғ а тө зімді, гигроскопиялық жә не бу ө ткізгіштік қ асиеттері жақ сы болуғ а тиіс. Қ олданылып жү рген қ ұ ралдармен оң ай кесілуге тиіс жә не тігіс жапсары сө гітіліп кетпеуі керек. Сулап кептіргенде ұ зына бойы мен кө лденең і бойынша апшымауы 2%-тен аспауы тиіс. Олардың бетіндегі баспалары басқ аларғ а қ арағ анда тегіс, 1м²-нің массасы 200-450 г, қ алың дығ ы 0, 5-1, 5мм боғ аны дұ рыс.

Бақ ылау сұ рақ тары:

1. Жасанды былғ арының физика – химиялық қ асиеттері?

2. Жұ мсақ жасанды былғ ары киімдердің тү рлері?

3. Аяқ -киімді даярлаудың прогрессивті ә дістерін қ олдану?

4. Жасанды былғ арлардың жаң а тү рлері?

5. Аяқ -киім ө ндірісінде синтетикалық жә не жасанды былғ арларды аяқ -киім тө семі?

Ә дебиеттер:

1. Тігін ө ндірісінің материалтануы: жоғ арғ ы оқ у орнының студенттеріне арналғ ан оқ улық / Б.Р. Рысқ ұ лова, А.Ж.Қ ұ тжанова/ Алматы: 2011ж

2. Қ ұ тжанова А.Ж., Таймурзаева Н.О. Мақ та мата ө ндірісінің жалпы технологиясы. Астана: " Арман ПВ" баспасы, 2008-246 бет.

Лекция 7-8. Былғ ары.Былғ ары жасайтын шикізаттар.Терінің химиялық қ ұ рамы жә не қ ұ рылысы.Теріні консервациялау ә дістері.Былғ ары терілері жә не ө ндірісі. Былғ арының қ ұ рамы жә не қ ұ рылысының сипаты

Жоспар: