Былғары және үлбірді илеу.

Былғ арының ө ң делу процесін ү ш негізгі фазағ а бө луге болады: 1) дайындық операциясы; 2) илеу; 3) ә рлеу.

Дайындық операциясы. Теріні алғ ан соң консервілейді. Консервілеу кезінде теріден судың ү лкен бө лігі ө шеді жә не микроорганизм ә рекетін тоқ тататын заттармен алмасады. Теріні консервілеудің бірнеше ә дістері белгілі: дымқ ылды тұ здану, кебулі тұ здану, кебулі консервілену, мұ здату жә не т.б.

Былғ арылық зауытта консервілейтін затты жә не кірді кетіру ү шін теріні сулайды. Осыдан соң шашты пішімді, эпидермисті, тері асты торды ө шіреді. Бұ л сілтілік ортада жү реді [Na₂S, Ca(OH₂)]. Одан ары илеу жү реді. Нейтралды [(NH₄)₂SO₄] немесе қ ышқ ылды (NaHSO₃) тұ здардың кө мегімен тұ зтеріден ә кті ө шіреді.

Илеу. Тұ зтеріні илейтін затпен ө ң дейді. Молекулалар соң ында былғ арының коллагенді талшық тарымен қ осылады, нә тижесінде былғ арының талшық тары бір-бірінен ажырайды жә не кепкеннен кейін қ атты салмақ қ а айналмайды, бұ зылмайды, бірақ сақ талады. Қ олданылатын илеу заттарын хромды, таннидті, майлы, синтанды жә не т.б. деп ажыратады.

Хромды илеу – минеральды илейтін затпен илеу. Оның маң ыздысы ү ш валентті хромды, негізгі ашудас тұ здары, сонымен қ атар алюминий тұ зы болып табылады. Таннидті илеу ү шін органикалық илейтін затты қ олданады, олар таннид деп аталады. Майлы илеу майлы қ ышқ ылдағ ы глицеридті қ ұ райтын майдың кө мегі кезінде жү реді. Синтан деп аталатын синтетикалық органикалық илеу заттары органикалық заттың кү рделі синтез ө німі болып табылады.

Терінің кө ркемді ө ң делген негізгі тү рін қ олдану ү шін - ө рнексалу жә не бедерлеу – тек мық ты малдың терісінен жасалғ ан ө сімді илеу былғ арысын пайдаланады.

Ө сімді илеудің технологиясы келесімен қ орытындылады. Тұ зтеріні байлайды жә не шанды таннидтің шексіз мө лшерді қ амтитын ерітіндімен тү сіреді, жә не тә улік ішінде ұ стап тұ рады. Екінші кү ні тұ зтеріні шығ арып, ерітінді концентрациясы жоғ ары шанғ а тү сіреді. Егер илеу алдында мық ты ерітіндіні пайдаланатын болсақ, онда былғ арының беттік жоғ арылығ ы қ атты болады жә не оны бү ктеген кезде жарық шақ тар пайда болады. Жоғ ары концентрациялы ерітіндімен соң ғ ы шаннан шық қ ан теріні қ осымша илеу ү шін айналмалы барабанғ а орналастырады. Қ осымша илеу 2-3 кү нге созылады. Осы уақ ыт ішінде ерітінді концентрациясын теріге енетін таннидтың мө лшері бойынша ұ лғ айтады.

Илеу аяқ талғ ан соң теріні барабаннан алып шығ ып, таннидтер тең дей орналасуы жә не коллагенді талшық пен қ осылуы ү шін штабельге бір-біріне жайластырады. Алдымен ә лсіз илеу ерітіндісінде жуып, кейін таза суда жуады. Ө сімді илеудегі терілер қ осымша илеуден кейін барабанда отырғ ан таннидпен байланыспағ ан талшық тар арасында бірнеше мө лшерін қ амтиды. Мұ ндай отырулар талшық тың жылжуын қ ысқ артады жә не былғ арының беттілігі сынық болады. Сондық тан барабаннан таза су шық пағ анша жуу жалғ аса береді.

Жуудан кейін теріден пресстеу жолымен теріден керек емес суды кетіреді, қ атпарлар жасайды, кептіреді жә не ә рлеуге жібереді.

Илеу процессін қ ысқ арту ү шін комбинирленген илеуді пайдаланады. Комбинирленген илеу кезінде тұ зтеріні алдымен хромдайды, содан соң илеуді ө сімді экстрактысымен жә не синтетикалық илеу затымен қ амсыздандырады. Комбинирленген илеу циклді 2-4 тә улікке дейін қ ысқ артуғ а мү мкіндік береді, таннид шығ ыны 15-20%-ғ а азаяды.

Материалдың барлық кө рсетілген талаптарғ а жауап беруі оның ө ндіріске жіберілуі мен былғ арыдан бұ йым дайындауғ а негіз болады.

Бақ ылау сұ рақ тары:

1. Былғ ары терілері жә не ө ндірісі

2. Былғ ары беті сипаты, тү сін, ә дісін ә рлеу

3. Терінің кө ркемді ө ң делген негізгі тү рі

4. Былғ арының ә рлеу сипатын