Былғарының құрамы және құрылысының сипаты

Таза былғ арыны қ ойдың, ешкінің, шошқ аның, бұ заудың, бұ ғ ының, бұ ланның жә не басқ а да жануарлардың терілерін ө ң деу арқ ылы аламыз. Ө ң деуге кіретін неше тү рлі физикалық жә не физико-химиялық процестерінің арқ асында былғ ары жұ мсарады, иілгіштік, серпімділік қ асиет алады, ылғ ал ә серіне тө зімді болады.

Былғ арыны ө ң деудің негізгі процесі илеу. Иін келтіретін заттардың тү рлеріне байланысты илеудің мынандай негізгі тә сілдері болады: хромдық (хром тұ здарының судағ ы ерітнділерімен); қ ызыл, яғ ни таниндік (емен қ абығ ының экстрактатымен); майлық (қ ышқ ылдары бар майлармен). Синтетикалық иінкелтіргіштер (синтандар) немесе бірнеше иінкелтіргіш заттардың қ оспасы да пайдаланылады. Хромдық ә діспен иленген былғ арының кесіндісі кө к-жасыл болады, қ ызылмен иленгендер қ оң ыр-қ ызыл тү сті болады. Маймен илегенде созылғ ыш, жұ мсақ былғ ары шығ ады. Ең жұ қ а, жұ мсақ, созылғ ыш қ олғ аптық лайка былғ арысын майлық илеумен алады.

Таза былғ арының ө ң беті жә не бахтарма (ішкі) қ абаты болады.

Былғ арының бет қ абатындағ ы табиғ и ө рнегін мерей дейді. Мерейдің сипатына қ арай мамандар былғ арының қ ай малдан алынғ анын біледі. Ө ң деу ә дісі мен алынғ ан беттің сипатына қ арай таза былғ арылар бірнеше тү рге бө лінеді: тегіс-табиғ и мерейлі былғ арылар; кесілген-арнаулы қ ыздырылғ ан тақ талардың кө мегімен былғ арының бетіне кесілген мерей жасау; басылғ ан-бедерлі ә шекей мерейі бар былғ арылар; тү кті – беті тү кті былғ арылар (велюр, кү дері). Қ ызыл иленген былғ арырең деу ә рі тиянақ тылау.

Пальто, шолақ пальто, куртка, пиджак, бас киімдерді дайындауда негізінен хромдық илеме былғ арылар қ олданылады. Ол былғ арылар қ ойдың, шошқ аның, бұ заудың терілерінен алынады. Сонымен қ атар бұ ғ ы, бұ лан, шошқ а терілерінен илеудің майлы ә дісімен алынғ ан былғ арылар да пайдаланылады.

Киім тігуге пайдаланылатын таза былғ арылар ассортиментіне мына тү рлер кіреді.

Киімдік шеврет – қ ой терісінен хомдық илеме ә дісімен алынғ н борпылдақ, созылғ ыш былғ ары. Мерейінің бедерлі, шұ ң қ ыр тә різді ә демі ө рнегі бар.

Опоек – тегіс, жұ мсақ, иілгіш, майда мерейлі былғ ары. Жас бұ заудың терісінен хромдық илемемен алынады; кө лемі шамамен 70 дм².

Жұ қ а выросток – бұ зау терісінен хромдық илемемен алынғ ан былғ ары. Опоекке қ арағ анда мерейінің ө рнегі ірі, қ алың дау жә не кө лемді (120-130 ²).

Велюр – опоек, выросток, шошқ а терісінен хромдық илемемен алынғ ан беті тү кті, тығ ыз былғ ары. Тү кті бет алу ү шін опоек жә не выросток терілерді бахтарма (ет жағ ы) қ абаты жағ ынан ө ң дейді, ал бет қ абатының ақ ауы кө п шошқ а терісін бет жағ ынан ө ң дейді. Велюрдің бетінде коллаген (табиғ и белок) талшық тарынан тұ ратын қ алың, тығ ыз, жақ сы боялғ ан тү к бар.

Спилк – шошқ а мен ірі қ ара малдың қ алың терісін қ абаттап, сонан соң ө ң деу арқ ылы алынғ ан тығ ыз, қ атты тү кті (велюр типтес) былғ ары.

Кү дері – жұ мсақ, иілгіш, аласа, қ алың, жылтыр тү гі бар, майлық илемемен алынғ ан созылмалы былғ ары.

Кү деріні бұ ланның, бұ ғ ының, ешкінің терісінен алғ анда бет қ абатын қ ырнап тастайды, ал қ ой терісінен алғ анда бахтарма қ абатын ө ң дейді. Кү дерінің ауа ө ткізгіштік қ абілеті жақ сы, ылғ ал ә серіне тө зімді, оны жылы сумен (60^оС-ге дейін) сабындап жууғ а болады.

Ақ ауына, оның кө леміне, санына, орналасқ анына жә не былғ арылардың сапасы мн сырт кө рінісіне қ ойылатын талаптан аытқ уына байланысты таза былғ арылар бес балл санымен бағ аланады. Ә р сорт ү шін балл нормасы тағ айындалғ ан: І сорт – 4 балғ а дейін, ІІ сорт – 12балғ а дейін, ІІІ сорт – 24-ке дейін, ІV сорт – 40-қ а дейін, V сорт ү шін – 40 балдан жоғ ары.

Тері — жануарлар денесінің сыртқ ы қ абаты. Ол организмді сыртқ ы орта ә серінен қ орғ айды жә не сонымен қ атар зат алмасу, сыртқ а шығ ару, жылу реттеу процесіне қ атысады.

Ол тү кті, жү нді жабыннан, эпидермистен (қ ыртыс), де­рма (ө зең) мен теріасты клеткалардан (шел) тұ рады. Былғ ары шығ ару ү шін тері ө зең і, ал мех жә не тон ү шін ө зең ге қ оса қ ыртыс пен тү кті жабын пайдаланылады.

Қ ыртыс — терінің тү кті жабың ы астында жатқ ан ү стің гі қ абаты. Ол ә рқ айсысы ү ш қ абаттан қ ұ ралатын мү йізденген жә не ө суші деп аталатын екі қ абаттан тұ рады (4-сурет).

Қ ыртыс белокты клеткалардан қ ұ ралғ ан. Оның ө зең мен шекарасы тегіс емес. Тү к қ алташаларына жақ ын қ ыртыс ө зең ге терең деп еніп жатады, ал ол (ө зең) ө з кезегінде қ ыртысқ а емізікшелерімен бойлап кеткен. Сондық тан да қ ыртысы сылынып тасталғ ан тері бетінде белгілі бір суреттер кө рініп тұ рады, оны бедер (мерея) деп атайды.

7-сурет. Терінің тік кесілген кө рінісі:

1 — мү йізденген қ абаты; 2 — ө суші қ абат; 3 — дерма (ө зек); 4 — емізікше, бү ртікті қ абат; 5 — торлы қ абат; 6 — теріасты клетчаткасы (шел); 7 — май қ абаты; 8 — коллагенді талшық тар тобы; 9 — коллагенді талшық тар тобының кө лденең (қ иындысы) кесілгендегі кө рінісі; 10 — тері бездері; 11 — мускулдар; 12 — тү к қ алташасы; 13 — май бездері; 14 – тү к

Мех ө ндіру ү шін терідегі қ ыртысты бұ збай сақ тау керек. Егер ол бұ зылса, тү ктің ө зең мен байланысы нашарлап, кейініректе тү гі тү сіп қ алатын болады.

Қ ыртысы сақ талғ ан ө зең ді тері ткані деп атайды.

Ө зең — терінің негізгі қ абаты, ол коллагенді, эла-стинді жә не ретикулинді талшық тардың кү рделі шиеленісуінен қ ұ ралғ ан.

Қ алың дығ ына қ арай коллагенді талшық тар:

1) 200 мкм диаметрлі; 2) 5 мкм диаметрлі элементарлы талшық тар тобы деп жіктеледі. Олар 30—300-ге жуық. Ә р талшық диаметрі 0, 1 мкм фибрилдерден тұ рады, саны 200—300 аралығ ында.

Эластинді талшық тар топ қ ұ рамайды, бірақ тарам-та­рам болып кеткендіктен қ алың торлар жасайды. Ол торлар кө бінесе тү к қ алташаларымен қ ан тамырлары айналасында орналасады.

Ретикулинді талшық тар тері ө зең інің барлық кө лемінде қ алың торлар қ ұ райды, ә сіресе кө п жиналуы ө зең нің қ ыртыспен астасқ ан жерінде. Ө зең талшық тары арасында талшық аралық зат болады. Оның қ ұ рамына былғ ары даярлау барысында ө зең нен шығ ып кететін альбуминдер, глобулиндер, мукоидтер, муциндер, мукополисахаридтер жә не басқ а белок тә різдес заттар енеді.

Тері ө зең і екі қ абаттан тұ рады. Бірі — емізікше, екіншісі — торлы қ абат.

Жануарлардың басым кө пшілігінің терісінде емізікше мен торлы қ абаттардың шекарасы тү к қ алташалары орналасқ ан дең гей арқ ылы етеді. Ал шошқ а, тү йе жә не борсық терілерінің ерекшелігі, ө зең дегі бұ л екі қ абаттың шекарасы анық білінбейді, себебі тү к каналдары ө зеннің ө н бойынан ө тіп жатады.

Емізікше қ абат жұ мсақ жә не ыдыраң қ ы болып келеді, ө йткені онда тер мен май бездері, тү к тамырлары жә не кө птеген қ ан тамырлары бар.

Торлы қ абат біркелкі шиеленіскен қ уатты талшық гар тобынан тұ рады, сондық тан ол терінің беріктігіне ү лкен ә сер етеді.

Мал денесінің белгілі бір мү шелеріне сай келетін жә не нақ ты қ асиеттерінің жиынтығ ымен ерекшеленетін (қ алындығ ымен, тү кті жабын ерекшеліктерімен т. б.) тері участкелері топографиялық бө лік деп аталады (2-сурет).

Теріасты шел қ абаты борпылдақ талшық тардан тұ рады. Талшық тар арасында май мен қ ан тамырлары кө птеп ор­наласады.

Малдың тү кті (жү нді) жабыны деп теріні жауып тұ рғ ан кө птеген талшық тардың жиынтығ ын айтады.

Тү к талшық тары кератин белогынан тұ рады. Ә р жү н талшығ ының тууы мен дамуы тү к қ алташалары деп аталатын арнайы ұ яларда жү реді.

Жү ннің ә р талшығ ы ұ зына бойында ү ш бө ліктен тұ рады: қ ылтық — сыртқ ы белік, тү бір — қ ылтық тың тү к қ алташасындағ ы жалғ асы жә не тамыр (луковица)— тү бірдің жің ішкерген бө лігі. Ал жү н талшығ ын кө лденең інен кесіп қ араса, шең берлі орналасқ ан ү ш қ абатты байқ ауғ а болады: сырт қ абаты немесе кутикула, кабыршақ қ абат жә не жү рекше (3-сурет).

Жү ннің толық алмасуын жануардың тү леуі дейді.

Жү ннің ә р талшығ ының формасы оның жуандығ ы мен ұ зындыгына жә не қ ылтығ ының бұ йра-тұ зулігіне байланысты.

Қ ылтық тың бұ йра-тұ зуінінің 6 тү рі бар: тік, иілген сынық, толқ ынды, ирек жә не бұ йра.

Аң терісінде жү н талшыгының бес категориясы бар: бағ ыттаушы, қ ылшық ты, аралық тық, тү біт жә не сезуші (4-сурет).

Терідегі жү н талшық тары жеке немесе топ болып ор­наласады.

Былғ ары галантериялық аяқ киімнің ү стің гі бө лігі ү шін келесі топтағ ы былғ арыларды қ олданады: ірі қ ара терісінің хромды малмасы, юфть, мевро нубук, ешкі терісі, шеврет, шошқ а терісінің хромды малмасы, жылқ ы терісінің хромды малмасы, велюр (барқ ыт), кесінді, лакталғ ан замшылар.

Аяқ киімнің ү стің гі бө лігі ү шін былғ ары мен астарларды белгілеріне қ арай бірнеше топқ а бө леді:

Шикізат тү ріне – мү йізді ірі қ араның уақ былғ арысы (ө сінді) жә не ірі (жартылайбылғ ары, ө гіз, жең іл ө гізше жә не ауыр, жең іл, орташа жә не ауыр, ауыр жә не жең іл бұ қ а), шошқ а, жылқ ы терілерінен (қ ұ лын) жә не бота, ешкі, қ ой терілерінің былғ арылар тү ріне қ арай классификацияланады.

Кескін ү йлесіміне (конфигуряциясы) – толық, жартылай былғ ары, шошқ а терісі жә не жылқ ының алдың ғ ы, жартылай алдың ғ ы терісіне қ арай.

Былғ ары беті сипаты, тү сін, ә дісін ә рлеу жағ ына – тегіс жә не бетінде табиғ и ойығ ы бар, барқ ыт (велюр), нубук бетінде табиғ и кө ркемдік ө рнегіне қ арай бө леді.

Тегіс былғ ары – беткі қ абатын тегістеу жү ргізілмеген немесе кішкене тегістелген, сонымен қ оса аралық ө рнегі бар тақ ташалардан жә не қ ыспақ талғ ан тегіс тақ ташадан былғ арылар жатады.

Беті ескірген тегіс былғ арылар жарым-жартылай тегістелген беттік қ абаты хә не беттік жабыны болады. Ойындылы былғ арыларғ а тақ ташалармен қ ыспақ талғ ан, кез-келген суреті, кө ркемдік ө рнегі бар былғ арылар жатады.

Аяқ киімнің ү стің гі бө лігі ү шін арнайы табиғ и беттікті, тегіс, велюр мен нубук тү ріне ұ қ сас былғ арылар ө ң деліп дайындалады.

Былғ ары тү сін – табиғ и, тү рлі-тү сті, ақ, қ ара, кө п тү сті деп бө леді.

Былғ арының ә рлеу сипатын – анилинді, жартылай казейнмен анилиндібоя жә не эмульсионды казейнді, эмульсионды, нитроэмульсионды жабинлин деп ажыратады.

Шикізатты консервілеу. Малдың жаң а ғ ана сыпырылғ ан терісін " жас тері" деп атайды. Малды сойғ ан сә ттен бастап, жас тері бактериалды жә не ферментативті процестердің ә серінен ө згеріске ұ шырай бастайды. Бұ лар беткі қ абатының сілекейленуі, " бах­тарма" тү сінің ө згеруі, сасығ ан иіс, жү ннің тү суі сияқ ты т. б. белгілері арқ ылы білінеді. Теріні консервілеудің мақ саты — бактериялардың дамуына қ олайсыз жағ дай жасау. Ол ү шін ә ртү рлі тә сілдер қ олданылады.

Консервілеу тү рлері. Мұ здату. Тө мен температурада бактериялардың ө суі тежеледі. Мұ здатылғ ан шикізат салмағ ы жаң а сыпырылғ ан тері салмағ ының 95%-ін қ ұ райды. Шикізаттың салмағ ына мұ здату температурасы, оның жылдамдығ ы ә сер етеді. Мұ здату ө те тө мен температурада жү ріп, кү шті жел ә сер еткенде тері кебеді де ткані ө згеріске ұ шырап оның бетінде ақ таң балар пайда болады. Мұ ндай ақ аулы теріні илеу ө те қ иынғ а тү седі. Шикізатты мұ здатып консервілеу уақ ытша ғ ана шара, бұ л кө бінесе солтү стік аймақ тарда қ олданылады. Дұ рыс жә не тез арада консервіленген тері ө з салмағ ының 5%-ін ғ ана жоғ алтуы тиіс.

Қ ұ рғ ату. Ылғ алсыз ортада микроорганизмдердің ө сіп-ө нуі тежеледі. Теріні қ ү рғ ату осығ ан негізделген, бұ л ә діс негізінен ыстық аймақ тарда қ олданылады. Кептіру кезінде ылғ алдан арылу біркелкі жү руі тиіс. Қ ұ рғ ақ сақ тау кезінде кө лең кедегі температура 20—35°С, ауаның салыстырмалы ылғ алдылығ ы 45—60% ауа циркуляциялау арқ ылы жаң артылып отырады. Терілер мұ қ ият жазылғ ан болуы керек.

Терілерді ыстық кү н кө зіне жаймау керек, себебі сыртқ ы қ абат тез кеуіп, жиырылып қ алады да ішкі қ абаттағ ы ылғ алдың шығ уына тосқ ауыл жасайды.

Ылғ ал бар жерде бактериялардьщ ө сіп-ө ніп кету қ аупі туады. Мұ ндай терілерді ө ң деген кезде қ абатқ а бө лініп кетуі мү мкін. Қ ұ рғ ақ кептіріп консервілеудің артық шылығ ы ол ө те қ арапайым, химиялық заттарды керек етпейтін ә діс, ә рі тері таза болады. Мех жасауғ а арналғ ан майы аз аң терілерін кө бінесе кептіріп сақ тайды. Қ ұ рғ атудың кейбір кемістіктері де бар.

Кептірілген кү йде терідегі ақ ау-кемістіктерді тану ө те қ иынғ а тү седі, сондық тан шикізат пен дайын ө нім сортының арасында ү лкен айырмашылық болуы мү мкін.

Қ ұ рғ атылғ ан теріні сақ тау кезінде терінің қ абыршақ тануы, қ ызуы, іріп-шіруі, кү йе тү суі жә не тышқ ан кеміруі мү мкін. Теріні кептіріп қ ұ рғ ақ сақ тау кезіндегі салмағ ы жаң а сойылғ ан мал терісі салмағ ының 40%-ін, ауданы бойынша 90%-ін қ ұ райды.

Ылғ алды тұ здау. Ылғ алды тұ здау кезінде теріге ас тұ зының қ анық қ ан ерітіндісі сің іріледі. Ac тұ зымен тұ здау терінің қ ұ рамындағ ы артық ылғ алдылық ты жояды, сондық тан микроорганизмдер мен ферменттердің дамып ө рбуіне жол бермейді. Ылғ алды тұ здау — ең кө п тарағ ан, ә рі терінің сапалы тү рде сақ талуын қ амтамасыз ететін ә дістердің бірі. Теріні ө ң деуге таза ас тұ зы қ олданылады. Тұ здың ылғ алдылығ ы 5% болуы тиіс. Қ ұ рамында кальций, магний жә не т.б. тұ здар кө п болмауы керек, ал темірдің қ осындылары мейлінше аз болуғ а тиіс.

Регенерациадан ө ткеннен кейін тұ зды антисептиктер қ осып екінші рет қ олдануғ а болады. Жақ сылап тұ здалғ ан терінің ө зең і тығ ыз, серпімді, дымқ ыл, тү кті жабын ө зең мен берік байланысқ ан болуы керек. Ұ сақ малдың, ірі қ араның терісін, шошқ а терісін жеке-жеке, бір-бірімен араластырмай тұ здайды. Ылғ алды тұ здаудың екі ә дісі бар: теріні жайып тұ з себу жә не шикізатгы тұ зды ерітіндіге салу. Бірінші ә діс бойынша теріні бахтарма жағ ын жоғ ары қ аратып, ағ аш тө сеніштің ү стіне жақ сылап жазып қ ояды. Теріні тұ здағ анда тұ зды су ағ ып кету ү шін тө сеніш ортасынан шетіне карай ылдилау болады. Теріні тұ здағ ан соң оның бахтарма жағ ын бір-біріне беттестіре қ аттап жинайды. Осындай бір қ аттың биіктігі 1—1, 5 метрден аспауы керек. Ұ сақ малдың терісі тө рт-бес кү н, ал ірі қ ара мал терісі алты-жеті кү н тұ руы тиіс. Тұ здауғ а жұ мсалатын тұ здың мө лшері жас терінің массасынан 40—45%-тей бо­луы тиіс. Натрий хлоридімен бірге антибактериялық қ асиеті бар антисептиктер де, мысалы: натрийдің кремне-фториды Na₂SiF₆ жә не парадихлорбензол қ олданылады, олардың мө лшері натрий хлоридінің массасының 1%-дей болуғ а тиіс.

Ылғ алды тұ здаудың екінші ә дісі жас теріні ас тұ зы ертіндісімен, яғ ни тұ здық пен ө ң деу арқ ылы атқ арылады. Тұ здық дегеніміз ас тұ зының 26%-тік ерітіндісі, оның тығ ыздығ ы 1, 19—1, 2 г/см³ болуы керек. Теріні тұ здық қ а салғ аннан кейін оғ ан ә р 6 сағ ат сайын ас тұ зы салынып, оның концентрациясы кө рсетілген қ алыпты жағ дайда ұ сталынып тұ рады. Тұ здық қ а 1—2 г/л антисептик қ осылады, жалпы ұ зақ тығ ы 16—24 сағ ат. Тері тұ здық та 16—24 сағ ат ұ сталынады, тұ здық тың сұ йық тық коэфициенті 2, 5—4, оптималды температурасы 15°С болу керек. Жалпы сұ йық тың температурасы 20°С-тан аспағ аны жә не 10°С-тан тө мен болмағ аны дұ рыс. Тұ здық ты 4—6 рет пайдалануғ а болады.

Тұ здық тау чанда, баркаста, аспалы барабандарда, шнек аппаратында жү ргізіледі. Теріні тү сіргеннен соң 2 сағ ат тұ зды суын ағ ызады да қ айтадан тұ з себеді.

Мү йізді ірі қ ара малдың жә не шошқ аның терілерін тұ здау ү шін температураны 40°С-ке кө теріп аммоний сульфатын қ осымша береді. Жоғ ары температурада тұ здық тың диффузиясы жылдамдайды.

Тұ здық талғ ан шикізат, сеуіп тұ здалғ ан теріге қ арағ анда сақ тауғ а тө зімдірек келеді, кір-қ оқ ыстан тазарып, ауданы онша кемімейді. Тұ здық таудың басты кемшілігі, тұ здың ө те кө п қ олданылуында, жұ мсалатын тұ з мө лшері тері массасының 50—60%-іне дейін жетеді, ал процестің ө зі жұ мыс кү шін кө п керек етеді. Ылғ алдап тұ здағ аннан кейін дұ рыс сақ талынбаса, тері қ ызарып, тұ з таң балары пайда болуы мү мкін. Оны болдырмау ү шін антисептик ретінде натрийдың карбонаты, хлорлы цинк, бор қ ышқ ылы, наф­талин жә не керосин қ олданылады.

Ылғ алды тұ здау процесінде тері массасының кемуін " жиырылу" (усол) дейді. Теріні жайып тұ з себу арқ ылы тұ здау барысында былғ ары шикізатының барлық тү рлерінің массасы (шошқ анікінен басқ а) 37%-ке дейін, ал тұ здық тағ анда 83%-ке дейін кемиді. Шошка терісінің ауданы 90% жә не 95%-ке азаяды.

Тұ здай қ ұ рғ ату. Бұ л ә діс бойынша теріні алдымен тұ здап, онан кейін кептіреді. Ac тұ зының шығ ысы тері массасының 20—25%-не жуық болады. Тұ здай қ ұ рғ ату ыстық жаз кү ндерінде ұ сақ шикізатты сақ тау ү шін тиімді. Тұ здай қ ұ рғ атқ ан терілердің (шошқ анікінен басқ а) барлық тү рлерінің массасы жас терінің салмағ ының 50%-іне тең, ал ауданы бойынша шошқ а терісі — 12%-ке қ ой мен ешкі терісі — 6% азаяды.

Сә улелендіру. Гамма-сә улелерін қ олданып шикізатты бір-екі апта уақ ыт бұ збай сақ тауғ а болады. Консервілеудің бұ л ә дісі гамма-сә улелерінің ә серінен бактериалды процестердің баяулауына негізделген. Ғ ылыми тұ рғ ыдан зерттелгенімен, керекті жабдық тары қ ымбат болғ андық тан, ә зірше практикада кең тү рде қ олданылмайды.