Іріөрнекті айқаспа

7-сурет. Айқ аспалар тү рлері

Беймата (тоқ ылмағ ан) бұ йымдар кө біне жайма тү рінде ұ зындығ ы 3 мм-ден қ ысқ а емес талшық тардан немесе жіптерден жасалғ ан жайғ ақ тардан ө ндіріледі. Жайғ ақ бір немесе бірнеше қ абаттан жасалынады. Жайғ ақ сирек тоқ ылғ ан матамен, трикотаж жаймасымен, қ абыршақ пен қ атырмалау арқ ылы да шығ арылады. Беймата жаймалар матағ а ұ қ сас кө рінеді, бірақ қ ұ рылымы жә не қ асиеттері бойынша айырмашылығ ы кө п. Жайғ ақ тар бір бірімен ә ртү рлі ә діспен бекітіледі. Бекітудің 3 ә дісі белгілі: механикалық, физика-химиялық жә не аралас. Механикалық ә дістермен ө ндірілетін бейматаларғ а іліп тоқ ыла тігілген жайма, инетесімді жә не киізбасылым жайма жатады. Іліп тоқ ыла тігілген жайма дайындағ анда талшық та жайғ ақ тарды жаймағ а бекіту оларды тартылғ ан жіптермен немесе талшық пен іліп кө ктеу қ олданылады.

Инетесімді беймата жайманы жасағ анда ұ шында кетікшелері бар арнайы инелермен тесу арқ ылы жоғ ары қ абаттан тө менге қ арай енгізіп жайғ ақ ты бекітеді.

Киіз бастыру тә сілімен беймата жү н немесе қ ұ рамында жү н басым болатын жайғ ақ ты арнайы ортада жә не жағ дайды механикалық ә сер ету ә дісімен жасайды. Жү н талшық тарының бір-бірімен ілінісу нә тижесінде жайғ ақ киізденеді.

Физика-химиялық тә сілмен бейматаны жайғ ақ тарды сұ йық байланыстырғ ыш заттар (желімдер) арқ ылы біріктіру немесе ыстық пен ә сер ету ә дісімен (престеу) жасайды.

Трикотаж деп ілмектерден тұ ратын, бір не бірнеше жіптерден ө зара бойлай жә не кө лденең бағ ытта іліп тоқ ылғ ан тоқ ыма бұ йымды немесе жайманы атайды.

Трикотаждың негізгі элементі – ілмек – қ исық сызық, оның ұ зындығ ы мен формасы трикотаждағ ы бір қ атар маң ызды қ асиеттерді белгілейді.

Ілмек (67-сурет) екі шектес ілмектердің негізін біріктіретін қ аң қ адан (2-3-4 жоғ ары доғ а жә не 1-2 мен 4-5 таяқ шалардан) жә не созылмалардан (0-1 мен 5-6) тұ рады. 2-3-4 жоғ ары доғ аны инелі, ал 5-6-7 созылмалы – платинаны доғ а деп атайды.

а) б) в) г)

8-сурет. Ілмекті, тілшікті, қ ұ бырлы жә не қ уыс инелер

Трикотажда тігінен бір-біріне тізілген ілмектерді, ілмекті бағ анша, ал горизонталь бойынша бір қ атардағ ы – ілмекті қ атарлар деп атайды.

Екі шектес ілмекті бағ аншалар орталық тарының аралығ ын ілмекті қ адам деп атайды жә не А ә ріпімен белгілейді, ал екі ілмекті қ атарлар орталық тарының аралығ ын – ілмекті қ атар биіктігі атап В ә ріпімен белгілейді.

Жіпжү ргізгіш – болаттан жасалғ ан жайпақ ө зек, оның тесігі арқ ылы жіпті ө ткізіп инеге салады.

Платиналар – болаттан жасалғ ан тү рлі фигуралы жің ішке тілім, инелердің арасында орналасады, қ ызметі жіпті ілмекке иілдіру, иненің ө зегі бойымен жылжыту жә не жаң а ілмекті тү сіру мен тарту операцияларына қ атысу.

Прес (ілгекті инелі машинада) иненің ілгегін жабады. Формасы ә ртү рлі, мысалы, доң ғ алақ ша, білеуше, етікше тә різді жә не иненің ү стінде немесе алдында орналасады.

Ілмек қ ұ рау ү рдісі екі тә сілмен орындалады: трикотажды жә не іліп тоқ у (тоқ у).

Трикотаж тә сілін ілгекті инелі шең берлі трикотаж машинасында қ олданылады, мұ нда жіптің иілу (иілдіру) бірден жіп инеге салынғ аннан кейін орындалады; іліп тоқ у (тоқ у) тә сілінде жіптің иілуі бұ рынғ ы ілмекті тү сіру жә не жаң а ілмекті қ алыптастыру кезінде орындалады.

Трикотаж тә сілінде ілмек қ ұ рауды бастау ү шін бұ рынғ ы (ескі) ілмектер қ атары болу қ ажет.

Бақ ылау сұ рақ тары:

1. Тоқ ыманың айқ асу тү рлері?

2. Қ арапайым айқ асулар тү ріне жататындар

3. Диагональді айқ аспалардан матаның бетінде орналасуы

4. Қ осбетті жә не қ осқ абатты айқ аспалар қ андай маталарда қ олданылады

5. Саржалық айқ аспалардың туындылары

Ә дебиеттер:

1. Тігін ө ндірісінің материалтануы: жоғ арғ ы оқ у орнының студенттеріне арналғ ан оқ улық / Б.Р. Рысқ ұ лова, А.Ж.Қ ұ тжанова/ Алматы: 2011ж

2. Қ ұ тжанова А.Ж., Таймурзаева Н.О. Мақ та мата ө ндірісінің жалпы технологиясы. Астана: " Арман ПВ" баспасы, 2008-246 бет.