Тығыздық, кеуектік, тығыздық және кішірею коэффициенттері

Былғ ары мен тері ө зең інің гигиеналық қ асиеттері оның тығ ыздығ ы мен кеуектігіне байланысты болады. Тері ө зең інің тығ ыздығ ы былғ арының белгілі бір дә режеде кеуектігін жә не толық тырылу кө рсеткішін сипаттайды. Ө зең талшық тарының кеуектік сипаты мен дә режесін білу қ ажетті қ асиеттері бар былғ ары алу ү шін технологиялық процестерді реттеуге мү мкіндік береді. Тығ ыздық салыстырмалы жә не шын тығ ыздық деп ажыратылады. Салыстырмалы тығ ыздық былғ ары массасының оның толық кө леміне (кеуектік кө лемін есептегендегі) қ атынасына тең болады. Шын тығ ыздық — былғ ары массасының оның кө леміне катынасын кө рсетеді (кеуектік кө лемі есепке алынбайды).

ρ _к =; р = ~, мұ ндағ ы m — былгары (сынақ тың)

массасы, кг,

v — былғ ары (сынақ тың)

кө лемі, м.

Кеуектілік ө зең талшық тарының алып тұ рғ ан кө лемінің,

былғ ары мен тері ө зең інін толық кө леміне қ атынасы

арқ ылы процентпен ө рнектеледі:

Оны салыстырмалы жә не шын тығ ыздық арқ ылы да ө рнектеуге болады: Кеуектік пен шын жә не салыстырмалы тығ ыздық арасындагы байланысты мына тең деумен ө рнектейді: рү. = ри(1 — 0, 01л).

Салыстырмалы тығ ыздық, былғ ары мен тері ө зең інің кеуектігі мен шын тығ ыздығ ының функциясы болып табылады. Тері қ ұ рылымындағ ы кеуектер ә ртү рлі типте мысалы, тұ йық, ілмек тә різдес, ө ң бойындағ ы қ уыстар жә не басқ а тү рде болады. Олар терінің ішкі бет кең істігін қ ұ райды, кейде кең істіктің аумағ ы 50 м²/г-ғ а дейін жетеді. Кеуектердің кө лденең қ имасының размері бойынша оларды макро, микроскопиялы жә не ультракең істіктер деп бө леді. Былғ ары мен тері ө зеніндегі кеуектердің мө лшері, олардың размері мен орналасуы ө німнің: ауа, су ө ткізгіштігі, жылу ө ткізгіштігі жә не сулануы сияқ ты қ асиеттеріне ә сер етеді.

Салыстырмалы тығ ыздық осы қ асиеттерді жаныма тү рде сипаттайды.

Шикізаттың, кеннің, жә не ә ртү рлі былғ арының салыстырмалы, шын тығ ыздығ ы мен кеуектігі

Былғ ары мен тері ө зең інің кеуектігі, салыстырмалы жә не шын тығ ыз-дығ ы шикізаттың тығ ыздығ ына жә не ө ндірістік процестердің жү ргізілу тә сі-ліне байланысты.

Ө німнің шығ ымы (число выхода) R100 кг жарғ ақ тан шыккан былғ ары мө лшерін (кг) кө рсетеді:

R = 100 • 100/БЗ. Мү ндағ ы БЗ — былғ арыдағ ы белокты заттың мө лшері, %.

R = 100 + Ы + К + МЗ + ШЗ + И.

Барлық кө рсеткіштердің қ осындысы 100 кг белокты заттарды қ ұ райды. Теориялық тұ рғ ыдан карағ анда былғ арының кө лемі, оның барлық қ ұ рамдас бө лшектерінің, тығ ыздығ ын ескере отырып, кө лемін қ осқ анғ а тең болады. Былғ арының қ ұ рамдас бө лшектерінің тығ ыздығ ы шамамен алғ анда тө менгі-дей мө лшерде болады, кг/м³.

БЗ — белокты заттар (абсолютті қ ұ рғ ақ кү йдегі)— 1, 43; Ы — ылғ алдылық — 1; К — кү л — 2, 5; МЗ — майлы заттар (май тектес заттар)— 0, 9; ШЗ — шайылатын органикалық заттар — 1, 6; И — шайылмайтын заттар, илегіштер — 1, 6.

Егер былғ ары сынағ ының теориялық жағ дайдағ ы кө лемін V, массасын Р деп ө рнектесе, оның теориялық шын тығ ыздығ ы, кг/м³ мына тү рде болады: р, = —

Бірақ бұ л ә діспен табылғ ан шын тығ ыздық тура болмайды, себебі ө ндіріс барысында былғ ары қ ұ рамына енетін заттар тығ ыздалады. Мысалы, былғ арыдағ ы гидратациялык судың тығ ыздығ ы 1 емес, 1, 1—1, 2 кг/м³ аралығ ында. Сондық тан тығ ыз былғ арының шын, тура кө лемі У_ф = К, • V, мұ ндағ ы, К— тығ ыздық коэффициент, ө ндіріс процестерінің бір сипаттама-сы: Кі ~R/(p_t ■ V,), он-да _Рі = R/(K, • V,).

pg — былғ арының шын тығ ыздығ ы (тә жірибе арқ ылы аныкталады); R — кө лемінің шығ уы (химиялык талдау-дың нә тижесінен адынады); К, — тыгыздык коэффици­ент!; Vi — теориялык кө лем (аддитив ережесімен есептеледі).

Тығ ыздық коэффициентіне илеудін ү зақ тыгы эсер етеді, аяк киімнің тө менгі бө лігі ү шін Кі = 0, 77 — 0, 88, хроммен жә не хромтаннидпен иленген былғ ары ү шін К = 0, 98.

Былғ ары ө ндірісі процестерінің сипаттамасының біріне жартылай фабрикаттың кө лемінің шығ уы (объемный вы­ход) жатады. Ол кө лемде 100 кг белокты зат (болуы шарт. Оны ә ртү рлі процестерден кейін белгілейді: мысалы V, — кү лдеуден кейін; V — илеуден кейін; V — майлаудан кейін жә не т. б. кө лемінін шығ уы.

Оны кө п жағ дайда кішірею коэффициентімен ө рнектейді. Хроммен иленген былғ ары сынағ ының кішірею ко­эффициент! — 0, 586, хромтаннидтікі — 0, 526.

Бақ ылау сұ рақ тары:

1. Былғ ары мен тері гигиеналық қ асиеттері

2. Бу ө ткізгіштігін анық тау ә дісі

3. Былғ ары ө ндірісі процестерінің сипаттамасы

4.

Ә дебиеттер:

1.Мадиев Ө.Қ., Айтуленова Қ.Т. Былғ ары жә не тері технологиясы. " Фолиант" Астана 2010-216с.

2. Мадиев Ө.Қ., Айтуленова Қ.Т. Былғ ары жә не ү лбір технологиясы.Тараз, ТарГУ 2002-125б.