Каспий теңізінің экологиялық проблемасы

Каспий тең ізінің алып жатқ ан географиялық орнына байланысты (шө л зонасы) еліміздің шаруашылық саласында атқ аратын маң ызы ө те зор. Сонымен қ атар сол маң дағ ы шө лді алапқ а ылғ ал ә келуші су айдыны ретінде де ү лкен рө лі бар. Солтү стігіне қ ұ ятын Еділ ө зенінде бө гендердің салынуы, мұ най кә сіпшілігінің ө ркендеуі тең іздің экологиялық жағ дайын нашарлатты. Соң ғ ы жылдары бұ л аймақ мұ най мен газды ө ндірудің маң ызды экономикалық ауданына айналды. Тең із дең гейінің кө терілуіне байланысты бұ л аймақ табиғ и апат жағ дайына ұ шырады. Табиғ и қ орларын игеруде де, бұ л аудандағ ы табиғ ат компоненттерінің ө згеруіне байланысты мынадай проблемалар туындауда:

· экологиялық апатты аймақ қ а жататындық тан, негізгі ә рекет етуші Капустин Яр, Азғ ыр полигонының ұ зақ уақ ыт бойы жұ мыс істеуіне байланысты тұ рғ ын халық тардың денсаулығ ының кү рт нашарлауы;

· мұ най мен газдың ө ндірілуіне байланысты тіршілік дү ниесінің ө згеруі, балық тардың (бекіре) қ ырылуы, уылдырық шашатын кө ксерке балық тарының кеміп кетуі;

· осы тең ізге ғ ана тә н (эндемикалық) итбалық тың мезгіл-мезгіл қ ырылуы;

· аң ызақ жерлердің шаруашылық қ а тигізетін кері ә сері (жел эрозиясы).

1. Каспий тең ізінің солтү стік жағ асы, Еділ мен Жайық ө зендері аралығ ының кө п жері Атырау облысының Қ ұ рманғ азы ауданына қ арайды. Тең із жағ асының шекарасын Еділ ө зенінің тең ізге қ ұ ятын Қ иғ аш саласы анық тайды. Осы Қ иғ аш ө зенінен Исатай ауданының Забурын елді мекеніне дейінгі жағ алық аймақ тү гелдей Қ ұ рманғ азы ауданының жері. Бұ л жердің экологиялық жағ дайынан сө з қ озғ ау ү шін оның бұ рынғ ы жағ дайы қ андай екеніне кө з жеткізу керек. Бұ рын бұ л жердің кең естік кезең ге дейін, онан кейін де тең із суының жә не оның қ ұ рлық қ а суғ ына кіріп жатқ ан шалқ ығ ан саналуан сулы шығ анақ тары мен тең ізден бө лініп қ алғ ан кө лдері кө п болды. Қ ай кездерде де осы кө лдерден, шығ анақ тардан жергілікті халық балық аулап, олардың тү рлі ө німдерін шығ аратын шағ ын да ірі кә сіпорындарына тапсыратын. Оларды балық шылардың тілімен айтсақ «Балық батағ алары» дейтін. 1925 жылдан бастап Каспий тең ізінің суы тартылып, барғ ан сайын азайды. 1930 жылы бұ л су арналары, шығ анақ тар сусыз қ алды. Біртіндеп тартылғ ан тең із суы 100 километрге қ ашық таса, кейіннен ол одан екі есеге жуық қ ашық тап кетті. Балық батағ алары жабылды. Аудандағ ы кең естік кезең де қ ұ рылғ ан балық колхоздарының балық шылары тең ізге балық аулауғ а шығ атын кеме-қ айық тарын Астрахань облысы аумағ ына қ арасты тең із жағ асындағ ы «Тұ мақ» аралына кү зде тастап, кө ктемде сол жерден жарақ танып тең ізге шығ атын болды. Бұ рынғ ы тең із ротасындағ ы Белужий, Трешкин, Дементьев, Қ арабө лек, Ленкоса, Комсомольск, Бесшифер, Жаркө се, Ә бу аралдары қ ара жерге жалғ асты. Бұ л аралдар соң ғ ы 30-40 жылдар бойы Атырау облысы мал шаруашылық ты колхоздарының мал азығ ын дайындайтын учаскелерге, малшылардың қ ыстақ тарына айналды. Қ иғ аш ө зенінен Забурын елді мекеніне дейігі 200 километрге жуық жердегі халық тың байырғ ы қ онысы сусыз қ алды. Оншақ ты колхоздар тұ рақ ты тұ ра алмағ андық тан Қ иғ аш, Шарон ө зендерінің бойына қ оныс аударды. Бірақ бұ л сусыз қ алғ ан мың дағ ан гектар жерді малшылардың қ онысына, жайылымғ а айналдырар бағ дарламасы ел алдына қ ойылды. 1946 жылы Шортанбай балық зауытының қ асынан Қ иғ аш ө зенінен басын алатын Қ иғ аш-Кобяков каналы, одан басын алатын Кө карна-Белужий-Трешкин, кейін Кобяков-Жанбай каналдары, мал су ішетін Кобяков-Мальцев каналы, сонан кйін Ганюшкиннен Забурынғ а жететін жоғ ары жақ пен Сурхан каналының желісі іске қ осылды. Бұ л каналдардың тұ щы ағ ынды суы тү гелдей каналдың тө менгі желісімен бұ рынғ ы арналар ізімен тең ізге қ ұ ятын болды жә не осы арналар ізімен суды тең ізге жеткізетін Ленкоса, Мальцев, Жанбай-Дементьев каналдары да қ азылды. Мысылы «Белужий» арнасы атына сай Белуга (қ ортпа балығ ы) балығ ының ішкі суғ а кіретін, уылдырық шашатын бұ рынғ ы терең арна болатын. Бұ л каналдар бойындағ ы жайылымдық жерлерге, малшыларғ а Еділдің тұ шы суын жеткізіп қ ана қ оймай, бұ рынғ ы тең із суы жайылатын кө лдерге қ ұ йып, тең із балық тарының кө ктемде уылдырық шашып, кө беюіне мың дағ ан суды мекендейтін қ ұ стардың кө беюіне мың дағ ан жол ашты. Мұ ның бә рі кешегі ө ткен кең істік кезең дегі тең із жағ асын мекендеген Қ ұ рманғ азы ауданы жерінің келбеті еді. Тең із жағ асының қ азіргі жағ дайы мү лде ө згерді. Аудандағ ы ө неркә сіптік, ауыл шаруашылық ты ө ндіріс орындарының кө бі жабылды. Аудан экономикасы тө мендеді. Табиғ аты қ орғ алмай, экологиясы бұ зылды.Ө ткен 30 жыл ішінде каналдар бір де бір рет аршылмағ асын, арналары бітелді. Қ амыс, қ оғ а, су балдырлары қ аптап кетті, кө пшілігін су жү рмейтін болып, қ ұ м басты. Тең ізбен байланыс ү зілді. Кө лдерде тұ рып қ алғ ан су бұ зылып, мыс купросының ерітіндісіне айналды, зә рленді. Ауру таратудың кө зіне айналды. Мың дағ ан гектар шабындық, жайылымдық жер шө пшық пай, пайдаланудан қ алды. Ауданғ а қ арайтын батыстан-шығ ысқ а ұ зындығ ы 200км, терістіктен-тү стікке150 километрге созылатын тең із жағ алауын нар қ амыс, қ оғ а басты, су арналары жойылды. Ө зен суы тең ізге жетпейді. Бірнеше жылғ ы ну орман болып шық қ ан қ амыс, қ оғ а, жың ғ ылдар 1974 жылдан бері ө ртелмегендіктен қ урап, ү йінді-шө гіндіге айналды, су балдырларымен қ опағ а айналып шіріді. Қ опа ү стінен қ айталап шық қ ан биік қ амыс-қ оғ алар жыртқ ыш қ асқ ыр, қ арсақ, тү лкі, қ амыс мысық тарының, борсық тын, кү зен, жанат, қ абандардың жә не кемірушілер-егеуқ ұ йрық, тышқ ан, атжалмандардың тұ рақ ты мекеніне айналды. Жылма-жыл олардың санының ұ лғ аюына сай жұ қ палы да, қ атерлі аурулар туу қ аупі ө сті. Ә сіресе қ асқ ыр, тү лкілер қ ұ тырып ауырып, адамғ а, малғ а шабатын болды. Тышқ андар осы оң ірде 1920 жылдарда болғ ан оба ауруының қ айталануына мү мкіндік туғ ызып отырТең із суын жағ алай жә не су астындағ ы жеке аралдарғ а мұ най компаниялары қ ожа болып, мұ най ұ ң ғ ымаларын қ аптата бастады. Жағ адағ ы «Белужий», «Ленкоса», «Трешкин» аралдарында жиырмашақ ты мұ най ұ ң ғ ымылары жұ мыс ү стінде. Мемлекеттер арасындағ ы Каспийді бө лісу келісіміне сай Ресей ү кіметінің мұ най-шылары біздің аудан жері болып саналатын тең із суындағ ы «Новинск» аралына мұ най ұ ң ғ ымасын орнатып жатыр. Мұ най ұ ң ғ ымалары қ амыс, қ оғ а, қ опа, балдыр ү йіндішірінділердің ортасына орналасуда. Бұ лар тең із жағ асының бұ зылғ ан ауасын одан сайын ластаса, екінші жағ ынан қ урағ ан қ амыс мұ най кө здерінің ө ртену қ аупін туғ ызады. Аудан халқ ы ү шін кә сіптік жә не кү нкө рістік балық кө зі-Каспий тең ізінің балығ ы мен жер астының мұ найы. Оларды бұ рынғ ы қ алпына келтіріп, халық игілігіне айналдыру ү шін тө мендегідей шараларды шұ ғ ыл іске асыру қ ажет деп санаймыз: 1. Аудан жеріндегі каналдары қ алпына келтіру, бітелген жерін аршып, қ азып, Қ иғ аштын мол тұ шы суын Каспий тең ізіне қ ұ юын қ амтамасыз ету керек. Ол ү шін Сурхан каналының Қ иғ аш –Кобяков каналынан бастау алатын жеріндегі 15км жерін терең детіп қ азғ ан жө н. Онан кейін Кобяков-Жанбай-Забурын каналының бойындағ ы бұ рын тең ізге қ ұ ятын Ленкоса каналын, Жанбай арнасын, Деменьтев каналдарының бітелген жерлерін қ азып, кейбіреулерін тең ізге қ арай ұ зартып, Шаронка суының осылар арқ ылы тең ізге қ ұ юына мү мкіндік беруміз керек. Бұ ларды аршып, қ азғ аннан қ андай пайда бар? Біріншіден, тең із балық тарының ү лкен-кішісі болмасын кө ктемде уылдырық шашу ү шін ү йірімен тең ізді жағ алап келіп, дағ ды бойынша ө зен суы ағ ысына қ арсы каналдармен жоғ ары ө рлейді, кө лдерге жайылғ ан суғ а шығ ады, тұ шы суда балық жақ сы ө седі. Мұ ның ө зі аудандағ ы балық аулайтын колхоздар мен балық зауытының, кә сіпшіліктердің ө ркендеуіне, аудан экономикасын котеруге, халық тың ә л-ауқ атын жақ сартуғ а мү мкіндік береді. Екіншіден, қ азіргі кезде Жайық ө зенінің тең ізге қ ұ яр тамағ ы тайыздалғ ан. Жылдар бойы қ азылмағ андық тан балық тар Жайық бойына толық шығ а алмайды. Біздің ауданның тұ сындағ ы тең ізге қ ұ ятын негізгі арналар бітелген, балық тар кіре алмайды. Соның салдарынан балық тар кө ктемде ү йірімен жоғ ырылайды. Кейде онан да асып Мақ ашқ алағ а қ арай асады. Сондық тан да Каспий балығ ының ө з жерімізде кө беюіне жағ дай жасауымыз керек. Ү шіншіден, Еділ-Қ иғ аш суы ө те кө п. Кө ктемде олардан келетін мол суды бұ рынғ ы қ азылғ ан Каспий тең ізіне жібермесек ең адымен аудан орталығ ы Ганюшкинді су басады. Селоны бірнеше жылдар бойы богет салып қ ана аман алып қ алып отырмыз, ал биыл жағ дай ө те қ ауіпті. Су басса мың дағ ан саман ү йлер қ ұ лап, ел баспанасыз қ алады. Тө ртіншіден, су келсе каналдар бойындағ ы кө лдер жағ асы мен жайылымдарғ а шө п шығ ады, егін егіледі, халық тың кү нкө рісі, ауа райы жақ сарады, табиғ ат тү зіледі. 2. Тең із жағ асына жағ алай шық қ ан, адам жү ре алмайтын, ит тұ мсығ ы ө тпейтін, жү здеген гектар жерді алып жатқ ан қ урағ ан қ амыс, қ оғ алар, қ опаларды кө ктемде жә не кү зде ө ртеу керек. Ө йткені олар қ опаланып шіріп, бұ ларды паналап жү рген сансыз кө п жабайы аң дар мен тышқ андардың сү йегінен улы заттар, газдар кө бейіп, экология бұ зылады, аурулар тарайды. Оның елге келтіріп отырғ ан зияны кө п. Сондық тан да қ амыс, қ оғ аларды жылма-жыл ө ртесе жер тазарады, қ ажетті аралдар мен су ө з арналарын табатын болады.Оны осы жерді игеріп, ө німін алып жатқ ан мұ най компаниялары жү зеге асыра алар еді. Ал бұ ғ ан бақ ылауды облыстық қ оршағ ан ортаны қ орғ ау басқ армасы, одан жоғ ары министрлік жургізуге тиісті.

Каспий экологиясына мұ най ө ндірудің қ аупі қ анша жә не Каспий аймағ ының ахуалы

Каспий тең ізі қ айраң ында кең кө лемде басталғ ан бұ рғ ылау жұ мыстары тең ізге қ ауіп тө ндіре ме? Ә рине. Ә лемнің ә р тү кпірінде болып жатқ ан экологиялық апаттардың ащы сабағ ынан оң қ орытынды шығ армасақ, Каспийдің келешегіне де қ ауіп тө неді. Қ азір мұ нда тек іздестіру шаралары ғ ана жү ргізілуде. Осындай геологиялық жұ мыстардың барысында-ақ бірнеше оқ ыс оқ иғ алар орын алды. Алдымен итбалық тардың, соң ынан қ ұ стардың жаппай қ ырғ ынғ а ұ шырауы тең іздің қ азақ стандық бө лігінде дабыл қ ағ ылар жағ дайдың қ азір-ақ қ алыптасып келе жатқ анын аң ғ арды. Ең сорақ ысы – сол апаттардцың аяғ ы анық талмай, себебі сараланбай қ алғ андай. Аджип компаниясы азды-кө пті айыппұ л тө лесе, бұ л осымен іс тың ды деген сө з емес. Бізге “қ ара алтын” игеру жолында табиғ атты қ ұ рбандық қ а шалмау, қ оршағ ан ортаны таза кү йіде сақ тау жолындағ ы шараларды қ олғ а алатын кез жетті. Жалпы, адам мен табиғ аттың байланысы ық ылым замандарда қ алыптасқ ан. Адамзат ө зінің ө мірлік қ ажеттілігін қ оршағ ан ортадан алады. Бұ л ү лес қ азір артып келеді. Бү гінде қ оғ ам қ ажеттілігінің 80%-ы табиғ и қ орлардан алынады. Осы қ арқ ын алдағ ы уақ ытта да сақ талса, мұ нығ арты табиғ и ортаның азуына, яғ ни деградацияғ а апарып соқ тырады. Бұ л – табиғ аты кү рделі аймақ та орналасқ ан Атырау облысы ү шін ү лкен қ ауіп. Кү н тә ртібінде Каспий тең ізінің су алып, су басып кеткен аймақ тарындағ ы ұ ң ғ ымаларды жою проблемасы тұ р. Ұ ң ғ ымаларды жою жө нінде шұ ғ ыл шаралар Каспий тең ізінің акваториясы ү шін жағ ымсыз салдарларғ а ә кеп соқ тыруы мү мкін. Аймақ та ү ш басты экологиялық проблемасын атап ө туге тболады: 1. Қ ошқ ар-Ата қ алдық сақ тау қ оймасының проблемасы, онда 105 млн тонна улы жә не радиоктивті қ алдық тар сақ талады. СКЗ жә не ХГМЗ зауыттарының толық тоқ тап тұ руына байланысты 1988 жылдан бастап ағ ынды сулар ағ ызылып жіберілмейді. Сұ ық фазаның дең гейі тө мендеуде. Қ азіргі уақ ытта жалпы кө лемі 77км жер тазартылып, кө лемі 30км жағ ажайлар пайда болды. Қ алдық сақ тау қ оймасы жө ніндегі проблемалық мә селелерді шешу ү шін миллиондағ ан қ аражат қ ажет. 2. БН-350 реакторлық зауытының істен шығ уы, оны радиациялық қ ауіпсіз жағ дайғ а келтіру. 3. Каспий тең ізінің Солтү стік тең із қ айраң ында мұ най операцияларын жү ргізу жә не Каспий тең ізінің тең із қ айраң ын игеру кезінде қ оршағ ан ортаны қ орғ ау жө ніндегі мә селелерді шешудегі негізгі проблемалардың бірі – толық қ анды экологиялық мониторингтің болмауы. Қ азақ стан Республикасының оны жү зеге асыру ү шін тиісті база жасақ талмағ ан. Аймақ тың тағ ы да бір проблемасы қ оршағ ан ортаны қ орғ ау компоненттеріне жасалғ ан толық қ анды мемлекеттік мониторингтің жоқ тығ ы болып табылады. Тең із кө лігінің кө терің кі қ арқ ынды қ озғ алысы нә тижесінде тең із ортасына, оның флорасы мен фаунасына ә сері ө рши тү седі, ол жағ алаудағ ы аймақ тарғ а жә не сулы ортағ а экологиялық мониторинг жү ргізуді талап етеді. Каспий тең ізі жағ алауының 1350 км бақ ылаусыз қ алып отыр. Қ азіргі уақ ытта қ ұ рғ ақ жү ктерден басқ а жылына 5 млн мұ нады тасу жү зеге асырылатын тең із портының жұ мысына тұ рақ ты бақ ылау жетіспейді. Зертханалар мен инспекторлық қ ұ рамның кө птігінен тең із портының акваториында, сондай-ақ Каспий тең ізінің қ алғ ан аумағ ындағ ы тең із суының сапалы қ ұ рамына мемлекеттік бақ ылауды жү зеге асыратын жағ дай жоқ. 3. Соң ғ ы жылдары кә рі Каспийден мұ най ө ндіру мә селесі қ атты қ олғ а алынып жатыр. Мол байлық бірнеше шет ел алпауыттарын дедектетіп біздің республикамызғ а алып келгеніне де бірнеше жыл болды. Олар қ азір ақ тер, кө к тер болып тең ізге мұ най соратын қ ондырғ ыларды орнатып жатыр. Пиғ ылы белгілі – оларғ а мұ най керек. Жә не кө п мұ най керек. Ал ертең мұ най сора бастағ анда тең ізіміздің табиғ аты не болады? Алтынғ а парапар бекіре балығ ы мен қ ара уылдырық ө ндіре аламыз ба? Басқ а да тең із жә ндіктері қ ырғ ынғ а ұ шырамай ма? Айталық, ана жылы итбалық тар қ ырылды, балық тар да ө лді. Сонда осы мол мұ най Қ азақ станның келешекте соры болмай ма? Себебі деректер бойынша Каспийдің Қ азақ стан жақ бетіндегі биоқ орлардың жалпы қ ұ ны 500млрд доллар. Ал тең із тіршілігі жойылса, халық аралық сот жыл сайын сондай мө лшердегі айыпты біздің елге салады да отырады. Мү мкін ол бірнеше ғ асырғ ы созылар? Осы сұ рақ тар еріксіз ойландырады. Ең қ иыны, тең ізіміздің ертең і не болады? Тең іздің жерасты қ ойнауында байлық тың мол қ оры жатқ аң ына қ ай жақ та кү діктенбеді. Кең ес ү кіметін ойландырғ ан бұ рғ ылау кезіндегі тең із экологиясын сақ тау болатын. Оғ ан Кең ес Одағ ының кө зін жеткізу ү шін халық аралық мұ най бірлестігі компаниясы мамандарды Мексика шығ анағ ы мен Кариб тең ізінің атырауында орналасқ ан мұ най бұ рғ ылау алаң дарына апарып, сонда жіберілген крокодильдерді кө рсеткен. Оның себебі мұ най араласқ ан ортағ а ең тө зіімсіз тіршілік – крокодильдер екен. Ал апарылғ ан крокодильдер онда жақ сы ө сіп жатқ ан. Сол кезең де АҚ Ш-тың КСРО-дан Каспий тең ізінің су асты алқ абын сатуды қ олқ алағ аны белгілі. Алайда кең ес ү кіметі бұ ғ ан келіспеді. Бірақ сол дә уә рде де тең із асты мұ найын ө ндіру жө нінде ә ң гімелер болды. Оғ ан екі жақ тың космостан тү сірілген бейнематериалдарындағ ы мұ най белгілері дә некер болса керек. Алайда негізгі келісімшарт Қ азақ стан тә уелсіздігін алғ аннан кейін басталды. Тең із астын геологиялық -геофизикалық зерттеу жө ніндегі «Қ азақ стан-Каспийшельф» компаниясын қ ұ ру туоалы қ аулы 1993 жылдың 13 ақ панында дү ниеге келді. Сол жылдың 3 желтоқ санында бұ л компания халық аралық консорциум болып қ айта қ ұ рылды. Қ азақ стан шельфінің тең із асты қ айраң ының Атырау-Маң ғ ыстау облыстарының жерінде жатқ аны белгілі. Ал бұ л екі облыстың шекарасы қ ұ рлық бойындағ ы шекалармен тұ тас келеді. ШШШельф орналасқ ан аймақ қ а қ арай судың терең дігі – 1, 5 метрден 9 метрге дейін барады. Оң тү стік бетін қ ұ райтын Тү рікменстан шекарасыа дейінгі терең дік 20 метрден 400 метрге дейін барады. Мұ най ө ндіретін бө ліктің тайыз болуы жұ мыстың жең ілдеуіне, қ ұ рылыс бө лшектерінің аз жұ мсалуыне ә серін тигізері хақ. Сейсмикалық барлау жұ мыстарының жү ргізілуіне 1994 жылдың тамыз айында Ақ тауғ а «Вестерн Джеофизикалдың» келуі айтарлық тай роль атқ арды. Осы жерде сейсмикалық жұ мыстардың атқ арылу нә тижелерін сараптау мақ сатында есептеу орталық тары қ ұ рылды. Ол ә уелі Атырауда, кейін Алматыда дү ниеге келді. Сол кездегі тағ ы бір ө згеріс – 1995 жылы «Каспийшельф» компаниясының «Қ азақ станкаспийшельф» акционерлік қ оғ амы болып қ айта қ ұ рылуы еді. Мұ ның ө зі біздің ел ү шін билік тұ тқ асына ие болуғ а жол ашатындай кө рінді. Алайда ол Қ азақ станды жай алдау ғ ана болып шық ты. Біртіндеп ол ө зге компаниялардың қ олына кө ше бастады. Оғ ан Қ азақ станның бұ л консорциумғ а қ аражат қ оспауы да ә сер етті. Сол жылдары Ақ тау қ аласында консорциумның мониторингі ө тті. Онда консорциумның алматы филиалының ө кілдері басым болды. Негізгі ә ң гіме тең іздің экологиялық жағ ынан бү лінбеуіне арналды. Геология-минерология ғ ылымдарының докторы, академик Қ.Аманиязов ө з сө зінде «егер тең із экологиялық жағ ынан бү лінетін болса. Ондай жағ дайда оның шығ ыны консорциум есебінен ө ндірілетін болсын» деген пікір айтты. Алайда бұ л мә селе хақ ында шешім алынғ ан жоқ. Тек консорциумның қ орына 200 млн доллардың бө лінгендігі, одан 20 млн ә леуметтік салағ а, 6 млн мамандар дайындауғ а кететіні белгілі болды. Мұ най ө ндірісі еліміздің қ азіргі дамуы ү шін ең негізгі екендігіне дау жоқ. Былайша айтқ анда ол – Қ азақ стан экономикасының ең басты кө зі. Осыдан он жыл бұ рынғ ы сараптама-салыстыруларғ а қ арағ анда Қ азақ стан мұ найының негізгі қ оры тең із астында болып отыр. Есепші экономистердің пайымдауынша қ айраң ның Қ азақ стан жақ бө лігіндегі мұ найдың қ оры бү кіл Қ азақ стандағ ы мұ най қ орының тең жартысындай деп жорамалдағ ан болса, қ азір шельфтегі мұ най қ орының ондай болжамнан ә лдеқ айда кө п екендігі анық талып отыр. Олай деліну себебі Батыс Қ ашағ анды қ азғ анда тең ізасты мұ най қ оры 7 млрд тонна делінсе, Шығ ыс Қ ашағ анды қ азғ анда оның мө лшері 50 млрд-қ а артып кетті. Ал қ азір 6 алаң зерттелуде. Демек, жоғ арыдағ ы кө рсеткіштің ә лі де еселей ө сетіндігінде дау жоқ. Олай болса бұ л Каспий астын мұ най тең ізі алып жатыр деген сө з. Тең іздің тайыз бө лігі мен терең бө ліктеріндегі атқ арылатын жұ мыстардың ауқ ымы ә рқ илы болып келеді. Ә сіресе оны сейсмикалық жұ мыстартар кезінде ерекше назарда ұ стау қ ажет. Жү з мың шаршы шақ ырым алаң зерттеліп шық ты. Сол кезең дердегі ақ парат ағ ымдарының хабарлауына жү гінсек, тең із тіршілігінің жойылуы о баста-ақ байқ алғ ан. Атырау экологтарының анық тамаларына қ арағ анда жер асты дү мпулерінен тең із тіршіліктері ү немі зақ ымдалып отырғ ан. Оның шындығ ын кейінгі кезең толық дә лелді. Итбалық эпидемиясын былай қ ойғ анда, қ азір балық тардың қ ырылуы жаппай етек алуда. Ә рі оның кө рініс бергеніне де бірнеше жылдың жү зі болды. Екінші мә селе, Солтү стік тең іздердегі мұ най ө ндіру жолдарын Каспийге қ олдана салуғ а болмайды. Ең алдымен екі жақ тың тіршілігі екі басқ а. Ауа-райы мен табиғ и ортасы да екі бө лек. Сондық тан Каспий астынан мұ най ө ң діруге басқ аша қ арау керек. Экваториялық ө згешеліктерін де естен шығ аруғ а болмайды. Бұ л жерде Кариб ө ң іріндегі ә дістерді қ олдану да тиімсіз. Демек Каспий астынан мұ най ө ң дірген кезде ө зге тең іздердегі ә дістерді басшылық қ а алудың пайда бермесі хақ. Алайда шетелдік компанияларғ а тең із тіршілігінің жойылуы ешқ андай ә сер етпейді. Себебі Қ азақ станның табиғ аты олар ү шін кө к тиын. Ө ткен жылдың шілде айында БҰ Ұ -ның шешімімен бекіре тұ қ ымдас балық тарды аулауғ а мараторий жарияланды. Қ ара уылдырық ты экспорттауғ а да рұ қ сат етілмеді. «Атырау балық» бірлестігінің тоң азытқ ыш цехында 4 тонна уылдырық қ алды. Ал сол уылдырық тың Америкадағ ы қ ұ ны 14 млн доллар. 2002 жылдың 7 наурызы кү ні «Хабар» арнасында тең із жағ асындағ ы бес мемлекеттің уылдырық ты экспорттау мө лшері кө рсетілді. Сонда Қ азақ стан 23, 5 тонна уылдырық экспорттауғ а қ ұ қ ылы болды болып шық ты. Бұ рынғ ы кездерде сондай уылдырық бір самолетке тиеліп, шетелдерге жө нелтіліп отырғ ан. Қ ысқ асы, қ азір тең із тіршілігіне қ атер тө нуде. Балық қ оры мү лдем азайды. Оны броконьерлерден кө реді. Олар бір-бір ұ шқ ыр моторларғ а мініп алып, балық сақ шыларын маң айлатпай кетеді дейді. Мемлекеттік қ орық шылар сондай ұ шқ ыр кемелерге неге мінбейді? Балық инспекторларының тікұ шақ тар алуына да мү мкіншіліктері де бар. Осы тұ рғ ыдан алғ анда қ ызыл балық тарды броконьерлер тауысып жатыр деген пікір – алдамшы сө з. Биылғ ы бозторғ айлардың қ ырылуына да броконьерлер кінә лі ме? Жоқ, оның бір ғ ана себебі бар, ол – Батыс, Шығ ыс Қ ашағ анды қ азу кезіндегі тең ізге жіберілген лай су, ыссы фонтан, жер астынан атылғ ан инертті газ. Нә тижесінде тең із тіршілігі қ ырғ ыеғ а ұ шырауда. Оны басшылар кө рсе де кө рмеген, білсе де білмеген болады. Ә рине, мұ най керек, бірақ тең із табиғ аты қ ұ рыса, ол байлық тың қ ұ ны кө к тиын. Тең із тіршілігі қ алай болғ анда да жойылуғ а тиісті емес.