Студопедия

Главная страница Случайная страница

КАТЕГОРИИ:

АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника






Дәріс. Лексикалық ерекшеліктер






Лексика саласындағы жергілікті ерекшеліктердің сипаты.

Дәріс тезисі: Говордағы ерекшеліктердің ең молы – лексикалық ерекшеліктер. Бұл лексикалық ерекшеліктердің көпшілігі әр түрлі шаруашылық салаларына ыдыс-аяқ, киім-кешек, әдет-ғұрыпқа байланысты сөздер.

Қазақ говорларының лексикалық қабатын жан-жақты түсіну үшін оларды мағыналық тұрғыдан жүйелей топтастырудың да мағынасы зор болмақ.

Зат, құбылыс атауларын білдіретін сөздер

а) киім-кешекке қатысты атаулар

ә) үй жиһазына байланысты атаулар

в) азық-түлік, тағам атаулары

г) құрал-жабдық атаулары

ғ) уақыт, мерзім және ауа райына қатысты атаулар

д) әдет-ғұрыпқа қатысты атаулар

ж) қимыл, іс-әркетті білдіретін сөздер

к) адам анатомиясымен байланысты сөздер

л) зат және құбылыс атауларымен байланысты сөздер

м) көлікпен байланысты сөздер

н) мал атаулары

Диалектілік омонимдерге тоқтала кетер болсақ, кейбір жерлерде бірдей дыбысталатын сөздер екінші жерде өзгеше мағына береді, яғни омоним болып қолданылады. Мысалы, Атырау облысында “көрім” сөзі “жаман” деген мағына берсе, Алматы, Шығыс Қазақстан облысының кейбір аудандарында бұл сөз “жақсы”, “сымбатты” деген мағына береді.

Мәселен, бір говорда бір мағынада айтылатын сөз екінші говорда басқа мағынада, тіпті кейде қарама-қарсы мағынада қолданылуы мүмкін. Мысалы: там сөзі екі түрлі мағынада жұмсалады. Оңтүстік-шығыс қазақтарының тілінде үй мағынасын білдірсе, ал солтүстік-батыс аймақтарда бұл сөз мола, моланың күмбезі деген мағынада айтылады. Тозған елді там жияр. Тауық құсқа ұшу жоқ, там үйлерге көшу жоқ.



Қоғамдағы сан алуан өзгерістерге қатысты, ғылым мен техниканың өркендеуіне байланысты диалектілерде де көптеген жаңа сөздер мен сөз тіркестері пайда бола бастады. Мысалы: жар газеті – қабырға газеті; бағыттама – бет алыс, бағыт; еңбеккүн құю – еңбеккүн есептеу, табель толтыру; көрсетпе – инструкция, нұсқау; «пятидневка» бестік, жұмалық; барлау – ревизия, тексеру; шақырыспа – мәжіліс; құшхана – қасапхана, жатыс күн – демалыс күн, жексенбі; жарыссөз – желпініссөз, тұтыну одағы – тұтыну союзы т.б.

Тіліміздегі көнерген сөздер 1) әдеби архаизмдер және 2) диалектілік архаизмдер болып екіге бөлінеді.

1. Әдеби архаизмдерге барлық жерде жаппай қолданылып, кейін келе қоғамдағы өзгерістерге байланысты ескіріп қалған, қазір сирек қолданылатын сөздер жатады. Мысалы: мырза, молда, төре, ақсүйек, ауылнай, ояз, старшын, болыс т.б.

2. Диалектілік архаизмдерге Қазақстан жерінде бір нұсқада айтылмай, әр жерде әр түрлі айтылып жүріп, кейін келе көнерген сөздер жатады. Диалектілік архаизмдер тобына жер-жерде айтылып, қазір сирек кездесетін говорларды айтамыз. Мысалы: қырық кепе – жер кепе, жер төле; нашар бала – қыз бала; жарғақ – құлын терісінен алынған (тігілген) киім (Бұл сөздер Арал өңірінде қолданылады);

Негізгі әдебиет:1. [1.7: 1], 2. [1.7: 17], 3. [1.7: 15], 4. [1.7: 18]

Қосымша әдебиет: 1. [1.7: 1], 2. [1.7: 16]



mylektsii.su - Мои Лекции - 2015-2022 год. (0.008 сек.)Все материалы представленные на сайте исключительно с целью ознакомления читателями и не преследуют коммерческих целей или нарушение авторских прав Пожаловаться на материал