Лекция 21-22.Механикалық қысым кезіндегі материалдарды бір циклды қасиеттерінің сипаттамасы. Материалдар қасиеті

Жоспар:

1. Механикалық қ ысым кезіндегі материалдарды бір циклды қ асиеттерінің сипаттамасы
2. Материалдар қ асиеті

Аяқ киімнің ү стің гі бө лігі ү шін хромды былғ арылары қ алың дығ ына, ауданына, сыртына жә не арналуына қ арай бө луге болады.

Былғ арының негізгі механикалық қ асиетін сынау уақ ытында жә не стандартты деформациялау ә дісімен анық тауғ а болады. Былғ арының механикалық қ сиетін жарамдылығ ына, бұ йымның дайындалуына, киіс беруіне қ арай анық тайды. Аяқ киім ө ндірісінде негізгі талптары былғ арының максималды, рационалды қ олданылуынан жә не аяқ киім ү лгілеудің технологиясынан туады.

Аяқ киімді дайындауда тарту-созу операцияларын жү ргізгенде былғ ары кейбір минималды ұ заруғ а ие болуы қ ажет, сонымен қ оса созылып, тартылғ анды мық тылығ ы жоғ ары болуы тиіс. Аяқ киімнің жоғ арғ ы бө лігінің былғ арысы мемлекеттік стандартқ а сә йкес мытылық шегі созылу кезінде δ -ғ а ауытқ иды, яғ ни 10 нан 20 мПа-ғ а былғ ары тү ріне байланысты. Аяқ киімді сапалы жасау ү шін былғ ары ү лгі (форма) жасауғ а берік жә не ү лгілену жақ сы жү ру керек. Аяқ киімнің жасалу эффектісі (ә сері) жә не ү лгінің сақ талуы жалпы ұ заруымен, 10 мПа қ ысымдағ ы ұ зарумен, ұ зару коэффицентінің біркелкілігімен, созылу кезіндегі былғ арының деформациясымен анық талады. Осылайша, аяқ киім ү стің гі бө лігінің былғ арысының жарамдылық дең гейі созылу кезіндегі механикалық қ асиеттерімен сипатталады. Ол қ асиеттер статикалық тә жірибе ә дістерімен анық талады.

Бұ л кө рсеткіштер аяқ киімді киіс кезінде былғ арығ а ә серін тигізеді. Мысалы: Ү стің гі бө лігі шевреттен жасалғ ан аяқ киімдерге 10 жыл ішіндегі талдау тө мендегідей нә тиже кө рсетті: Шевретті созу кезінде мық тылық шегі ү лкейеді, яғ ни аяқ киімді киіс кезіндегі уақ ыты жоғ арлайды деген сө з.

Былғ арының эксплуатациялық қ асиеті бірнеше деформациялық иілу мен созылу мық тылығ ымен сипатталады. Цикілдік деформацияның уақ ыты мен сипатын таң дау былғ арыдан бұ йымды дайындау шарты мен дайын бұ йымды киюмен жү зеге асырылады. Былғ ары сипаты ү шін аяқ киімнің жалғ аулық тарының бірнеше рет созылу ә дісін алуғ а болады. Ол: тұ рақ ты амплитудада динамикалық жә не орташа статикалық дефориацияның қ ысқ аруы, деформация амплитудасы былғ арының бастапқ ы ұ зындығ ына 10% тең деп алынуы мү мкін. Ол былғ ары аяқ киімді ү лгіленуінде жә не киілу кезіндегі жалпы созылымғ а сә йкес келеді (4% айырымғ а дейін) жә не (6% қ айтымдылық қ а дейін).Аяқ киімнің ү стің гі бө лігі былғ арысының жү ру кезіндегі циклдік деформациясы 0, 1...0, 6с-қ а тең. Егер осы кездегі былғ арының ұ заруы 6% деп алсақ, созылу деформациясының жылдамдығ ы 1 секунд ішінде 10...60% жетеді. Былғ арының қ ажу уақ ыты (режимі) (16 кестеде), 1 циклде ө те аз мө лшерде қ ысым мен деформация нығ ая тү седі. Сондық тан да жоюылуғ а дейін цикл саны ө те жоғ ары болады.

Ә ртү рдегі былғ ары тү рлері ү шін динамикалық сынақ кезінде туындайтын статикалық мық тылығ ы-δ мен қ ысымы.

Осылайша, статистикалық жағ дайда анық талатын механикалық қ асиеті мық тылығ ын сипаттамайды. Олар негізінде аяқ киімнің ү стің гі бө лігін ү лгілеуде, аяқ киімді дайындауд жарамдылық дең гейін анық тайды.

Басқ а материалдар сияқ ты былғ арығ а да сапа наменклатурасы стандарты бекітілген. Аяқ киімнің ү стің гі бө лігі мен астарларының былғ арысының барлық сапа кө рсеткіші:

- жалпы

- мамандырылғ ан деп жіктеледі.

Жалпы кө рсеткіш – барлық шикізат тү ріне қ олданылады, ал мамандандырылғ ан кө рсеткіш былғ арының кейбір тү ріне ғ ана қ олданылады.

Аяқ киімнің ү стің гі бө лігі мен астарлар былғ арысының жалпы сапа кө рсеткішіне: қ алың дығ ы, созылу, тартылу кездегі мық тылық шегі, 10 мПа қ ысымда ұ заруы, ылғ ал бө лгіштігі, хромды оксид, заттар еріткіштер жатады.

Мамандандырылғ ан сапа кө рсеткішіне: беткі қ абаттың сызаттануы пайда болғ андағ ы қ ысымы, жабынның бірнеше рет иілу мен ылғ ал қ ажалуғ а беріктігі, лакты жабынның жабысқ ақ тығ ы, полимерлі байланысы, гигротермиялық беріктігі, қ айнау температурасы, статикалық жә не динамикалық шартта су жібермеуі, ауа ө ткізгіштігі, қ ажалуғ а қ арсылығ ы жә не шегенің жұ лынуғ а қ арсылығ ы жатады.

Аяқ киімнің ү стің гі хромды ә діспен жасалғ ан былғ ары жабыны бірнеше рет иілу мен ылғ алды қ ажылуғ а тө зімді болады. Эластикалық былғ арылар ү шін – қ аттылық, лакталғ ан былғ ары ү шін – жабын жабысқ қ тығ ы. Аралас ә дістегі юфть ү шін мамандандырылғ ан кө рсеткіші қ осымша нормаланады. Олар: жалпы сусің іргіш бө лігі, гигротермиялық тө зімділігі, статистикалық шартта суө ткізгіштігі. Ал аяқ киім юфтінің термо тө зімділігі ү шін – полимерлік байланыс бө лігі, динамикалық жә не статикалық шартта суө ткізгіштігі, қ айнау температурасы, ауа ө ткізгіштігі қ ажет.

Аяқ киімнің тө менгі бө лігінің былғ арысының кө рсеткіштерін қ осымша нормалайды. Олар: жалпы сутарту бө лігі, гигротермиялық тө зімділігі, ылғ ал сиымдылығ ы, қ ажалуғ а қ арсылығ ы жә не шегенің жұ лынуғ а қ арсылығ ы.

Былғ ары партиясының былғ ары қ асиеттері жайында жазылғ ан қ олда бар паспортына қ арамастан, аяқ киім фабрикаларында соң ғ ы сынақ тан ө ткізеді. Сынақ қ а сынама ретінде НТД талаптарына сай былғ арының тор бө лігін алады.

Аяқ киімнің ү стің гі бө лігі мен ачтарларғ а арналғ ан былғ арылар сапасының кө рсеткіші мемлекет бекіткен стандарттар мен қ атар сапалық қ асиеттерді де қ анағ аттандыруы тиіс. Сонымен қ оса аяқ киімнің ү стің гі бө лігінің былғ арылары қ атты емес болуы, майсыздандырылуы, толығ ымен ө ң делуі, бірқ алыпты болуы (анилді мен тү рлі-тү сті эффекті боялудан басқ а), сынғ ыш емес болуы, жабысқ ақ болмауы, барлық ауданында бірқ алыпты жабынды болуы, булынбауы, себінсіз болуы, жабын қ абатының (пленкасының) сызаттанбауы, жақ сы ө ң делуі, жақ сы шырпылғ ан, жақ сы сү рленген болуы, дақ сыз, қ атпар мен жолақ тың болмауы жә не тегіс бахтармалы болуы қ ажет.

Мемлекеттік стандартта кө рсетілген сапалық сипаттамалар тек суреттейді жә не жалпы тү рін баяндайды. Сондық тан былғ ары сапасын бағ алауда бұ йымды дайындаушылар (былғ ары кә сіпорындары) мен тұ тынушылар арасында артыс-тартыс туады. Қ азіргі таң да мұ ндай материалдарды сапалы бағ алау мө лшер жағ ынан деректеленуі мү мкін. Мысалы: аяқ киімнің ү стің гі бө лігінің былғ арысы «толығ ымен майсыздандырылып, ө ң делуі тиіс». Бұ л сипаттамалар мемлекеттік стандарттармен бағ аланады. Яғ ни ол хромды оксид пен заттардың сай болуына байланысты, органикалық еріткіштердің болуына байланысты болады. Жә не де беттік жабынның кө п иілудің нә тижесінде сыну мен сызаттанбауы жатады. Былғ арының сортын анық тауды буланбауы, дақ тар, жолақ тар, қ атпарлар, бахтарманың тегістігі мен тазалығ ы жә не т.б. ескеріледі.

Жоғ арыда аталғ андардан былғ ары бұ йымдардан жасау ү шін материалдарды жалпы кө рсеткіштеріне қ арап емес, оның материал қ асиетін сипстына қ арап таң дау қ ажет. Материалдың қ асиетін жү йесіз бағ алау бұ йымды дайындаумен, киюге мү лдем қ атысы жоқ кө рсеткіштер жинағ ына алып келеді. Осыдан бағ алы, сапалы былғ арыларды сынақ тан ө ткізу уақ ыт пен ең бекті шығ ынғ а ұ шыратады.

Сапасы жоғ арыларғ а сонымен қ атар мемлекеттік аттестация одағ ы бал мен бағ а берген кө ркем-эстетикалық кө рсеткіштері жатады. Былғ арының бұ л бағ алануы 3 кө рсеткішті қ иыстырады: эластикалық (жоғ ары бағ алау 8 балл), ә рлеу (жоғ ары бағ алау 20балл) жә не беттік жабынның структурасы (жоғ ары бағ алау 12 балл). Бағ алауларды материал ү лгісін сынақ тан ө ткізген комиссия мү шелері береді. Балдардың суммасына байланысты материалдың тағ айындалуын анық тайды.

Материалдың барлық кө рсетілген талаптарғ а жауап беруі оның ө ндіріске жіберілуі мен былғ арыдан бұ йым дайындауғ а негіз болады.

Барлық 6-тарауда НТД-ғ а сә йкес материалдардың қ асиеттеріне талаптар келтірілген. Ғ ылыми-зерттеу жұ мыстарын жү ргізгенде анық талатын кө рсеткіштер қ ұ жаттарда кө рсетілмеген. Мысалы: НТД аяқ киімнің ү стің гі бө лігіне: ауа ө ткізгіштігі, бу ө ткізгіштігі, гигроскопиялығ ы, кө п иілуге майысуғ а тө зімділігі, суық қ а тө зімділігі жә не т.б. сынды талаптар қ оймайды. Бұ л кө рсетілген қ асиеттердің кө рсеткіш дә режесінен шық қ ан бұ л стандартты ә дістің мө лшері мен приборлардың жә не сынақ тың ө ту ұ зақ тығ ының болмауынан болады. Бірақ та бұ л кө рсеткіштер бұ йымды дайындау мен киюде материалғ а ә сер етеді, сондық тан материалды таң дағ анда міндетті кө рсеткіштеріне ғ ана қ арап таң дамау керек. Мысалы, қ ысқ ы аяқ киімнің ү стің гі бө лігінің былғ арысы НТД талаптарына ғ ана емес, сонымен қ атар жабыны суық қ а тө зімді, жылусақ тағ ыш жә не суғ а тө зімді қ асиетке ие болуы керек.

Бақ ылау сұ рақ тары:

1. Мемлекеттік стандартта кө рсетілген сапалық сипаттамалар

2. Ғ ылыми-зерттеу жұ мыстарын жү ргізгенде анық талатын кө рсеткіштер

3. Ә ртү рдегі былғ ары тү рлері ү шін динамикалық сынақ кезінде туындайтын статикалық мық тылығ ы-δ мен қ ысымы

Ә дебиеттер:

1. Тігін ө ндірісінің материалтануы: жоғ арғ ы оқ у орнының студенттеріне арналғ ан оқ улық / Б.Р. Рысқ ұ лова, А.Ж.Қ ұ тжанова/ Алматы: 2011ж

2. Қ ұ тжанова А.Ж., Таймурзаева Н.О. Мақ та мата ө ндірісінің жалпы технологиясы. Астана: " Арман ПВ" баспасы, 2008-246 бет