Былғарының ссипаттамасы және жіктелуі

Ү лбір шикізаты тө мендегіше топтастырылады: аң терісі, ү лбірлік шикізат, тең із жануарларының терісі жә не қ ұ с терілері.

Аң терісі — ұ сталғ ан аң ның немесе аң шаруашылық тары ө сіретін аң дардың ұ қ сатылмағ ан терісі. Олар қ ысқ ы жә не кө ктемгі аң терілері болып екіге бө лінеді.

Қ ысқ ы аң терілеріне қ ысқ ы ұ йқ ығ а кетпейтін аң дардың жә не жыл бойы ұ сталына беретін жыртқ ыш аң дардың терілері жатады. Олардың жү ні қ ыста ә демі, қ алың, сапалы болады. Оларғ а: борсық, тиін, қ ұ ндыз, камшат, су тышқ аны (жұ пар), ақ тышқ ан, жанат, ақ қ оян, сібір кү зені, қ арсақ, жабайы мысық, сусар, қ абылан, тү лкі, аю, қ ара кү зен, ақ тү лкі, қ ұ ну (сусардың бір тү рі), сілеусін, бұ лғ ын, шиебө рі (қ орқ ау) жатады.

Аң терілерінің кө ктемде ұ сталынатын тү ріне қ ыста ұ йқ ығ а кететін аң дардың (оларды қ ысты кү ні ұ стау қ иынғ а тү сетіндіктен) жә не кеміргіштердің тү рлері жатады. Олар кө ктемде немесе кү зде ауланады. Бұ ларғ а: ала тышқ ан, ақ сары тышқ ан, кертышқ ан, егеуқ ұ йрық, су тышқ аны (саз қ ұ ндызы), ондатра, дала тышқ аны, шақ ылдақ (тышқ ан), сарышұ нақ жә не тарбағ ан терілері жатады.

Ү лбір ө ндірісінің мақ саты мал терісінен халық тұ тынатын бұ йымдар даярлауғ а қ ажетті былғ ары мен мех жасау болып табылады.

Былғ ары мен ү лбір технологиясы — белгілі тұ тынымдық қ асиеттері бар жартылай фабрикат алғ анғ а дейінгі теріні ө ң деу кезінде жү ретін химиялық, физикалық -химиялық жә не механикалық процестердің мә ні мен оларды жү зеге асырудағ ы тә сілдері туралы ғ ылым.

" Былғ ары" мен " мех" ұ ғ ымдарына анық тама. Былғ ары алу кезінде теріден тү к, қ ыртыс жә не теріасты клетчаткалары (шел) сылынып тасталады, былғ арынфы ө ң деу ү шін кейде оның бет жә не астың ғ ы (бахтарма) қ абаттарының бір бө лігі алынып тасталады.

Бахтарма немесе бахтармалық қ абат деп теріасты клетчаткалар жинақ талғ ан бетті айтады.

Былғ ары — негізінен талшық ты қ ұ рылымы сақ талғ ан, бірақ оның қ ұ рылымдық элементтерінің физикалық, физикалық -химиялық қ асиеттері былғ арының атқ аратын қ ызметіне сай ө згерген мал терісінің ө зең і.

Ү лбір— тү кті қ ұ рылымы негізінен сақ талғ ан, теріасты клетчаткасы, кей жағ дайларда ө зең нің бір бө лігі алынып тасталғ ан мал терісі, бірақ талшық тарының, соң дай-ақ тү кті жабынының физикалық, физикалық -химиялық қ асиеттері тү кті жабынның атқ аратын міндетіне қ арай ө згеріске ұ шырайды.

Былғ арының сипаттамасы жә не жіктелуі

Былғ ары 4 класқ а бө лінеді:

I. Аяқ киім былғ арысы: 2 топқ а бө лінеді:

1) аяқ киімнің ү стің гі бө лігі; 2) аяқ киімнің тө менгі бө лігі.

II. Ер-тұ рман былғ арысы: 2 топқ а бө лінеді:

1) айыл былғ арысы (белбеулік, жү ктік жә не тігуге арналғ ан);

2) адамғ а жә не жылқ ы малына қ ажетті асай-мү сей былғ арысы.

III. Техникалық былғ ары: 3 топқ а бө лінеді:

1) жалғ астырушы белбеу былғ арысы; 2) машина бө лшектернінің былғ арысы; 3) ә р тү рлі техникалық мақ саттардағ ы былғ ары.

IV. Киім-галантерея былғ арысы: 2 топқ а бө лінеді: 1) киім былғ арысы; 2) галантерея былғ арысы.

Осы жалпы жіктелуден басқ а былғ ары шикізаттың тү ріне, ө ң деуіне, илеу тә сілі мен сипатына, қ алың дығ ы мен ауданына байланысты топтастырылады.

Кө н немесе табан былғ арысы — мү йізді ірі қ араның, тү йенің, шошқ анын, су жануарларының терісі мен жылқ ының сауыр терісінен жасалады.

Кө н — ұ лтандық жә не ұ лтарақ тық болып бө лінеді.

Кө н — ауданы жағ ынан алғ анда тұ тас жә не жартылай былғ ары, жонарқ а жә не жартылай жонарқ а тү рінде шығ арылады, олардың тү сі табиғ и немесе ө ң делген кейіпте болады.

Кө н былғ арысы қ алың дығ ына қ арай 6 категорияғ а бө лінеді, I категорияның қ алың дығ ы 5 мм-ден артады, VI категориянікі — 2, 6—3 мм. V пен VI категория ұ лтанғ а жарамайды. Ол ұ лтарақ ү шін қ олданылады.

Аяқ киімнің ү стің гі бетіне бекітілу тә сілі бойынша табан былғ арысы екіге бө лінеді:

1. Шегелеу немесе бұ раң далау тә сілімен бекітілетін табан былғ арысы. Мұ ндай былғ ары қ алың, қ атты жә не тығ ыз болуы керек.

2. Жіппен тігу немесе желімдеу тә сілімен бекітілетін былғ ары.

Бұ л былғ арының қ алың дығ ы, қ аттылығ ы жә не тығ ыздығ ы табан былғ арысынан сә л жұ қ алау орташа болуы керек.

Ұ лтарақ тық былғ ары керекті, физикалық -механикалық қ асиеттерінен басқ а гигиеналық талаптарғ а сай болуы қ ажет.

Аяқ киімнің ү стің гі бас былғ арысы. Аяқ киімді дайындау жә не пайдалану кезінде оның бас ү стің гі былғ арысына жоғ ары талаптар қ ойылады. Ол сан peт иілу мен созылуғ а, кернеу мен қ ажалуғ а, ылғ ал, тер, шаң, химиялық заттар мен жоғ ары температура ә серіне тө теп беруге тиіс.

Аяқ киімнің беті ретінде былғ арының қ ұ ндылығ ы оның ауа, су ө ткізбеуге қ абілеттілігімен, серпімділік-пластикалық қ асиеттерімен айқ ындалады. Былғ арының жақ сы пластикалык қ асиетіне байланысты аяқ киімнің басы қ ажетті қ алыпқ а жақ сы кендігеді жә не кие келе жымдасып аяқ тың формасына қ алыптасады, сондық тан ол формасын ұ зақ сақ тайды.

Ө те созылғ ыш былғ арыдан жасалғ ан аяқ киім ө з фор­масын тез жоғ алтады (тапталып қ алады), ал созылмалылығ ы нашар былғ арыдан жасалғ ан аяқ киім аяқ қ а нашар қ алыптасады, ә рі кигенде аяқ ты қ ысатын болады. Аяқ киімнің ү стің гі бетінің былғ арысы екі тү рге бө лінеді:

1. Бұ рандалау жә не шегелеу тә сілдерімен бекітілген былғ ары ауыр аяқ киімдердің ү стің гі бө лшектерін жасауғ а арналғ ан тері — юфть деп аталады. Юфть аяқ киімдік жә не сандал жасау ү шін деп екіге бө лінеді. Ол мү йізді ірі қ араның, жылқ ы мен шошқ аның терісін ерекше ө ң деу арқ ылы алынады.

Аяқ киімге арналғ ан юфть су ө ткізгіштігі ө те тө мен, созылмалы, илікпелі жә не тығ ыз болуы керек.

Сандал жасауғ а арналғ ан юфть аяқ киімдікімен салыстырғ анда майлы заттары аз, серпімділігі кү шті, бірақ қ атты емес созылмалылығ ы аздау келеді.

2. Жіппен тігу жә не желімдеу тә сілдерімен бекітілетін аяқ киімнің ү стің гі бетінің былғ арылары. Оларғ а хроммен иленген былғ ары — шикі заттың тү ріне қ арай, бұ зау, торпақ, тайынша, бұ қ а, шошқ а терісінен (ауданы 60 дм² артық) жасалады.

Ауданы 60 дм² жетпеген ешкі былғ арысы шевро деп, ал қ ой былғ арысы шеврет деп аталады. Былғ арының ұ стағ анда қ аттылығ ы сезілмеуі керек, жақ сы ө ң делген, майынан арылғ ан, біркелкі боялғ ан, бетінде ақ ауы жоқ, бү кіл ауданының қ алың дығ ы бірдей, бахтармасы жұ мсақ жә не ауа мен бу ө ткізгіштігі жақ сы болуы қ ажет.

Жалпы аяқ киімнің ү стің гі былғ арысы тұ тас жә не жартылай былғ ары " кулат" (мойын терісі жоқ) жә не жарты " кулат" тү рінде шығ арылады. Ө ң деу тә сіліне байланысты былғ ары: табиғ и, ә семделген беті бар, жұ мсақ жә не кескінді, нубук (беті ө ң делген), велюр (беті немесе бах­тарма жағ ы ө ң делген), мақ пал былғ ары болып жіктеледі. Ауданына қ арай былғ ары 7 топқ а бө лінеді: бірінші топқ а ауданы 20 — 40 дм² былғ ары жатса, 7-пгі топқ а 200 дм²-тан астам ауданы бар былғ ары жатады. Сорты бойынша былғ ары тө ртке бө лінеді:

Аяқ киімдік замша (кү дері) — бұ ғ ының, қ ойдың жә не тау ешкісінің терісінен тек маймен илеу арқ ылы алынады. Кү деріде беткі қ абат болмайды, оны ө ндіріс процесінде сылып тастайды, сондық тан ол жақ сы созылмалы, борпылдақ болып келеді, сапасы дү рыс кү дері біркелкі бояуы бар, қ ұ рғ ақ жә не дымқ ыл, ү йкеліске тө зімді, тү гі біркелкі, қ ысқ а болады.

Аяқ киімнің лакты былғ арысы — қ ойдың, ешкінің, бұ заудың, қ ұ лынның терісінен ұ қ сатылады. Былғ арының сапасы лактың қ асиетіне оның былғ арымен жымдасу беріктігіне байланысты. Лақ тың кемшілігі ауа мен буды нашар ө ткізеді.

Былғ ары ө ндірісінде ірі қ ара малдың қ алың терісін тиімді пайдалану ү шін (сиырдың, ө гіздің, бү каның) екі немесе ү ш қ абат етіп тілуге болады. Ә детте мұ ндай теріні торлы қ абатынан тіледі, сонда терінің жоғ арғ ы қ абаты кә дімгі былғ ары жасауғ а пайдаланылса, астың ғ ы қ абаты (тілінді — спилок) сапасына қ арай аяқ киімнің ү стің гі бө лігіне пайдаланылады (велюр немесе сандал жасауғ а жұ мсалады). Астарлық былғ арылар аяқ киім ү стінің астары ү шін қ ажет. Олар ө ндіріс процесі барысында іске жарамай қ алғ ан, аяқ -киімнің ү стің гі бетіне жарамсыз жартылай фабрикаттардан алынады.