Ысу және майыстыру кезіндегі материалдық қасиеттері.материалдардын беріктік қасиеттері

2. Қ аттылық

Аяқ киімнің тө менгі бө лік жү йесінің қ ысымды-ауытқ у кү йіндегі сынамасы аяқ киімнің механикалық сипатын бө лшектеп оқ уғ а, циклдік жү ктеме кезіндегі табан қ ұ рылымының оның тұ рақ тылығ ына тигізетін ық палын анық тауғ а мү мкіндік береді. Бұ рында аяқ киімнің тө менгі бө лігіндегі қ ысымды-деформациялық кү йінің сынамасы кезінде майысу теориясы қ олданылғ ан. Бірақ бұ л ә діс қ азіргі таң да ө з ө зектілігін жоғ алтты, оның кө мегімен деформация кезінде пайда болатын кө птеген эффектер талқ ыланды.

Жұ мыста ұ лтандық материал ү шін бұ рылыс беріктігі шамасын есептеуіне тура келді. Сонымен бірге ұ лтандық материал ү шін тең бұ рылысқ а, авторлар ұ сынғ ан, беріктігі 2, 5-е тең қ ор коэффициенті қ олданылады:

мұ ндағ ы, s – жұ мыс кернеуі, K₂ – резең ке пластинасының ең тө менгі жаратын кү ші.

Ұ лтандық материалы 40%-ғ а тең материал ү шін, жаратын жү ктеменің жанында, кемінде 16% ұ зарт алуы керек. Сызаттардың пайда болуынан сақ тау ү шін аяқ киімнің тасымалы анық талғ ан. Осығ ан сә йкес мә ліметпен, сү рік пен резең кенің ауытқ уы деформациямен жә не кернеудің аралығ ындағ ы дә режелі тә уелділіктермен суреттеледі.

Осының негізінде майысу сынақ тары кезіндегі материалдардың зерттелуі ү шін қ ажет, материалдың майысуы кезіндегі кернеулердің ү лестірілуін анық тайтын тұ жырымдар табылды.

И.М. Шаганов аяқ киімнің тө менгі бө лігінің ү шқ абатты жү йелік майысуы кезіндегі бө лшектердің деформациясын зерттеу ү шін гипотенузасын қ олданды. Бө лшектердің деформациясық абат шегіндегі қ атыстық кү штер элемент қ абаттарына байланысты толық қ абылданғ ан кездеғ анабайқ алды. Бұ л авторғ абекітудің дә некерлік ә дісі бойынша аяқ киімнің тө менгі бө лігінің жетік жү йесіндегі майысу сә тін анық тау кезіндегі есептеудің теориялық қ орытындысын кексеуге мү мкіндік береді. Тасымал кезіндегі аяқ киімнің тө менгі бө лігінің ү лкен майсуы, ә йел аяқ киімі ү шін 40 мм ұ зындық аймағ ындағ ы шоғ ырларда болатындығ ы анық талды.

Нақ ты зертханалық анық тамағ а сә йкес, майысу мезетіндегі ұ зындық тың ауытқ уы, орташа есепте, 5, 4% тең.

Аяқ киімнің тө менгі бө лігінің майысу механикасы жұ мыста толық талқ ыланғ ан. Авторлар ұ лтарақ тық шығ арылу ә дістері мен материалдың қ асиетіне сә йкес аяқ киімнің тө менгі бө лігінің тү рлі жү йесінің майысуы кезіндегі бө лшектердің деформациясының сипаты мен шамасын зерттеді. Сонымен бірге аяқ -киімнің тө менгі бө лік жү йелеріндегі бейтарап жазық тық қ ұ былғ ыш емес ө з ұ зындығ ы жазық жағ дайының майысу кү ші шамасына тигізетін ә серін зерттеді. Бұ л зерттеулер табанның сыртқ ы беті, бейтарап жазық тығ ының жақ ындау шарасы бойынша, бейтарап жазық тық ә деттегіге қ арағ анда кіші қ аттылық қ а жә не (бү тіндіктің кішірейту ү шін) қ осымша жуанық тарғ а ие болатындығ ын, ұ лтарақ тар аяқ киімнің тө менгі бө лік жү йелеріндегі майысу кү штерін азайтатындығ ын кө рсетті.

Майысу кү шіндегі аяқ киімнің тө менгі бө лік деформациясының шарттары жұ мыста қ аралады. Сир табаннан, простилкадан, геленка жә не ұ лтарақ тан тұ ратын аяқ киімнің тө менгі бө лігінің толық конструкциясы ө те мық ты тұ йық талғ ан жә не қ осылғ ан жіктері бойынша тайғ анауғ а жол бермейтін болса, онда айналманың бейтарап сызығ ы осы консрукцияның ішінде ө теді жә не майысу кезінде қ абатша, бірақ нық жетілген арқ алық тә різді жұ мыс істейді. Табан осы жағ дайда, мұ ндай арқ алық тың сыртқ ы бетін жасай отырып, барлық қ има немесе оның ү лкен бө лігі созылады. Ортақ майысу кезінде, бұ л тө менгі бө ліктің бө лек элементтерін қ осқ анда, олардың салыстырмалы сырғ анауын туындатады, табан, ұ лтарақ жә не тағ ы да басқ а тө менгі бө ліктің элементтері майысқ ан кезде, олар бір-біріне тә уілсіз деформацияланады, орташа бейтарап сызық табанның ортасы арқ ылы ө тіп, оны екі қ абатқ а бө леді.

Осы арқ ылы жү ріс кезінде сыртқ ы бө лім созылады, ол тө рт сағ аттың жү ріс кезінде табан 2160000 майсуғ а душар болады. Егер, мұ ндай кө п майысулардың ұ зартылғ ан салдар, қ ұ рылымдардағ ы сыртқ ы элементтердің ұ заруы бірнеше уақ ыттан кейін, резинаның мұ ндай ұ зару қ абілетінен асып тү ссе, онда майысу болғ ан жерде сызат пайда болады. Резең кеге арналғ ан, шамасы 2, 5-ке тең мық тылық қ оры факт ретінде саналмайды, себебі тө менгі бө ліктің конструкциясы (картон, тері, резең ке) біртекті емес жә не ә ртү рлі қ аттылық тағ ы материалдардың ө зара байланысуынан қ ұ ралғ ан. Жұ мысты қ олданыс кезіндегі қ азіргі шарттар бейнеленбеген. Аяқ киімнің майысу саны есебі келтірілді. Бірақ, майысу кезіндегі табанда пайда болатынг қ ысым берудің сандық бағ асы есептелінбеді.

С.П.Александровтың жұ мысында майысу кезіндегі аяқ киімнің жү йесі қ аралды, қ ысым берудің консрукциясында пайда болатын қ ұ рылымдар зерттелінді. Майысу кезінде аяқ киімнің тө менгі бө лік жү йесінде айналмалы кернеулер пайда болады, олардың ө згеріс сипаты ассиметриялы, тұ рақ ты таң басы жә не бастапқ ы айналым ретінде қ ұ аратырылады. Аяқ киімнің тө менгі бө лік жү йелерінің элементтері айналымдық кернеулердің кө п қ ырлы ә серін қ абылдай отырып, олар жү ктеменің негізгі айналымдар санын ұ стап тұ руғ а қ абілетті болуы тиіс жә не бұ л қ абілет ә р тү рдегі аяқ киімдер ү шін айқ ындалуы керек. Аяқ киімнің тө менгі бө лік элементтерінің ескіргек беріктігін есептеуде шаршағ ан қ иратуғ а ғ ана емес сонымен қ атар кө рінетін қ алдық деформациялардың пайда болуы ә сем материалдардың бө лшектері ү шін де қ ауіпті жағ дай екенін есепке алу керек. Нормалы жә не жанама кернеулерді есептеудің ә дістемесі келтірілген. Осы жұ мыста майысудың барлық кезең індегі аяқ киімнің тө менгі бө лік жү йесінің қ ысымды ауытқ у кү йінің сандық анық тамасын ғ ана беріп қ оймай, сонымен бірге шаршағ ан беріктік пен сенімділікті есептеу ү шін бастапқ ы базасына қ ызмет кө рсетуге мү мкіндік береді.

Қ олданыс кезіндегі аяқ киімнің тө менгі бө лік жү йелерінің қ ысымды ауытқ у кү йіне (Қ АК) деген аналитикалық бағ асы иілгіш сырық тардың теориясына негізделген. Бұ л жұ мыста аяқ киімнің тө менгі бө лігі шекарадағ ы қ атты кө лденең жә не ығ ысу байланысының қ ұ рама ө зегі сияқ ты қ аралады. Созылулар табанның жү ріс бетінің тө менгі қ абатында іріктелген. Материалдардың шекті дең гейлеріндегі қ алыпты қ ұ рама кернеу ө зегінің кө лденең қ имасындағ ы абсолютті мә ні анық талды.

Келтірілген нормалы жә не жанама кернеулерді есептеу ә дістемесі аяқ киімнің тө менгі бө лігінің толық жү йесіндегі тек Қ АК-нің сапасын ғ ана анық тауғ а мү мкіндік береді. Себебі, аяқ киімнің тө менгі бө лігін пішімдейтін сырық тың қ имасы біртекті болады.

Бұ л ә дебиеттің оқ ытылуы, майысу кезіндегі аяқ киімнің тө менгі бө лігінің деформациялық кү йіне сә йкес ә діс арқ ылы анық талады жә не қ азіргі компьютерлік қ ұ ралдарының қ олдануымен сынаманың толық қ арастырылуын талап етеді. Тө менгі бө ліктің кү рделі бө лшектер формасы: аяқ киімнің ұ зындығ ы бойынша кү рделі қ ималардың кү рделі формасы, геометрияның біртекті еместігі, аяқ киімнің тө менгі бө лік ұ зындығ ы мен енінің бірдей реті, жү ріс кезіндегі ү лкен деформациялар мен орын ауыстырулар – кө лденең қ ималардың депланациясы кезінде қ ысым мен деформацияның алу мү мкіндігін кү мә ндатады. Аяқ киім бө лшегінің мық тылық сипатын жә не оның ұ зақ қ а жарамдылығ ын анық тау ү шін, оқ ытылып конструкцияның қ ысымды-ауытқ у кү йіндегі толық мә ліметтері керек.

Бақ ылау сұ рақ тары:

1. Аяқ киімнің тө менгі бө лігінің майысу механикасы

2. Ұ лтандық материал ү шін бұ рылыс беріктігі шамасын есептеу

3. Майысу кү шіндегі аяқ киімнің тө менгі бө лік деформациясының шарттары

4. Ә дебиеттер:

1.Мадиев Ө.Қ., Айтуленова Қ.Т. Былғ ары жә не тері технологиясы. " Фолиант" Астана 2010-216с.

2. Мадиев Ө.Қ., Айтуленова Қ.Т. Былғ ары жә не ү лбір технологиясы.Тараз, ТарГУ 2002-125б.