Азіргі кезеңнің әлемдік экологиялық мәселелері

1) «Таза ауыз су» мә селесі

2) Парникті эффект

3) Озондық тесік

4) Қ ышқ ылдық жауын-шашындар

1) Таза жә не қ ауіпсіз ауыз суғ а деген мү мкіншілік адамның негізгі сұ раныстарының бірі. есептеулер бойынша дамушы елдерде шамамен 1 млрд адам ауыз суғ а толық жете алмай отыр. Жалпы адамзаттың 20% таза ауыз суғ а тапщы болып отыр. Су жетіспей отырғ ан елдерге Солт Африка, таяу Шығ ыс, Азия мемлекеттері жатады.

Қ азіргі уақ ытта шамамен 2 млрд адам канализациясы бар жағ дайғ а қ ол жеткізе алмай отыр, 5 млн адам, оның ішінде 2-3 млн балалар, жыл сайын таза судың жетіспеуіне байланысты ә р тү рлі аурулардан ө луде.

Ә лемдегі барлық ө зендердің, сулардың жылдық кө лемі шамамен 42600км³ , ал бұ л 1995 ж есептеулер бойынша адам басына шақ қ анда 7600 м³ келеді. Бірақ та адам санының ө суіне байланысты бұ л шама жыл сайын ө згеруде.

Таза суды ө те кө п қ олданушылар мен ластаушылар қ атарына ауыл шаруашылығ ы мен ө неркә сіптік ө ндіріс орындары жатады. Жыл сайын планетамыздың жер асты су қ оймалары 160 млрд м³ таза судан айырылуда. Судың мұ ндай ү лкен кө лемі оның айналымы кезінде орнына қ айтып келмейді. ХХ ғ асырдың ортасына қ арай Жердің негізгі стратегиялық ресурсы мұ най емес, таза су болуы ғ ажап емес.

Деректер бойынша 2005 ж ә лемнің 50 шақ ты елінде тұ ратын 3 млрд халық ауыз су тапшылығ ына тап болады. Бұ л жағ дай суғ а байланысты экологиялық жә не қ оғ амдық шиеленістерді қ иындатады. Судың жетіспеушілігі этникалық жә не мемлекетаралық қ ақ тығ ыстардың себебі болып отыр. БҰ Ұ Ассамблеясы 2003 жылды «Халық аралық таза ауыз су жылы» деп белгіледі.

2) «Парникті эффект» деп ауадағ ы антропогенді тү рде пайда болғ ан химиялық заттардың кү н энергиясын ө здеріне сің іруі нә тижесінде атмосфераның қ ызып, жер бетінің орташа температурасының кө терілуін айтамыз.

Американдық эколог Б.Небел «парникті эффекті» нә тижесіндегі климаттың жылынуын болашақ тың ү лкен катастрофасы деп қ арастырады. Оның пайымдауы бойынша аумағ ы осындай кө птеген жануарлар мен ө сімдіктердің тү рлерін жойып жіберген катастрофа осыдан 60 млн жыл бұ рын болды. Бұ л апат Жерге астероидтың тү суімен байланысты болып жә не тек қ ана ағ залардың бірнеше жеке тү рлерін ғ ана жойса, ал парникті эффект бү кіл биосферағ а ә сер етеді.

Негізгі парникті газына кө міртектің қ ос тотығ ы жатады. Бұ л газдың парникті эффектісіне ә сері шамамен 50-60%. Басқ а да газдарына метан (20%), азот тотық тары (шамамен 5%), озон, фреондар жә не басқ а газдар (10-25%). Жыл сайын атмосферағ а жердің жылулық балансы мен климаттың жылынуына ә келетін шамамен 5, 6 млрд тонна парникті газдары шығ арылады.

Деректер бойынша парникті газдарының ә серінен Жер бетіндегі жылорталық температура соң ғ ы жү зжылдық та 0, 3-0, 6⁰С кө терілді. Қ азір СО₂-нің ауадағ ы мө лшері 0, 3-0, 5%/жыл жылдамдық пен кө бейіп келеді. Бұ л жағ дай қ оршағ ан орта экологиясы мен адамзат цивилизациясы ү шін ү лкен апаттарғ а ә келуі мү мкін.

Болжаулар бойынша климаттың жылынуы қ арлар мен мұ здардың еруіне жә не мұ хит сулары дең гейінің шамамен 1, 5 метрге кө терілуіне ә келеді. Ол жағ дайда 5 млн км² қ ұ рғ ақ жер су астына кетеді. Сонымен қ атар климаттың жылынуы ауа-райының тұ рақ сыздығ ына, табиғ и аймақ тардың шекараларының жылжуына, табиғ и апаттардың кө беюіне, жануарлар мен ө сімдіктердің жойылуының тездетілуіне ә келеді.

3) Озондық экран полюстерде 9-30 км биіктіктерде орналасқ ан, ал экваторда 18-32 км. Озонның мө лшері 0, 01-0, 06 мг/м³.

«Озондық тесік» тірі ағ заларғ а ө те қ ауіпті ультракү лгін сә улелерін ө зіне сің іріп, жерге ө ткізбей тұ ратын атмосферадағ ы озон қ абатында озоны азайғ ан (50%) аймақ тар. Бұ л аймақ тар атмосфераның хлор- мен фторкө мірсутектері арқ ылы химиялық ластануның нә тижесінде тү зіледі. Соң ғ ы жылдары атмосфераның жоғ арғ ы қ абатындағ ы озон мө лшерінің азаюы байқ алуда. Деректер бойынша озон мө лшерінің 1%-ке азаюы тері ісігі ауруының кө беюін 3-5% кө тереді.

Озон мө лшерінің ең кө п азаюы Антарктидада байқ алады. Бұ л аймақ та соң ғ ы 30 жылда оның мө лшері 40-50%-ке аазйды. Озон мө лшері кө п азайғ ан аймақ тарды «Озондық тесік» деп атайды. Озон мө лшері азайғ ан аймақ тардың шең бері жылына 4%-ке ұ лғ аюда. Қ азіргі уақ ытта оның кө лемі АҚ Ш-ның кө лемінен де ү лкен болып тұ р. Осындай «Озондық тесіктің» Арктикада да байқ алуда. Кө лемі 10-нан 100 мың км²-ге дейін болатын, озоны 20-40%-ке азайғ ан осындай аймақ тар басқ а аудандарда да кездесуде.

Озонды бұ затын негізгі факторғ а фреондарды жатқ ызады. Бұ лар ауада ө те тұ рақ ты келеді. Олар осы тұ рақ ты қ асиеттері себебінен (100 жылғ а дейін ыдырамайды) озон қ абатына жетіп, сол ортада ыдырауғ а тү седі. Осы процесс кезінде олардан бө лініп шығ атын хлордың ә рбір атомы катализаторлық ә сер жасап, озонның 100 мың дай атомының ыдырауына себеп болады екен.

Озон қ абатының ыдырауының себептерінің бірі ретінде ауағ а оттегі бө ліп тұ ратын ормандардың жойылуы да себеп ретінде қ арастырылады. Бұ дан басқ а озонның ыдырауы космосқ а ә р тү рлі ұ шу аппараттары ұ шқ анда, ядролық жарылыс кезінде ү лкен ө рт кезінде жә не осылар сияқ ты ауағ а кө п мө лшерде ә р тү рлі газдар мен кейбір кө мірсутектерді шығ аратын табиғ и апат кезінде байқ алады.

4) Қ ышқ ылдық жауын-шашындар деп атмосфераның антропогендік химиялық ластануының нә тижесінде қ ышқ ылдық дә режесі жоғ ары жаң быр мен қ ардың жаууын айтады. Осындай жауын-шашынның арқ асында су қ оймалары мен топырақ тың қ ышқ ылдығ ы кө теріледі, бұ л жағ дай топырақ тың ө німділігін азайтып, судағ ы тіршілік жағ дайларды қ иындатады.

Қ ышқ ылдық жауын-шашынғ а ә келетін негізгі себеп – кү кірттің қ ос тотығ ы. Кү кірт ангидриді су буларымен қ осылып кү кірт қ ышқ ылының ерітіндісіне айналады. Осы сияқ ты кө міртектің қ ос тотығ ы мен азот тотық тарынан кө мір жә не азот қ ышқ ылдары тү зіледі. Бұ ларғ а органикалық қ ышқ ылдар мен басқ а да заттар қ осылып, қ ышқ ылдық ә сері бар ерітінді пайда болады (қ ышқ ылдық жауын-шашын).

Қ ышқ ылдық жауын-шашындар тү зілуінде кү кірттің қ ос тотығ ының ү лесі шамамен 70%-тей, қ ышқ ылдық ә сердің 20-30% басқ а заттарғ а байланысты. Қ ышқ ылдық жауын-шашындар алғ аш рет 1907-1908 жылдары Англияда байқ алды. Скандинавия елдерінде, Англия, Германия, Бельгия, Дания, Польшада, Канадада жә не АҚ Ш-тың солтү стік аймақ тарында жиі болып тұ рады. Ресей территориясында бұ ндай жаң бырлар Норильск, Челябинск, Краснодар аймақ тарында байқ алады. Кейбір қ алаларда жаң быр қ ышқ ылдығ ының 70-90%-і автокө ліктік ластануғ а байланысты.

Қ ышқ ылдық жауын-шашындардың ә сері ә р тү рлі. Олар топырақ қ а, су экожү йесіне, ө сімдіктерге, архитектуралық ескерткіштерге жә не тағ ы басқ а объектілерге зиянды ә сер етеді.