Арапайым (тегіс) айқаспалар

Қ арапайым айқ асулар тү ріне жататындар: полотнолық, саржалық, атлас – сә тендік. Барлық тегіс айқ аспалардың ерекшеліктері мынадай: раппортта ә р негізгі жіп арқ ау жіппен бір-ақ рет айқ асады; негіз бойынша раппорт арқ ау бойынша раппортқ а тең.

Полотнолық – тоқ ыма айқ аспаларының ішіндегі ең кө п тарғ аны. Полотнолық айқ асуда негіз бен арқ аудың жіптері біреуден кейін айқ асып отырады: матаның бет жағ ына негізгі жіп н жә не арқ ау (жіптер бойынша полотно) жіп а кезекпен шығ ып отырады. Негізгі жә не арқ ау жіптер бойынша полотнолық айқ асудың раппорты екі жіпке тең. Полотнолық айқ аспа матасы оң жә не астың ғ ы жағ ынан бірдей тегіс, кү ң гірт болып келеді.

Полотнолық айқ асулар шыт, бө з, миткаль, маркизет, бә тес, майя жә не т.б. мақ та маталар; полотно, бортовка, парусин жә не т.б. зығ ыр маталар; крпдешин, крепжоржет, креп-шифон, креп-марокен жә не т.б. жібек маталар; шұ ғ а, бірқ атар кө йлектік жә не костюмдік жү н мата шығ арғ анда қ олданылады.

Полотнолық айқ аспа матағ а барынша мық тылық береді, жә не тығ ыздығ ы жоғ ары болса мата қ атты да болады.

Егер полотнолық айқ аспада арқ ауғ а қ арағ анда негіз жің ішке болса матада кө лденең сызық тар пайда болады (тафта, поплин жә не т.б.). Мұ ндай маталар жалғ ан репсті деп аталынады, себебі олардың тү рі репс сияқ ты.

Саржалық айқ аспа маталарының ерекшелігі – сызық тар матаның диагоналін бойлай кетеді (саржа, кашемир, шотландка жә не т.б.) Саржалық маталардың бетіндегі сызық тар ә детте тө меннен жоғ ары оң ғ а қ арай, кейде оң нан солғ а қ арай кетеді. Саржаны жасағ андағ ы ө зіне тә н белгісі: раппорттегі жіптер саны ең аз – 3; арқ ау жіпті ә р салғ ан сайын тоқ ыманың ө рнегі бір жіпке жылжып отырады. Саржалық арқ ауды бө лшекпен ө рнектейді; алымына раппорттың ә р қ атарындағ ы негізгі жапқ ыш саны н, ал бө лгішіне – арқ аулық жапқ ыш саны а қ ойылады.

Саржаның негіз бойынша раппортты арқ аулық раппортына тең жә не алым мен бө ліміндегі сандардың қ осындысына тең. Егер саржаның бет жағ ында негізгі жіптер басым болса саржалық айқ аспа негіздік деп аталады (2/1, 3/1, 4/1, ал егер бет жағ ында арқ ау жіптер басым болса, саржа – арқ аулық деп аталады (1/2, 1/3, 1/4). Неігізі саржалық айқ аспамен ә детте жартылайжібек, ал арқ ауы – мақ та. Арқ ауы саржалық айқ аспамен ә детте жартылай жү н маталар жасалады, олардың негізі мақ та, арқ ауы жү н.

Саржаның раппортындағ ы жіптердің санына жә не негіз бен арқ аудың тығ ыздығ ына байланысты саржа айқ аспасындағ ы сызық тырдың қ исаю бұ рышы ә ртү рлі болады. Тығ ыздығ ы бірқ алыпты жә не негіз бен арқ аудың жіптерінің жуандығ ы бірдей болғ ан жағ дайда, саржа сызығ ының қ исаю бұ рышы 45^оС-қ а тең. Саржалық айқ аспа матағ а иілгіштік, жұ мсақ тық береді, бірақ полотнолық қ а қ арағ анда мық тылығ ы нашар, себебі саржалық айқ аспаның жапқ ышы полотнолық айқ аспағ а қ арағ анда сопақ тау, ұ зындау. Матаның тығ ыздығ ы тө мен болғ ан жағ дайда, олар диагоналы ойынша қ атты созылады.

Сә тенді жә не атласты айқ аспаларда маталардың оң бетінде сопақ, ұ зын жапқ ышы болады, сондық тан да олардың оң беті тегіс жә не жылтыр. Сә теннің оң бетінде арқ ау жіптері, ал атласта – негіз жіптері басым. Сә тендік жә не атластық айқ аспалардың раппортында кемінде 5 жіп болуғ а тиіс.

Бесжіпті сә тенде раппортегі ә р негізгі жіп н бетке тек бір-ақ рет шығ ады, сонан соң тө рт арқ ау жіптің а сатынан ө теді. Сондық тан, айқ аспылық суретін салғ анда ә р кө лденең қ атарда бір кө зді бояп тө рт кө зді ашық қ алдыру керек, т.с.с. келесі кө лденең қ атарда да жіптердің алмасуы осындай болады, бірақ екі жіпке жылжиды. Сегізжіпті сә тендерде негізгі жіп жеті арқ ау жіптің астына ө тіп, ал бір жағ ына қ арай 3 немесе 5 жіпке жылжиды. ө те кө п таралғ ан мақ та мата – сә тен осы сә тендік айқ аспамен тоқ ылады. Сә тендік айқ аспаларда арқ аулық жапқ ыштардың ұ зын болуына байланысты ө те тығ ыз мата алуғ а мү мкіндік бар. Атластық айқ аспа сә тенге ұ қ сас, бірақ бесжіптік атластық айқ аспада раппорттағ ы ә р негізгі жіп н тө рт арқ ау жіпті а жабады да бір арқ ау жіптің астына тү седі. Атластық айқ аспа маталардың бет жағ ы негізгі жіптерден тұ рады. Бұ л ә діспен мақ та тү рлерінен – сә тен-дубль жә не лә стік; зығ ырдан – костюмдік – коломенок; жібектен – креп-сә тен, маталар, іш-киімдік штапель маталар, жібек жә не жартылай жібек астарлық маталар тоқ ылады. Сә тендік жә не атластық айқ аспа матаның ү йкеліске тө зімділігін арттырады. Мұ ндай маталардың кемшілігі – сусып, ыдырағ ыш тө сегенде, тіккенде сырғ ымалы.