Экологиялық факторлар және олардың классификациясы.

Мақ саты: Студенттерге а нтропогенді факторлардың ә сер ету заң дылық тары, Либихтың минимум заң ы, Шелфордтың толеранттылық заң ы, стенобионтты жә не эврибионтты организмдер, организмдердің тіршілігіндегі негізгі абиотикалық факторлардың экологиялық мә ні, ортаның экологиялық сыйымдылығ ы жайлы білім беру

Жоспары:

1. Қ оршағ ан ортаның экологиялық факторлары:

а) абиотикалық факторлар;

ә) биотикалық факторлар;

б) антропогенді факторлар.

2. Ортаның факторларына организмдердің адаптациясы.

3. Экологиялық факторлар ә серіне организмдердің жалпы заң дылық тары: Ю.Либихтың минимум заң ы жә не В.Шелфордтың толеранттық заң ы.

Негізгі тү сініктер: экологиялық факторлар, биотикалық факторлар, абиотикалық факторлар, антропогенді факторлар, толеранттылық диапазоны, оптимум зонасы, экологиялық валенттілік

1. Қ оршағ ан ортаның экологиялық факторлары- тірі организмдерге олардың дербес дамуының бір ғ ана кезең інде болса да тікелей немесе жанама ә сер ете алатын, ортаның кез-келген ә рі қ арай бө лшектелмейтін элементі. Бұ л анық тамада экологиялық факторлардың мынандай критерийлеін ерекше атап ө ту қ ажет;

1. Ортаның қ арастырып отырғ ан элементінің одан ә рі бө лшектенбеуі. Мысалы, су қ оймасының терең дігін немесе тіршілік ету орнының тең із дең гейінен биіктігін экологиялық фактор ретінде қ арастыруғ а болмайды, себебі терең дік суды мекендеуші организмдерге тікелей емес, қ ысымның артуы, жарық талудың кемуі, температураның тө мендеуі, еріген оттегінің азаюы, су тұ здылығ ының жоғ арлауы, т.б. арқ ылы ә сер етеді; биіктіктің ә сері температураның, атмосфералық қ ысымның тө мендеуі арқ ылы жү зеге асырылады.Шын мә нінде температура, жарық талу, тұ здылық жә не т.т. тірі организмдерге тікелей ә сер етуші сыртқ ы ортаның экологиялық факторлары ретінде білінеді.

2. Экологиялық фактордың ә сері тікелей емес, аралық буындар арқ ылы берілуі мү мкін, яғ ни бұ ндай жағ дайда ол кө птеген себеп-салдарлық байланыстар арқ ылы ық пал кө рсетеді.Экологиялық факторлардың аралық буындар арқ ылы ық пал етуінің мысалын қ ұ с базарынан кө руге болады.

Қ ұ с базарларында қ ұ стар орасан кө п шоғ ырланады. Бұ нда басты рольді биогендік заттар атқ арады; қ ұ стардың саң ғ ырығ ы суғ а тү седі; судағ ы органиканы бактериялар минералдандырады, соғ ан байланысты осы жерлерде балдырлар шоғ ырланады.Бұ л ө з кезегінде планктондық организмдердің, негізінен шаян тә різділердің концентрациясының артуына ә келіп соғ ады. Соң ғ ылармен балық тар қ оректенеді, ал олармен базарды мекендеуші қ ұ стар қ оректенеді.Демек бұ л жерде қ ұ с саң ғ ырығ ы экологиялық фактор ретінде кө рінеді.

Экологиялық факторлар табиғ аты жағ ынан қ аншалық ә р алуан болмасын, олардың ә серінің нә тижелері экологиялық тұ рғ ыдан салыстыруғ а келеді, ө йткені ә рқ ашанда организмдердің тіршілік ә рекетінің ө згерісі арқ ылы білінеді, ал бұ л, ақ ырында, популяция санының ө згеруіне ә келіп соғ ады.Осы тә уелділікті талдау, оның тө мендегідей заң дылық тарын атап кө рсетуге мү мкіндік береді;

1. фактордың белгілі бір мә ндерінде организмдердің тіршілік ету ү шін ең қ олайлы жағ дай туады: бұ л жағ дайлар оптималды жағ дайлар деп аталады.

2. фактордың мө лшері оптималдық жағ дайдан неғ ұ рлым кө бірек ауытқ ыса, дара организмдердің тіршілік ә рекеті де солғ ұ рлым нашарлай тү седі; осығ ан байланысты қ алыпты тіршілік ету аймағ ы айқ ындалады.

3. фактор мө лшерінің дара организмдер қ алыпты тіршілік ете алатын аралығ ы тө зімділік шектері деп аталады; тө зімділіктің тө менгі жә не жоғ арғ ы шектері ажыратылады.

Сонымен, қ оршағ ан орта факторлары 3 топқ а бө лінеді:

1.) Абиотикалық факторлар - ө лі табиғ аттың ә сері (климат, t⁰-ра, ылғ алдылық, жарық жә не т.б.

2.) Биотикалық факторлар – тірі организмдердің ә сері.

3.) Антропогенді факторлар – адамның ә ртү рлі іс-ә рекетінің ә серлері.

1.Абиотикалық факторларғ а айналадағ ы ортаны, яғ ни ө лі табиғ атты қ ұ райтын жеке қ ұ рамды бө ліктері жатады. Мысалы: климаттық факторлар (ауаның ылғ алдылығ ы, жауын-шашын мө лшері, ауаның t⁰ –сы, жарық мө лшері, кү н мен тү ннің ұ зақ тығ ы, желдің ә сері, ауа қ ысымы, ауа қ ұ рамы);

Топырақ тың ә сері (химилялық қ ұ рамы, физикалық жә не химиялық ерекшеліктері); гидрологиялық факторлар(судың тұ нық тылығ ы, кү н сә улесінің тү суі, қ ұ рамы, қ ысымы, ластануы т.б.); жер бедерінің ә сері.

2.Биотикалық факторлар ағ залардың тіршілік ә рекетіне байланысты бір-біріне тигізетін сан алуан ә серлері жатады.

3.Антропогенді факторлар биотикалық факторлар қ атарына жатқ ызып келген болатын. Бірақ соң ғ ы кездегі адамның іс-ә рекетінің табиғ атқ а қ арқ ынды, ә рі жан-жақ ты ық пал ететіне байланысты ол жеке қ арастырылады.

Антропикалық фокторлар дегеніміз - айнала қ оршағ ан ортағ а тигізетін адам баласы іс-ә ректінің тікелей немесе жанама ә сері.Адам баласы ө зінің материалдық игілігі ү шін табиғ ат байлық тарын игеруге мә жбү р болады. Нә тижесінде, ірі кешендер, ө неркә сіп, зауыт, кен байыту, автокө ліктер, ауыл шаруашылығ ы салалары дами тү седі. Ал олардан зияны ә р-тү рлі газдар, қ алдық тар, лас сулар, химиялық зиянды қ осынды заттар айнала қ оршағ ан ортағ а тү седі.Зиянды заттардың кө пшілігі табиғ атта айналымғ а тү спей, жинақ талып бұ кіл тіршілікке кері ә серін тигізе бастайды. Яғ ни, атмосфера ауасының ластануы, су айналысының бұ зылуы, жердің қ ұ нарсыздануы, қ уаншылық, ө зен-кө лдердің тартылуы, ө сімдіктер мен жануарлардың сиреп немесе қ ұ рып кетуі, адам баласының денсаулығ ының бұ зылуы жә не жалпы биосфера шегіндегі бұ рын-соң ды болмағ ан климаттың ө згеру қ ұ былыстары ү дей тү седі. Соң ғ ы жылдары антропикалық факторлардың табиғ и ортағ а жә не жалпы биосферағ а ә сері айқ ын біліне бастады.Осығ ан орай, адам баласының іс-ә рекеті бақ ылауғ а алынып табиғ ат тепе-тең дігінің бұ зылмауына жол бермеу жолдары ғ аламдық проблемалар дең гейінде қ арастылуда.

11) Экожү йелер – энергия мен қ оректік заттардың айналымы арқ ылы бір-бірімен тығ ыз байланыста ө мір сү ріп жатқ ан ә р тү рлі ағ залар жиынтығ ы мен олардың ө мір сү ру ортасы. Экожү йенің тірі қ ұ раушысы – қ ауымдастық (биоценоз).

Экожү йелер кең істіктік масштабы бойынша ә р тү рлі дең гейдегі мына экожү йелерді қ арастырады: микрожү йелер, мезоэкожү йелер, макроэкожү йелер, ү лкен экожү йелер. Ө мір сү ру ортасына байланысты қ ұ рлық тық жә не сулы экожү йелерді қ арастырады. Экожү йенің тұ рақ тылығ ы деп экологиялық факторлар ө ндірісі кезінде оның қ алыпты тіршілік ету кө рсеткіштерін сақ тап қ алу мү мкіншілігін тү сінеміз.

Экожү йе деген тү сінік белгілі бір дә режемен, ө лшеммен, кү рделілігімен немес пайда болу жолдарымен шектелмейді. Сондық тан жай жасанды, сонымен қ атар организмдер мен олардың тіршілік ортасынан тұ ратын кү рделі табиғ и жү йелер ү шін осы экожү йе деген терминді қ олдануғ а болады.

Экожү йенің негізгі экологиялық кө рсеткіштері тұ рақ ты болады, себебі оның ө зін-ө зі сү йемелдеуге жә не ө здігінен реттелуге қ абілеттілігі бар. Осы қ абілеттілікті Экожү йе гомеостазы деп атайды. Гомеостаз кері байланыс принципіне негізделген. Мысалы, популяция тығ ыздығ ының оптимумнан ауытқ у нә тижесінде не туылым, не ө лім-жітім артады.

Экожү йенің гомеостазы белгілі бір аралық тарда ғ ана сақ тала алады. Экожү йелер гомеостазды сақ тай отырып, ө згерумен қ атар даму қ абілеттілігі де бар, табиғ и жә не антропогендік факторлар ә серлерінің нә тижесінде тұ рақ ты бір жерден ізден таймай қ айталанбайтын алмасуғ а тү сіп, олардың жай тү рден кү рделі тү рге ө туі де орын алады.

Кесімді шекті белгілейтін (лимиттейтін) факторлардың маң ызьша алғ аш рет Ю. Либих назар аударды. Ол минимум заң ын белгіледі: осы заң бойынша астық (ө нім) минимумда факторғ а байланысты болады. Егер топырақ тағ ы пайдалы қ ұ рамдас бө ліктер (компоненттер) тұ тастай алғ анда біркелкі жү йені жә не тек қ андай да бір затты ғ ана білдірсе, мысалы, фосфор кұ рамының саны минимумғ а жақ ын болса, онда бұ л астық тың тү сімін тө мендетуі мү мкін. Тіпті, ө те пайдалы минералдык заттардың топырақ тағ ы оң тайлы қ ұ рамы, егер ол шамадан артык болатын болса, астық тың тү сімін тө мендетеді. Демек, факторлар максимумда бола отырып, кесімді шекте белгіленген (лимиттелген) болуы тиіс. Экологияның ең негізгі объектісі экологиялық жү йе, немесе экожү йе – тірі организмдер жиынтығ ының қ оректену, ө су жә не ұ рпақ беру мақ сатында белгілі бір тіршілік ету кең істігін бірлесе пайдалануының тарихи қ алыптасқ ан жү йесі. Экожү йе деген терминді 1935 жылы бірінші рет ұ сынғ ан ағ ылшын экологы А.Тенсли. Ол экожү йенің қ ұ рамына организмдер де, абиотикалық орта да кіретін жер бетіндегі тірі табиғ аттың негізгі функциялық бірлігі деп есептеуі жә не оның ә р бө лігінің екіншісіне ә сер ететініне назар аударады. Былайша айтқ анда, экожү йе заттектердің айналымы мен энергия тасымалдануы жү ретін табиғ и бірлік. Экожү йеде заттектер айналымының жү руіне органикалық молекулалардың сің імділік тү рде белгілі қ оры жә не организмдердің ү ш функционалды ә р тү рлі экологиялық топтары: продуценттер, консументтер жә не редуценттер болуы керек. Былайша айтқ анда экожү йе зеттектердің айналымы мен энергия тасымалдануына жү ретін табиғ и бірлік.Экожү йеде зеттектер айналымның жоюына ә кеп соқ тырады.Экожү йеде организмдердің ү ш функциональды ә р тү рлі экологиялық топтары продуценттері, конуцементтер, ретутенттер болуы керек. Экожү йе концепциясы жердегі алғ аш организмдер гетеротрофты болғ ан. Автотрофты органикалық заттарды синтездесе, гетеротрофтар олармен қ оректенеді. Проуценттерге ө здерінің денелерін биоорганикалық қ осылыстар есебінен қ ұ ратынавтоторлық организм жатады. Олар ө з денелеріне биоорганикалық қ осылыстар есебінен қ ұ ратын автоторлық оранизмдер жатады жә не кү н кө зі энергиясынан керекті энергиясын алады. Экологиялық факторлар. Экологиялық факторлардың ә сер етуінің кейбір заң дылық тары

12) Қ оршағ ан табиғ и орта негізінде екі жолмен ластанады. Оның бірі табиғ и жол, екіншісі антропогендік, яғ ни адамның іс-ә рекетінің нә тижесінде ластануы.

Ауаның табиғ и жолмен ластануы қ андай дә режеде ө тсе де атмосферадағ ы ғ аздардың тепе-тең дігін бұ за алмайды, алайда, қ олайсыз ә сері біраз уақ ытқ а дейін орын алуы мү мкін.

Негізінде қ оршағ ан табиғ и ортаның сапасына, яғ ни қ ұ рамы мен қ асиеттеріне зиянды ә сер тигізетін қ ауіпті химиялық жә не биологиялық заттар, радиоактивті материалдар, ө ндіріс пен тұ тыну қ алдық тарды, шу, тербеліс, магнитті ө рістер жә не басқ а да физикалық ық палдар болып саналады.

Қ оршағ ан ортаның антропогендік жолмен ластануына себеп болатын кө здерге қ ара жә не тү сті металлургия, транспорт, электр энергетикасы, ауыл-шаруашылығ ы, мұ най, газ, кө мір, химия ө ндірістері, тұ рғ ын-коммуналдық шаруашылық, қ ұ рылыс материалдарын ө ндіретін жә не басқ а да халық шаруашылық салалары жатады.

Ауаны ластайтын компоненттердің химиялық қ ұ рамы отын-энергетика ресурстарының тү ріне, ө ндірісте қ олданылатын шикізатқ а, оларды ө ндейтін технологияғ а байланысты келеді. Мысалы, шойын мен болат ө ндірістері ауаны улы кө міртек (П) оксидімен, алюминий зауытының тү тіні фтор қ осылыстарымен, қ ағ аз ө ндірісі – кү кірт оксидімен, сутекті кү кіртпен, меркаптандармен, жасанды талшық ө ндірісі кү кіртті кө міртек жә не сутекті кү кіртпен ластайды.
Қ азақ стандағ ы ө неркә сіптік ө ндірістің тиімділігін арттыру туралы қ азақ ша реферат

Қ азақ стан ө неркә сібі Кең ес Одағ ы кезінде шикізат ө ндіру бағ ытында, шикізат кө зіне жақ ын аймақ тарда ірі зауыттар мен комбинаттар салу кезінде дамыды. Қ азақ стан жері Кең ес Одағ ының ірі шикізат базасы болды.

Тә уелсіздік алғ аннан кейінгі алғ ашқ ы жылдары ұ лттық экономиканың шикізат бағ ыттылығ ын ө згертіп алу қ иынғ а тү сті, ө йткені сол кездегі мемлекеттің негізгі міндеттері – жоспарлы экономиканы нарық тық экономикағ а ө ткізу, экономикалық жә не ә леуметтік қ айта қ ұ ру сакясатын жү ргізу, шаруашылық тіршілігін сақ тап қ алу болатын. Сол себепті осы жылдары, керісінше, экономиканың шикізат бағ ыттылығ ы одан ә рі кү шейе тү сті.

Қ азақ стандағ ы жалпы трансформация, оның қ ұ рамындағ ы меншік қ атынастарын қ атйа қ ұ ру процестері, ғ аламдық интергацияның кү шеюі жә не ұ лттық экономиканың ашық болуы отандық кешен шең берінде ә ртү рлі меншіктік формалары, оның ішінде шетелдің қ атысуымен қ ұ рылғ ан кә сіпорындарғ а жағ дай жасалды.

Ө неркә сіптік ө ндірістің тиімділігін арттырудың негізгі шарттарының бірі, оның қ оғ амдық ұ йымдастыруының жетілдіру формалары – шоғ ырландыру, мамандандыру, кооперациялау жә не орналастыру болып табылады.

1. Қ азақ станда ө ндіністің шоғ ырлануы аса жоғ ары болып табылады. Республиканың ірі кә сіпорындарының қ атарында жү зге жуық салыстырмалы ірі корпоративтік бірлестіктер қ ұ рылды. Олар бір-біріне кө лемдері, кә сіпорын қ ұ рамы, меншік қ ұ рылымы, ұ йымдық формасы жә не басқ ару жағ дайы бойынша ерекшеленеді. Қ азақ стандағ ы корпоративтік сектордың жектілікті дә реэжеде дамымағ андығ ына жә не аздығ ына қ арамастан, мұ нда қ азірдің ө зінде корпоративтік қ ұ рылымның 4 тұ рақ ты типі айқ ын кө рінуде. Корпорация типтеріне:

— ұ лттық жә не мемлекттік компаниялар (15-ке жуық);

— акционерлік қ оғ амдар, мемлекетпен қ ұ рылғ ан жә не жеке жобалар бойынша жекешелендірілген бірлестіктер;

— жеке корпорациялар, нарық тың ө зін-ө зі қ ұ ру ә дісімен қ ұ рылғ ан бірлестіктер (10-ғ а жуық);

— ТҰ К-лардың қ азақ стандық бө лімдері.

Компаниялардың салалық шоғ ырлануын талдау кезінде барлық инвестициялардың 80-90 %-ы ө ндіруші салаларғ а тү сетіні кө рінеді, ал ірі капитал салымдарын талап ететін тамақ, жең іл, микроэлектроника, фармацевтика, табиғ ат қ орғ ау технологиялар, тұ рмыстық электротехника сияқ ты перспективалы салалардағ ы шетелдік секторының қ атысуы мү лде жоқ немесе минималды дең гейде ғ ана болып отыр.

Сонымен жоғ арыда атап сипаттағ андай шоғ ырландыру барлық ірі саналатын кә сіпорындардың ө ндірісі бір жерге топтасу процесін кө рсетеді. Бұ л процесс ө неркә сіптік кә сіпорынның кө лемінің ұ лғ аюымен жә не саладағ ы жалпы ө німнің ө ндірудегі кә сіпорындардың ү лесінің ө суімен анық талады. Ө ндірісті шоғ ырландыру, қ оғ амдық ұ йымдастыру ө ндірістің басқ а формаларымен тығ ыз байланыста болады. Жоғ арғ ы дең гейдегі шоғ ырланудың міндетті шарты жаң а сапалы технологияларды қ олдану, мамандандыруды, кооперациялауды, ұ тымды форамларын іске асыру болып табылады.

Ө ндірісті шоғ ырландырудың мә ні кә сіпорындардың кө лемін нығ айтуда – абсолютті шоғ ырландыруды жә не де жалпы ө неркә сіптік саладағ ы ө ндіріс кө лемін ә р тү рлі дең гейдегі кә сіпорындар арасында бө луде айқ ындалуын салыстырмалы шоғ ырлануды атайды.

Ө ндірістік шоғ ырландыру ү ш негізгі формада іске асады:

— ә мбебап тү рдегі кә сіпорындардағ ы ә рқ илы ө ндірісінің шоғ ырлануы;

— айрық ша кә сіпорындардағ ы біртекті ө німдерді ө ндірудегі шоғ ырландыру;

— бір кә сіпорын ішіндегі ө ндірісінің ө зара байланысын ү йлестіру негізіндегі шоғ ырландыру.

Бірінші шоғ ырландыру формасы машина жасауда сипатталса, екінші барлық ө ндіруші ө неркә сіп салаларына, қ ұ рылыс материал ө неркә сібіне де, кейбір тамақ ө неркә сібіне тә н. Ү шінші – металлургия, химия жә не тамақ ө неркә сібінде кө рінеді.

Айрық ша бағ ыттағ ы ірі кә сіпорын жә не комбинат – бұ л екі прогрессивті шоғ ырландыру формасы, жоғ арғ ы ө ндіріс тиімділігін қ амтасыз етеді.

Ө неркә сіпті нығ айту процесіндегі негізгі бағ ыт шоғ ырландыру мен орталық тандыру формасы ретінде кө рінеді. Шоғ ырлану ө ндірістік қ орлану есебінен ө неркә сіптің дамуын кө рсетеді. Ол жаң а ірі кә сіпорындардың қ ұ рылуы жә не қ айта қ алыптасуы, кең ейтуі арқ ылы іске асады. Ө те тиімді ө неркә сіптің шоғ ырлану формасы орталық тандыру болып табылады. Бұ л жеке тә уелсіздігін жоғ алтпауына байланысты ө з бетінше жеке кә сіпорындардың бірігуінен ірі шаруашылық есептегі ө ндірістік кешеннің қ ұ рылуын білдіреді. Ә рекеттегі кә сіпорындар базасының тө ң ірегіндегі ө ндірістік бірліктің қ ұ рылуы — ө ндірістік шоғ ырлануды кү шейтудегі ең қ арқ ынды, тез апаратын жолы. Бұ нда жаң а қ ажетті қ ұ рылысты, жаң а қ уаттылық ты енгізудегі ірі капитал салымдарын қ ажет етпейді.

Ө ндірісті нығ айту, тиімділігін арттыру қ ай дең гейде жә не қ алай іске асатынына байланысты агрегатты, технологиялық жә не ұ йымдастырушылық – шаруашылық шоғ ырландыру болып бө лінеді. Агрегаттық шоғ ырландыру, бұ л жабдық тардың бірліктік қ уаттылығ ының артуын, яғ ни жоғ арғ ы қ уатты жабдық тардың ү лесін арттыру жә не агрегаттары мен машиналардың ө німділік техникасын дамытудағ ы қ алыптасқ ан реттегі барынша ө суін айтады. Агрегаттық шоғ ырландыруда Ғ ТП тікелей бейнеленеді, ө неркә сіптің барлық салалрында іске асады жә не тек интенсивті жолмен дамиды. Ал, технологиялық шоғ ырландыру цехтарды нығ айтуда, кә сіпорын қ ұ рамын ө згертуде, техниканың сапасын жетілдіру есебі ретінде қ ол жеткізеді жә не де бір типті жабдық тардың санын кө бейту жолымен айқ ындалады. Келесі, ұ йымдастырушылық – шаруашылық шоғ ырландыру ө ндірісі, ө ндірістік бірлесудің қ ұ рылуымен жә не ұ сақ кә сіпорынның ә кімшілдік бірігуімен қ алыптасады. Бұ л орталық тық басқ ару ө з кезегінде оларды реконструкциялау жә не техникалық қ айта қ арулану базасында кә сіпорынның и бірігуіндегі ө ндіріс шоғ ырлануы ү шін алғ ышартты қ ұ рауы қ ажет.

Ө неркә сіптегі ө ндірістің шоғ ырлану тиімділігі – кә сіпорын мен ө ндірістің кө лемінің ұ лғ аюы нә тижесіндегі ө німді даярлаудағ ы техника экономикалық кө рсеткіштерінің жақ саруын қ амтиды. Ірі ө ндірістік қ уаттылық тың, материалдар мен ең бек ресурстарының бір ортағ а жинақ талуы, қ ұ рал-жабдық тарды, шикізат пен материалдарды жә не жұ мысшы кү шін қ амтитын барлық негізгі ө ндіріс элементтерін ү немді жә не тиімді пайдалануғ а мү мкіндік береді. Осының негізінде ең бек ө німділігін арттыруғ а жә не ө німнің ө зіндік қ ұ нын тө мендетуге негіз болады.

1. Маманданудың экономикалық тиімділігі – бұ л ө ндірістің техникалық

дең гейі мен ұ йымдастырушылық жоспарлы шаралардың нә тижесі. Ұ йымдастырушылық – жоспарлы шаралардың тиімділігі ең бек ө німділігінің ө сімі мен ө нім бірлігіне келетін шартты жоспарлы шығ ындарды азайту арқ ылы жү зеге асырылады. Маманданудың экономикалық нә тижесінің негізіг ү лесі ө ндірістің техникалық дең гейі мен ө нім сапасын жоғ арылатуғ а келеді. Тиімділікті жоғ арылатудың бұ л екі бағ ыты бір уақ ытта ә рекет етеді.

Мамандану – қ оғ амдық ө ндірістің тиімділігін жоғ арылатуыш маң ызды фактор болып табылады, ө йткені ол жаң а жоғ ары ө німді техниканы кең тү рде қ олдануғ а жә не ө ндірісті механизациялау мен автоматизациялауғ а жол ашады, оның жаппай ө ндірісте қ олданылуын экономикалық негіздейді, себебі, бұ л ең бек ө німділігі мен шығ арылатын ө німнің сапасын кү рт жоғ арылатады.

Яғ ни, мамандану ғ ылыми-техникалық процесті дамытады.

Маманданудың рационалды даму қ оғ амдық ө ндірісті жетілдірудің барлық жақ тары мен оның тиімділігін жоғ арылатуғ а ү лкен ә серін тигізеді. Маманданудың экономикалық тиімділігін анық тау ү шін ү ш негізгі кө рсеткіш қ олданылады:

1. Ө нім ө ндіруге ағ ымдағ ы шығ ындар мен оны тұ тынушыларғ а жеткізудің тасымалдау шығ ындарын ү немдеу;
2. Капитал салымдарын ү немдеу жә не оның қ айтарылу мерзімі;
3. Ө нім ө ндірудің мамандануынан жылдық экономикалық ә сер.

Маманданудың экономикалық тиімділігі бірқ атар факторлармен

анық талады:

— Мамандану ө нім ө ндірісі ү рдісін ұ сақ операцияларғ а бө лу ү шін жағ дай жасайды, олардың ә рқ айсысы технологиялық ү рдіс жолы бойынша орналасқ ан жұ мыс орындарында бекітіледі;

— Мамандану ө ндірістік ү рдісті бө лу арқ ылы ө ндірісті кешенді механизациялау мен автоматизациялауғ а тиімді қ ұ ралдар енгізуге жағ ыпмды жағ дай жасайды;

— Мамандану қ ызмет ететін қ ұ ралдарды толық пайдалануғ а мү мкіндік жасайды. Ә рбір жоғ ары технологиялық машина ең ү лкен қ уатты жұ мыс істеуі ү шін, оның унификациясы, типизациясы мен стандартизациялаудың негізінде қ ұ рылымдық жә не технологиялық біркелкі ө нім шығ аруы тиіс.

Машина ө німділігі жоғ ары болғ ан сайын, ол ө ндіруге маманданғ ан ө нім ө ндіру жаппай бола тү су қ ажет;

13) Энергия ү немдеу

Қ азақ станда энергия ү немдеу жә не энергия тиімділігін арттыру шаруашылық тың барлық салаларында қ азіргі уақ ытта энергетикалық, экологиялық жә не экономикалық проблемалар кешенін шешетін басым міндеттр болып табылады. Осы міндетті шешпей елдің дамуын ұ стау мү мкін емес.
Мемлекет басшысы энергия ү немдеу саласында жалпы ішкі ө німді ү немдеуді 2015 жылғ а қ арай 10%-ғ а, 2020 жылғ а қ арай 25%-ғ а тө мендету бойынша міндетті алғ а қ ойды.
Энергия ү немдеу саясатын жү ргізу ү шін негіз қ олданыстағ ы нормативтік база болып табылады. Қ Р Президенті 2012 жылғ ы 13 қ аң тарда «Энергия ү немдеу жә не энергия тиімділігін арттыру туралы» жә не Кейбір заң намалық актілерге энергия ү немдеу жә не энергия тиімділігін арттыру мә селелері бойынша ө згерістер мен толық тырулар енгізу туралы» Қ Р заң дарына қ ол қ ойды.
Қ азақ стан Республикасы Ү кіметінің 2011 жылғ ы 30 қ арашадағ ы №1404 қ аулымен «Қ Р энергия тиімділігін арттырудың 2012-2015 жылдарғ а арналғ ан кешенді жоспары» бекітілді. Бұ л ө з кезегінде Заң дар, НҚ А жә не нормативтер арқ ылы ынталандыру шаралар кешені.
Ө неркә сіп барлық электр энергияның 70% жоғ ары тұ тынатындығ ын атап ө ту қ ажет. Кешенді жоспар шең берінде олардың 50/50 (50% қ аржыландыру – бұ л кә сіпорынның меншікті қ аражаты, қ алғ ан 50% - бұ л мемлекеттік бюджет) энергия аудиті жү ргізілді. Энергия аудиті қ орытындылары бойынша электр энергетиканы қ оса алғ анда, ө неркә сіптің энергияны қ ажетсінуін тө мендету ү шін жү йелік шаралар ө ң делді.
Энергия ресурстардың кө п ө ндірілмеген шығ ындарды біз тұ рғ ын ү й жә не бюджеттік секторда кө реміз, осығ ан байланысты ө ткен жылдан бастап осы сектордағ ы бюджеттік қ аражатқ а «Қ азақ стандық ТКШ жаң ғ ырту жә не дамытуорталығ ы» АҚ энергия аудитін жү ргізді.

Электр энергияны ү немдеу

Электр энергияны тұ тынатын аспаптар саны тұ рақ ты ө суде.
Осындай жағ дайларда «кө п қ абатты ү йде» (жалпы ү й шығ ындары), пә терлерде электр энергияны ү немдеуге болады? Ол не ү шін қ ажет? Ең алдымен, ө зінде жә не айналандағ ыларды қ арапайым жә не де пайдалы дағ дыларды қ алыптастыру қ ажет. Электр энергияны ү немдеудің қ арапайым тү рлерін білу коммуналдық тө лемдерді барынша тө мендетуге мү мкіндік береді.
Келесі қ адам – қ азіргі заманғ ы электр ү немдеу электр-техникалық қ ұ рылғ ылар ү йжайын жабдық тау (мысалы, ық шам люминесцентті шамдар, жарық реттегіштер, суретреле қ озғ алысын есептегіштер, бағ дарланатын таймерлер, ымырты ажыратқ ыштар басқ алары). Бұ л белгілі бір шығ ындарды талап етеді, бірақ тә жірибе кө рсеткендей электр энергияны жә не бюджетті ғ ана емес, сонымен қ атар жайлы ө мір сү руді қ амтамасыз етіледі.
Дә стү рлі қ ыздыру шамдары 95% дейін электр энергияны қ ыздыруғ а жұ мсайды жә не жарық қ а тек 5 % ғ ана. Ық шам люминесцентті шамдар (ЫЛШ) ө згеше жасалғ ан, жарық ашық тығ ын ө згертпей ү немдейді (олардың жұ мысы кезінде қ арапайым қ ыздыру шамдарымен жұ мыстан қ арағ анда олар элетр энергия 4-5 есеге аз жұ мсалады). Тағ ы бір жақ сы жері: қ арапайым қ ыздыру шамдары қ ызметінің орташа қ ызмет мерзімі – 1000 сағ ат, ЫЛШ-да ол 15000 сағ атты қ ұ райды! Жоғ ары қ ұ нына қ арамастан, жалпы ЫЛШ қ арапайым қ ыздыру шамынан ү немді. Сондай-ақ, егер электр энергия тө лемінің тарифтері уақ ыт ө те келе ө ссе (олай болады), сондық тан да ЫЛШ табысы анағ ұ рлым маң ызды болады.
Жақ ын арада энергия ү немдеу жарғ ы нарығ ында кө шбасшылық орынғ а жарық диодтық шамдар алатын болады, олар ЫЛШ-мен салыстырғ анда даусыз басымдық тар қ атарына ие. Олардағ ы электр энергияны тұ тыну ЫШЛ-дан 40-50% дең гейінде. Жарық диодты қ ызмет мерзімі – 5 мың адам жә не жоғ ары, ол «қ осу-ажырату» циклдер санына байланысты емес. Олар механикалық ә сер мен дірілге аса тө зімді жә не тұ рақ ты (шам қ аң қ асы сынбайтын пластика мен алюминийден дайындалды), кернеудің тү суінен қ орық пайды, -25% тө мен температурада тез қ осылады. Шамдар қ ұ рамы сынап жә не басқ а зиянды заттардан тұ рмайды, ультра кү лгін жә не инфрақ ызыл сә улеленуді реттейді, оларда кез келген жарылу болмайды. Жарық диодтық шамдардың басты жетіспеушілігі олардың ө ндірісі ә зірше аса қ ымбат.
Электр энергияны ү немдеудің анағ ұ рлым тиімді тә сілдері – пайдаланбайтын электр аспаптарды сө ндіру. Ү й кіреберістерінде жарық тү ні бойы жанып тұ рады. Ә рине, тү нде аса жарық ү йжайғ а кіруге жақ сы, бірақ таң ғ ы сағ ат екі-ү ште ол ешкімге керек емесе. Ал жарық жанып тұ арды! Бұ л ретте уақ ытты кешіктіре отырып, ажыратқ ыш кө мектесе алады.
Тағ ы бір нұ сқ асы – ифрақ ызыл детектор (немесе қ озғ алыс есептегіші). Ол тікелей адамғ а ә сер етеді, егер осы детекторғ а біреу тақ алса, жарық жанады. Осы қ ұ рылғ ығ а уақ ытты кешіктіретін ажыратқ ыш орнатылғ ан, ол адам детектордан кө з таса болағ н сә ттен кейін бегілі бір уақ ытта жарық ты сө ндіреді. Жиі қ озғ алыс есептегіші жалпы пайдалану орындарында орнатылады. Бірақ оны орындауды ү йде де, мысалы дә лізде жә не сантехникалық торапта орнатуғ а болады.
Бұ дан басқ а, жарық дең гейі есептегіші бар қ озғ алыс есептегіші бар (ол «ымырт» ажыратқ ыш). Оны жарық тың белгілі бір мә ніне жө ндейді, бұ л ретте ол ү йжайда жарық жеткілкті болса, жарық ты жағ уғ а мү мкіндік береді. Немесе, керісінше, қ араң ғ ылық тү сетінін «сезеді» жә не қ араң ғ ы тү скен кезде сыртқ ы жарық ты жағ ады.
Жарық реттегіш: шам жарығ ының ашық тығ ын рететйтін қ ұ рылғ ы. Мысалы, егер сіз теледидар кө ріп отырсаң ыз, сізге бө лмедегі ашық жарық тың қ ажеті жоқ. Ендеше сіз жарық реттегіштің тұ тқ асын бұ рап, жарық ты ө шіресіз. Ү й жағ дайында бұ л ү шін қ арапайым жарық реттегіш жеткілікті.
Жалпы ү й жарығ ына уақ ыт релесін қ ою жақ сы тә жірибеге енді. Бұ л ПИК персоналы бағ дарлайтын аспап тә уліктің белгілі бюір уақ ытында жарық ты автоматты тү рде қ осады жә не ажыратады. Бұ л қ ұ рылғ ы салыстырмалы тү рде қ ымбат емес, ал тиімділігі – сезілімді.
Электр аспаптарының кү ту режимінен ажырату пә тердегі энергияны ү немдеу ү шін маң ызы зор. Қ азіргі заманғ ы теледидарла мен басқ а да аспаптарда кү ту режимі бар. Электр аспаптарын кү ту режимінде қ алдырмаң ыздар, олар жұ мыс істеп болғ аннан кейін желіден ажыратың ыздар.
Бір қ арағ анда тұ рмыстық техника мен электрониканың кү ту режиімінде энергияны тұ тыну аз болып кө рінеді, бірақ бұ лай емес. Мамандар барынша кең інен қ олданылатын диогналы 54 см теледидары айына шамамен 9 кВтч, музыкалық орталық тар орташа есеппен 8 кВтч, DVD-плеерлер – шамамен 4 кВтч энергия пайдаланады. Бұ л тізімге комьпютер техникасын, ауа баптағ ыштарын, ұ ялы телефонның қ осулы қ алғ ан қ оректендіру қ ұ рылғ ысы мен басқ а да аспаптарды қ оссақ, кү ту режиміндегі аспаптардың жылдық жиынтық энергия тұ тынуы 350-400 кВтч жетуі мү мкін.
Тұ рмыстық жә не кең се техникасын сатып алу кезінде ө згелерінен басқ а аспаптың энергия тиімділігінің сыныбына да назар аудару керек. «А» сыныбының аспаптары электр энергиясын ең аз қ олданса, одан кейінгілер «В», «С» жә не «Д» сыныбындағ ылар. Эрегия тұ тынудың жоғ ары сипаты бар «Е»-«G» сыныптарындағ ы тұ рмыстық техникасы бү гінде шығ арылмайды десе де болады. Мысалы, «А» сыныбындағ ы тоң азытқ ыштар орташа есеппен тә улігіне 0, 9 кВтч, ал «С» шамамен 1, 45 кВтч энергияны қ ажет етеді. Осылайша, «А» сыныбындағ ы тоң азытқ ышты пайдалану кезінде электр энергиясын ү немдеут шамамен жылына 200 кВтч қ ұ райды.
Пә терлерде тұ рмыстық электр техниканы дұ рыс пайдалану да ү немдеу кепілі болады. Мысалы, шаң сорғ ыштың қ абы ү штен бірі толса энергия жұ мсалуы автоматты тү рде 40%-ғ а ұ лғ аяды. Ө з кезегінде автоматты кү р жуу машинасын толық жү ктемеу энергияның 10-12%-ы бос кетеді. Плитаның, орталық жылыту радиаторының немесе жылытқ ыштың жанында тұ рғ ан тоң азытқ ыш туралы да осыны айтуғ а болады.
Ас ү й аспаптарының барынша энергияны қ ажетсінетіні электр плитасы, электр пеші, кір жуу машинасы, тоң азытқ ыш, мұ здату камерасы, қ ысқ а толқ ынды пеш, су жылытқ ыш жә не электрлі шә йнек болып табылады. Ү немдеу ү шін бірқ атар қ арапайым қ ағ идаларды орындау қ ажет: тоң азытқ ышты жылу кө зіне (батарея, плита, ыдыс жуу немесе кір жуу машинадары) қ атар қ оймаң ыз, тоң азытқ ыштың жү йелі тү рде мұ зын ерітіп отырың ыз, сынтқ ы желдету торы мен жылу алмастырғ ыштың шаы мен кірін тазартың ыз, қ ажет болғ ан кезде есіктің оқ шаулағ ышын жаң артың ыз, тозытқ ышқ а ыстық ас немесе сусындар қ оймаң ыз.
Кір жуу кезінде кір машинасына ә рқ ашан кірді толық жү ктеу керек, тек кір ө те лас болғ анда ғ ана ө те жоғ ары температураны (онша лас емес кір 40 градуста жуылады) қ оймаң ыз, ү немдеу бағ дарламасын пайдаланың ыз: 90 градустың орнына 60 градус, алдын ала жуу міндетті емес.
Киімді ү тіктеу кезінде алдын ала ү тікті сө ндіріп, кір қ алдығ ын ол суығ анша қ алдық қ ызумен ү тіктең із, жылуды қ айтаратын ү тіктеу тақ тасын пайдаланың ыз.

14) Табиғ и ресурстардың классификациясы жә не оның қ оршағ ан ортағ а ә сері. Ғ ылым мен тә жірибе ү шін табиғ и ресурстардың шектеуші белгісі бойынша бө лінуі ү лкен қ ызығ ушылық тудырады.

Табиғ и ресурстарды қ олдану процессінде шектеуші жаң армайтын ресурстарғ а қ атысты ерекше сақ тық, ү немділік қ ажет.

Қ оғ амның экономкалық жә не экологиялық қ ызығ ушылығ ы глобальды масштабта сә йкес келеді, ө йткені кез келген ө ндіріс тек ө ндіруші адамның ө мір сү ру мү мкіндігін сақ тау шартында ғ ана дамиды, сонымен бірге табиғ и ресурстардың болуында, яғ ни саны мен сапасы жоғ ары болғ ан сайын, ө ндірістік нә тижесі соғ ұ рлым жақ сы болады.

Адамдар арасында табиғ атты пайдалану процессінде пайда болатын ө ндірістік қ атынастардың қ иын жү йесін зерттейтін ғ ылым табиғ атты пайдалану экономикасы деп аталады. Оның міндеттері:

• 
  табиғ атты тиімді емес пайдалану жә не олардың жоюғ а қ ажет жеке шығ ындар нә тижесінде халық шаруашылығ ына келтірілентін экономикалық заланды анық тау;
• 
  табиғ атты қ орғ ау шығ ындарының абсолютті, салыстырмалы тиімділігін бағ алау жә не табиғ и ресурстарды қ олдану, табиғ атты қ орғ ау ә рекетінің ең тиімді нұ сқ ауларын таң дау;
• 
  табиғ атты қ орғ ау ә рекетін басқ ару, қ оршағ ан ортаны қ орғ ауды материалдық ынталандырудың экономикалық ә дістерін дайындау.

Жаң аратын ресурстар – циклдік (мысалы, қ алдық қ а тү су) тұ тыну мерзімімен ө лшенетін уақ ыт аралығ ында қ айта қ алыптасуғ а мү мкіндігі бар ресурстар.

Жаң аратын ресурстар – тұ тыну мерзімімен ө лшенетін уақ ыты аралығ ында қ ө бею немесе басқ а табиғ и цикл (мысалы, қ алдық қ а тү су) арқ ылы қ айта қ алыптасуғ а мү мкіндігі бар ресурстар. Оларғ а ө сімдіктер, жануар ә лемі жә не кейбір тең із, кө л тү бінде тұ натын минералды ресурстар жатады.

Салыстырмалы жаң аратын ресурстарғ а ө зін-ө зі қ алыптастыруғ а мү мкіндігі бар топырақ жә не орман ресурстары жатады, бірақ бұ л процесс кө птеген онжылдық тар, жү зжылдық тар аралығ ында жү реді. Егер оларды қ олдану темпі қ айта қ алыптасу темпінен жоғ ары болса, бұ л ресурстар жасалуы мү мкін.

Табиғ и реурстарды қ олдану процесінде шектеулі жаң армайтын ресурстарғ а қ атысты ерекше сақ тық жә не ү немділік қ ажет.

Негізгі ә дебиеттер:: 13, 14, 15, 29.

15) Адам тіршілігі ү шін қ олайлы жә не қ олайсыз аумақ тардың болуы жергілікті табиғ ат жағ дайларымен байланысты. Егер жаз жылы, қ ыс қ оң ыржай болса, мұ ны қ олайлы жағ дай деуге болады. Ал қ уаң шылық, қ ұ мды шө лдер, биік таулар, қ атал қ ыс, қ апырық жаз - ө те қ олайсыз факторлар. Қ оршағ ан ортаның табиғ ат жағ дайларынан тыс, адам ә рекетінен қ алыптасқ ан ө згерістері де адам тіршілігіне ық пал етеді. Бұ л экологиялық жағ дайдың салдарларымен тығ ыз байланысты. Мысалы, ө неркә сіпті қ алалармен салыстырғ анда шалғ ай ауылдарда ауаның ластануы ә лдеқ айда аз. Қ алалар сумен орталық тандырылғ ан жү йемен қ амтамасыз етілетіндіктен, мұ нда ауыз су сапасы ауылды жерлерге қ арағ анда жақ сырақ. Қ азақ стан аумағ ында бірнеше экологиялық аудандар қ алыптасқ ан:

- экологиялық жағ дайы қ олайсыз аудандар;

- экологиялық жағ дай орташа аудандар;

- экологиялық жағ дайы салыстырмалы тү рде қ олайлы аудандар.

Экологиялық жағ дайы қ олайсыз аудандар қ атарына мұ най, газ, кө мір кен орындары мен металлургиялық заводтар, шахталар орналасқ ан аумақ тар, ө неркә сіпті қ алалар, Арал маң ы мен ядролық сынақ аудандары жатады.

Экологиялық аудандардың екінші тобына ауыл шаруашылық ты аудандар жатады. Мү нда табиғ ат ө згерістері су ресурстары мен топырақ ты дұ рыс пайдаланбау нә тижесінде пайда болғ ан.

Экологиялық жағ дайы салыстырмалы тү рде қ олайлы аудандар қ атарына орман алқ аптары мен табиғ и л андшафттары адам ә рекетінен аз ө згерген таулы аудандар жатады.