Семей ядролық полигоны

Семей полигоны Қ азақ стан картасында

Толық мақ аласы: Семей полигоны

Еліміздің тарихындағ ы ең қ айғ ылы парақ тардың бірі - Семей ядролық сынақ полигонының ө мірге келуі Алғ ашқ ы атомдық жарылыс дауысы 1949 жылы тамыздың 29-ы, таң ғ ы сағ ат 7-де естілді. Семей ядролық полигоны ауданында 450-ден астам жер ү сті жә не жер асты ядролық сынақ тарының ө ткізілуі нә тижесінде атмосферағ а, гидросферағ а жә не литосферағ а ө те ү лкен мө лшерде радиоактивті материалдар шығ арылды. Тек Семей ядролық полигонының ғ ана емес, соғ ан жақ ын жатқ ан орасан ү лкен аумақ тар да (Павлодар, Қ арағ анды, Шығ ыс Қ азақ стан, Жезқ азғ ан облыстары жә не Ресей Федерациясының Алтай ө лкесі) радиоактивті ластануғ а ұ шырады. Соның нә тижесінде сол аумақ тағ ы кө птеген тірі ағ залар жә не тұ рғ ын халық тар зардап шекті.

Қ азақ стандағ ы сансыз ядролық зерттеулердің салдарлары ә лі де толық зерттелген жоқ. Белгілі ақ ын Олжас Сү лейменовтың басшылығ ымен Невада—Семей экологиялық қ озғ алысы Семей ядролық полигонында сынақ тар ө ткізуге толық тыйым салды. Бұ л қ озғ алысқ а Қ азақ станның кө птеген халқ ы кең інен қ атысты. Қ азақ стан Президенті Н. Ә. Назарбаев республикада ядролық сынақ тар ө ткізуге мораторий жариялады. (Елбасы Н. Ә. Назарбаевтың «Семей ядролық сынақ полигонын жабу туралы» Жарлығ ына 1991 жылы тамыздың 29-да қ ол қ ойылды.) Соң ғ ы сынақ тардан бері он жылдан астам уақ ыт ө ткеніне қ арамастан, Семей ядролық полигонының белдемі кү ні бү гінге дейін экологиялық кауіпті аудан болып есептеледі. Ө йткені онда ұ зақ сақ талатын радиоактивті заттар жинақ талғ ан. Полигон аймағ ында кү ні бү гінге дейін топырақ жә не ө сімдіктер ластанғ ан. Қ азақ стан Ү кіметі Семей ядролық полигонымен шектесіп жатқ ан аудандар аймағ ындағ ы экологиялық жағ дайды жең ілдету жө нінде бірқ атар шұ ғ ыл шаралар қ абылдады. АҚ Ш пен Жапония ү кіметтері Семей ядролық полигоны аймағ ында экологиялық зерттеулерді жү ргізуге елеулі қ аржылық кө мек кө рсетуде.^[1] КСРО заманында Қ азақ стан аумағ ында атом бомбалары сынақ тан ө тті. Ол ү шін арнайы 18 млн га жер бө лініп, Семей ядролық полигоны ашылды. Бастапқ ысынды адамдарғ а, жануарлар мен табиғ атқ а тікелей зардабын тигізген ашық сынақ тар жасалды. Сосын оларды жер астына жасай бастады. Атом бомбаларының жарылыстары сұ мдық ауыр болды. Семей маң ындағ ы радиациялық ә сер аймағ ында тұ ратын 500 мың дай адам осы сынақ тан азап шекті. 1949 жылдан 1963 жылғ а дейін жер бетінде жасалғ ан сынақ тардың зардабы ә сіресе мол болғ аны рас. Бұ л аймақ тағ ы аурулардың есеп-қ исабы 1990 жылғ а дейін мұ қ ият жасырылып келді. Облыста онкологиялық, жү рек-қ ан тамыр, жү йке жә не психикалық аурулар саны кү рт ө сті. Азап шегіп, ө лім қ ұ шқ ан адамдар қ аншама. Отбасыларында кемтар балалар кө бейді. Бұ ның ө зі қ азақ ұ лтының келешегіне тө нген зор қ ауіп болатын 1980 жылдардың аяғ ына қ арай халық тың тө зімі таусылып, шегіне жеткен еді. Басқ а ядролық державалармен салыстырғ анда, Қ азақ стан аумағ ында қ иратқ ыш ә луеті жағ ынан орасан зор ядролық арсенал болды. Қ азақ стандағ ы қ арудың жиынтық ядролық қ уаты бұ рынғ ы Кең ес Одағ ының барлық ық тимал дұ шпандарының аса маң ызды стратегиялық объектілерінің барлығ ының тамтығ ын да қ алдырмауғ а жетіп артылатын. Бұ л қ аруды қ олдану миллиондағ ан халқ ы бар мың нан астам қ аланы, ол былай тұ рсын, тұ тас бір мемлекеттерді, тіпті континенттерді жермен жексен етуге мү мкіндік беретін. Қ азақ стан стратегиялық қ ару-жарақ пен оны жеткізу қ ұ ралдары орналастырылғ ан жай ғ ана орын болғ ан жоқ. Біздің елде жайласқ ан сұ мдық ә скери-техникалық ә лует қ уаты жағ ынан тұ тас бір индустрия, ө зіндік бір «мемлекет ішіндегі мемлекет» еді. КСРО-ның ыдырауы нә тижесінде Қ азақ стан толық ә скери ядролық циклды: ядролық қ аруды сынау, жаң ғ ырту жә не ө ндіру циклын жү зеге асыру мү мкіндігі алды. Негізгі бө лім

Невада-Семей полигонының инфрақ ұ рылымы

Сол ядролық сынақ полигондарының бірі – Семей полигоны Кең ес Одағ ының аса маң ызды стратегиялық объектісі болды. Осынау полигонның кемел инфрақ ұ рылымы: Курчатов қ аласын (Семей – 21), реакторлар кешенін, «Балапан», «Г» (Дегелең дегі сейсмокешен), «Ш» («Тә жірибелік алаң» дейтін) сынақ алаң дарын, толып жатқ ан басқ а да ұ сақ тә жірибелік алаң дарды қ амтиды. Семей ядролық полигонның осынау тә жірибелік алаң дарында 456 ядролық жарылыс жасалды. Осынау сынақ тар атом қ аруының қ иратқ ыш қ аруын айтарлық тай арттыруғ а ғ ана емес, оның жаң а тү рлерін де жасауғ а мү мкіндік берді.