Күн – энергияның аса қуатты көзі.

Кү ннің ғ аламшараралық кең істікке шығ аратын бү кіл энергиясының Жер атмосферасы шекарасына жуық тап алғ анда екі миллиардтан бір бө лігі жетеді. Жер бетіне тү сетін Кү н энергиясының ү штен біріне жуығ ы шағ ылысып ғ алам- шараралық кең істікке тарайды. Кү н – энергияның аса қ уатты кө зі, оның энергиясы электромагниттік толқ ындар спектрінің барлық бө лігінде – рентген жә не ультракү лгін сә улелерден бастап радиотолқ ындарғ а шейін ұ дайы сә уле шығ арып, таратып тұ рады. Бұ л сә улелер Кү н жү йесіндегі барлық денелерге кү шті ә сер етеді: оларды қ ыздырады, планеталардың атмосферасына ә сер етеді, жердегі тіршілікке қ ажетті жарық пен жылу береді. Кү ннің орташа темпе- ратурасы 8·10⁶ К-ге жақ ын, ал Кү н бетінде 6000 К-ге тең. Неғ ұ рлым дә л есеп- теулер Кү н центріндегі температура 15 млн Кельвинге жететінін кө рсетті. Оның ядросының тү йреуіштің басындай бір тү йірін Жер бетіне орналастырар болсақ, бұ л «шағ ын пешке» 140 шақ ырымнан артық жақ ындай алмағ ан болар едік! Кү н ә р секунд сайын жү здеген миллион ядролық бомбаның жарылысына тең энергия бө ліп шығ арады. Кү ннің ірі болғ аны соншалық, оның ішіне біздің Жеріміз сияқ ты 1 300 000 планета сиып кете алады. Кү ннің бір килограмм затының бір секундта шығ аратын энергиясы, бір қ арағ анда 2·10^-4 Вт/кг – ғ а тең, бұ л шама кө п емес, ол шамамен бір килограмм шіріген жапырақ тардан шық қ ан жылу мө лшеріне тең. Бірақ жапырақ та жинақ талғ ан химиялық энергия осылай- ша энергия бө лгенде, бір жылғ а ә зер жетеді.

Қ азіргі мә ліметтерге қ арағ анда Кү н 5 млрд жыл шамасында ө мір сү рді, бұ л уақ ыт оның жарық тығ ы пә лендей ө згерген жоқ, Кү н затының ішкі энергиясын-дағ ы қ ор ә лі миллиардтағ ан жылдарғ а жетуге тиіс. Кү ннің жарқ ырауын 4·10²Вт деп жә не жарқ ырау ө мірінің ұ зақ тығ ын t=5·10⁹ жыл = 1, 5·10¹⁷ с екенін біле отырып, Кү ннің осы уақ ыт аралығ ындағ ы энергиясын жең іл табуғ а болады:

4·10²⁶ Вт ·1, 5·10¹⁷с = 6·10⁴³Дж.

Осы энергияны Кү н массасына бө лу арқ ылы бұ л уақ ыт ішінде оның Кү н затының ә рбір килограмының 3·10¹³ Дж энергия бө лгенін табамыз. Ең калория- лы химиялық жанармай- бензиннің жанғ андағ ы салыстырмалы жылуы

4, 6·10⁷ Дж/кг-ғ а тең, 1 кг Кү н заты бө лген ішкі энергиядан едә уір аз. Кү н жарық шығ аруын демеп ұ стап тұ рғ ан жалғ ыз тиімді энергия кө зі – сутегі ядроларынан гелий атомдарының ядролары пайда болғ анда (синтезделгенде) бө лінетін термоядролық энергия. Есептеулер массасы 1кг сутегінен термоядролық реакция синтезі кезінде массасы 0, 99 кг гелий тү зілетінін жә не 9·10¹⁴ Дж-ғ а жуық энергия бө летінін кө рсетті. Егер осы шаманы Кү ннің 5 млрд жылдық ғ ұ мырындағ ы ә рбір килограмм сутегі бө лген энергиямен 3·10¹³ Дж салыстырсақ, ондағ ы қ алғ ан сутегі 150 млрд жылғ а жетуі тиіс болады. Бірақ синтез реакциялары оның барлық массасының шамамен оннан бір бө лігі болып табылатын Кү н ядросында ғ ана жү ретіндіктен ядролық отын қ оры ә лі 10 млрд жылғ а жетеді.

2. Қ азіргі кезде Кү н энергиясы халық шаруашылығ ында – гелиотехникалық қ ұ рылғ ылар (жылыжай, саяжай, суқ айнатқ ыш, сужылытқ ыш, кептіргіш сияқ ты ә р тү рлі қ ондырғ ылар) ө те жиі қ олданылады. Ойыс айнаның фокусында жинал- ғ ан Кү н сә улесі ең берік деген металдарды балқ ытады. Кү н электр бекеттерін жасау, ү йлерді жылытуда Кү н энергиясын қ олдану т.с.с. жолында жұ мыстар атқ арылуда. Кү н энергиясын тікелей электр энергиясына айналдыратын шама ө ткізгіштерден қ ұ растырылғ ан Кү н батареялары кү нделікті ө мірде қ олданылу- да. Біздің заманымызда табиғ и таза энергия қ оры – Кү н энергиясын пайдалану- дың негізгі екі бағ ыты бар: 1) кү н энергиясын ішкі энергияғ а тү рлендіру арқ ылы жылумен қ амтамасыз ету жә не 2)кү н энергиясын электр энергиясына тү рлендіру. Осындай кү н сә улесінің энергиясын пайдалануғ а негізделген гелио- техникалық қ ондырғ ылардың жұ мыс істеу принциптерін қ арастырайық, ол ө те қ арапайым, жең іл де ә рі тү сінікті. Кү н – энергияның аса қ уатты кө зі.

Кү ннің ғ аламшараралық кең істікке шығ аратын бү кіл энергиясының Жер атмосферасы шекарасына жуық тап алғ анда екі миллиардтан бір бө лігі жетеді. Жер бетіне тү сетін Кү н энергиясының ү штен біріне жуығ ы шағ ылысып ғ алам- шараралық кең істікке тарайды. Кү н – энергияның аса қ уатты кө зі, оның энергиясы электромагниттік толқ ындар спектрінің барлық бө лігінде – рентген жә не ультракү лгін сә улелерден бастап радиотолқ ындарғ а шейін ұ дайы сә уле шығ арып, таратып тұ рады. Бұ л сә улелер Кү н жү йесіндегі барлық денелерге кү шті ә сер етеді: оларды қ ыздырады, планеталардың атмосферасына ә сер етеді, жердегі тіршілікке қ ажетті жарық пен жылу береді. Кү ннің орташа темпе- ратурасы 8·10⁶ К-ге жақ ын, ал Кү н бетінде 6000 К-ге тең. Неғ ұ рлым дә л есеп- теулер Кү н центріндегі температура 15 млн Кельвинге жететінін кө рсетті. Оның ядросының тү йреуіштің басындай бір тү йірін Жер бетіне орналастырар болсақ, бұ л «шағ ын пешке» 140 шақ ырымнан артық жақ ындай алмағ ан болар едік! Кү н ә р секунд сайын жү здеген миллион ядролық бомбаның жарылысына тең энергия бө ліп шығ арады. Кү ннің ірі болғ аны соншалық, оның ішіне біздің Жеріміз сияқ ты 1 300 000 планета сиып кете алады. Кү ннің бір килограмм затының бір секундта шығ аратын энергиясы, бір қ арағ анда 2·10^-4 Вт/кг – ғ а тең, бұ л шама кө п емес, ол шамамен бір килограмм шіріген жапырақ тардан шық қ ан жылу мө лшеріне тең. Бірақ жапырақ та жинақ талғ ан химиялық энергия осылай- ша энергия бө лгенде, бір жылғ а ә зер жетеді.

18) Тұ рақ ты дамудың негізгі мақ саттары мен ұ станымдары

Ұ станымдары: 1983 жылы БҰ Ұ бас хатшысы Морис Стронгтың бастамасымен қ оршағ ан ортан жә не даму жө ніндегі халық аралық комиссия қ ұ рылды. Комиссияның негізгі ұ станымдары: 1.2000 ж дейін жә не одан ә рі қ арай кезең дерге тұ рақ ты дамуды қ амтамасыз ететін қ оршағ ан ортаны қ орғ ау саласында стратегия дайындау. 2. Ә леуметтік дамудың ә р тү рлі саласында экологиялық мә селелерді шешу ү шін ынтымақ тастық орнату. 3. Ғ аламдық экологиялық мә селелерді тү сіндіру, оны шешуге кө мектесуі.

·

1.Саяси-қ ұ қ ық тық -демократтық қ ұ ндылық тар, парасатты заң дар мен салық тар, ә леуметтік ә ділеттілік жатады.

2. экономикалық - меншік тү рлерінің дұ рыс ү йлесімдігі, тауар ө ндірушілер мен сатушылардың еркін бә секелестігі, материалдық жә не мә деникт қ ұ ндылық тарынығ жеткілікті болуы.

3. Экологиялық - табиғ ат пен қ оғ амның қ атар ү йлесімді дамуын. Азаматтардың экологиялық қ ауіпсіздігін қ амту, табиғ и ресурстарды ө ндіру жаң а инновациялық технологияларды ө ндіру, табиғ атты қ орғ аудың ә кімшілік экономикалық қ ұ қ ық негіздерін жетілдіру. 4.Ә леуметтік- аштық пен кедейшілікті жою, мектепке дейінгі тә рбие, орта, кә сіптік білім беру жү йелерін дамыту, қ арттарғ а, мү гедектерге қ амқ орлық жасау.

5. Халық аралық - бейбітшілік ү шін кү рес, дү ниежү зілік қ ауымдастық қ а халық аралық, демократиялық қ ұ қ ық тық прицип негізінде қ ызмет ету.

6. Ақ параттық - ғ ылым мен технологиялардың жоғ ары даму жетістіктерін халық ағ арту жә не бұ қ ара аралық арқ ылы ақ парат тарату жә не халық шаруашылығ ының барлық салалары мен мә дениетін ақ параттандыру, жаң а инновациялық технологияларды қ олданып кең ейтіп дамыту.

Тұ рақ ты дамудың экологиялық механизмдерін ашып кө рсету

Республиканың экологиялық қ ауіпсіздігі деген ең алдымен қ оршағ ан ортағ а антропогенді немесе табиғ и ә сердің нә тижесінде жеке адамғ а, қ оғ амғ а, табиғ ат пен мемлекеттің ө мірлік маң ызды қ ажеттіліктерін нақ ты жә не мү мкін болатын қ ауіптен қ орғ ауды қ амтамасыз ету процесі.Экологиялық қ ауіпсіздік жү йесіне биосфера мен сыртқ ы антропогенді жә не табиғ и факторлар арсындағ ы тепе тең дікті ұ стап тұ руғ а бағ ытталғ ан медициналық, биологиялық, экологиялық, қ ұ қ ық тық іс шаралардың жиынтығ ы жатады. Алда тұ рғ ан маң ызды мә селенің бірі адамды қ оршағ ан ортағ а мү мкін болатын шекті экологиялық қ ысымды, яғ ни экожү йелердің ө зара байланыстары қ арым-қ атынастары сақ талатын антропогенді фактордың ә сер етуінің максималды дең гейін анық тайды.Қ азіргі кезде Қ азақ стан территориясының кө птеген бө лігі кү шті антропогенді ә серге ұ шырағ ан. Арал маң ындағ ы аймағ ы экологиялық қ атер аймағ ы болып табылады.Экологиядық білім беру-ә р тү рлі дең гейдегі экологиялық білімдерді мең геру оның екі негізгі бағ ыты бар: Қ оршағ ан ортаны қ орғ аудың жалпы ілімі негізінде тә рбиелеу жә не ТАБИҒ АТ пен антропогенді экожү йелердің ө зара қ атынасының жалпы заң дылық тары туралы арнайы білім беру.Экологиялық білім берудің негізгі мақ саты-табиғ атқ а деген жауапкершілік қ атынасты қ амтамасыз ету.Экологиялық жауапкершілік адамның мына қ асиетімен байланысты: ө з іс ә рекетін бақ ылау, табиғ и ортадағ ы ө зінің іс ә рекетінің жақ ын кезең дегі жә не болашақ тағ ы нә тижені болжай білу, ө зіне жә не басқ ағ а сын кө збен қ арай білу.Қ.Р конституциясы негізгі заң. Халық аралық нормағ а сай ол мемлекеттің экологиялық қ атынастарды реттеудегі жалпы бағ ытын анық тайды.Экологиялық заң дардың орындалуын мемлекеттік қ ұ рылымдар жү йесі, эко-қ сараптама қ амтамасыз етеді.

Экологиялық сараптаманың принцптері:

1) мемлекеттік эко-қ сараптаманы жү ргізудің міндеттілігі

2) эко-қ сараптаманың қ орытындыларының ғ ылыми негізділігі

3) министрліктер, мемлекеттік комитеттер, ведомстволардың бақ ылаушы қ ұ рылымдарының ө зара байланысы

4) эко-қ жә не медико-биологиялық мү дделердің басымдылығ ы

Тұ рақ ты даму. Мемлекеттік экологиялық саясаттың негізгі қ ү ралы деп экологиялық зандылық ты тү сінеміз. Экологиялық қ ұ кық - табиғ ат пен қ оғ амның бір бірімен ө рекеттесу сферасындагы қ арым қ атынасты реттейтін.қ ү қ ық тық нормалардың жиынтыгы. Экологиялық қ ү қ ық мә селелерін, олардың реттейтін қ оғ аадық қ атынастарын ү ш бө лікке бө луге болады.

Бірінші бө лімді табиғ ат қ орғ ау қ ұ қ ығ ы қ ұ райды. Бұ л қ ұ қ ық табиғ и жү йе мен кешендерді қ орғ ау мө селері бойынша қ оғ амдық қ атынастарды, жалпы табиғ ат қ орғ ау қ ү қ ық тық институттарын, қ оршағ ан жалпы табиғ и ортаның концеп-туальды бағ ыттарын шешуді реттейді. Бү ғ ан Қ азақ стан Республикасьшың " Қ оршағ ан табиғ и ортаны қ орғ ау" заң ы-ның, " экологикалық экспертиза" жә не т.б. қ ү жаттарыньщ норма-ларын жатқ ызуғ а болады.

Экологиялық қ ү қ ық тың екінші бө лімі табиғ и ортаның жеке бө лікгерін реттейді. Бү ғ ан жер, оның қ ойнауы, су, орман, жануарлар ә лемі, атмосфералық ауа сияқ ты жеке табиғ и ресурстарды қ орғ ауғ а бағ ытталғ ан табиғ и ресурстар қ ү қ ық тары жатады.

Экологиялық қ ү қ ық тың ү шінші бө ліміне қ оршағ ан ортаны қ орғ ау меелелерімен байланысқ ан қ оғ амдық қ аты-настарды қ арастыратын қ ү қ ық тың басқ а салаларының нор-малары жатады. Кез келген қ ү қ ық тың, соның ішінде эко-логиялық қ ү қ ық тың да, ө зіндік кө зі бар. Қ азақ стан Республикасының " Нормативтік қ ү қ ық тық актілер" Заң ы (24 март 1998 ж.) бойынша экологиялық қ ү қ ық тың негізгі кө здерінің мынадай иерархиясы бар:

І. Қ азақ стан Республикасының Конституциясы (негізгі заң) (30 август 1995ж.).

2. Конституцияғ а ө згерістер мен қ осымшалар енгізетін Заң дар.

3. Конституциялық зандық кү ші бар Қ азақ стан Республикасының заң дары мен Қ азақ стан Республикасы Президентінің ү кімдері.

4. 3аң цық кү ші бар Қ азақ стан Республикасының кодекстері, зандары, Қ азақ стан Республикасы Президентінің ү кімдері.

5. Қ азақ стан Республикасы Президентінің нормативтік ү кімдері.

6. Қ азақ стан Республикасы Парламентінің нормативтік шешімдері.

7. Қ азақ стан Республикасы Ү кіметінің нормативтік шешімдері.

8. Министерлердің нормативті бү йрық тары, мемлекеттік комитеттердің нормативтік шешімдері, нормативтік бү й-рық тары.

9. Маслихат пен ә кімдердің нормативтік шешімдері.

Қ азақ станның экологиялық саясатының болашақ тағ ы жө не жақ ын аддағ ы уақ ыттағ ы мақ саттары Қ азақ стан Республикасы Президентінің " Қ азақ стан республикасының қ оғ амдық жә не экологиялық қ ауіпсіздік концепциясында", № 2967 (30 апрель 1996 ж.) бекітілген. Бұ л мақ саттар тө мендегі экологиялық қ ү қ ық тар кө здері арқ ылы іске асырылады.

І. Қ азақ стан Республикасының Конституциясы (негізгі заң) (30 август 1995 ж.).

2. Қ азақ стан Республикасының " Қ оршағ ан табиғ и орта-ны қ оргау туралы" Заң ы (15 июль 1997 ж.)

3. Қ азақ стан Республикасының " Экологиялық экспер-тиза туралы" Заң ы (18 март 1997 ж.)

4. Қ азақ стан Республикасының " Жануарлар ө ле.мін қ ор-ғ ау, ө сіру мен қ олдану" Заң ы, №2463-Х11 (21 октябрь 1993 ж.).

5. Қ азақ стан Республикасының " Ө те айрық ша қ ор-ғ алатын табиғ и территориялары туралы" Заң ы (15 июль 1997 ж.).

6. Қ азақ стан Республикасының Орман Кодексі, №1924-XI1 (23 январь 1993 ж.).

7. Қ азақ стан Республикасының Су Кодексі, №2061-XII (31 март 1993ж.).

8. Қ азақ стан Республикасы Президентінін Ү кімі, Зандық кү ші бар, " Жер туралы" №2717 (22 декабрь 1995 ж.).

9. Қ азақ стан Республикасы Президентінің Ү кімі, Заң -дық кү ші бар, " Жер қ ойнауы жә не жер қ ойнауын пайдалану туралы" №2828 (27 января 1996 ж.),

10. Қ азақ стан Республикасы Президентінің Ү кімі, Заң -дық кү ші бар, " Мұ най туралы" №2350 (28 июнь 1995 ж.).

Тақ ырып. Тұ рақ ты даму қ ағ идалары мен дең гейлері. Тұ рақ ты дамуды қ амтамасыз етудегі халық аралық қ арым-қ атынастар.

Жоспар:

1. Тұ рақ ты даму қ ағ идалары.

2. Тұ рақ ты даму дең гейлері.

3. Тұ рақ ты дамуды қ амтамасыз етудегі халық аралық қ арым-қ атынастар.

Бү кілә лемдік тіршілік ортасы комиссиясынан дайындап басып шығ арғ ан “Біздің ортақ болашағ ымыз” атты хабарламасында келтірген анық тама бойынша орнық ты даму деп келер ұ рпақ қ ажеттігін қ анағ аттандыру мү мкіншілігіне қ ауіп тө ндіріп, кедергі болмайтындай, ә рі бү гінгі қ ажеттікке толық сай келетіндей дамысты айтады. Комиссия тарапынан адамзат қ азіргіден артық ә ділетті, ә рі қ ауіпсіз болашақ қ ұ рып алатынына сенімді екенін білдірген. “Біздің ортақ болашағ ымыз” хабарламасы тіршілік кең істігіндегі қ ұ лдыраудың тұ рақ ты ұ лғ аюын, кедейліктің кең ейе жайылуын, ә лемдегі табиғ и қ орлар одан ә рі азайып, айнала ортаның ластануы кү шейе тү суінің қ иындық тарын болжап келтіруді мақ сат етпеген. Керісінше, комиссия экономикалық дамыстың жаң а кезең і басталу мү мкіншілігін тауып кө румен қ атар оның ақ ыл-парасатқ а негізделе отырып, табиғ и қ орларды сақ тап-қ ана қ оймай кө бейте алатындығ ын кө рсеткен. Бұ ндай қ ортындыдан келіп дамушы елдердің кө пшілігінде тұ рақ ты тү рде терең деп бара жатқ ан тақ ыр кедейшілікті жоюдың негізгі шарты осындай орнық ты дамыста екені байқ алады. Комиссияның пайымдауынша бұ ндай ү міт болашағ ы шешуші саяси шараның негізгі себепшісі болмақ, яғ ни осы шара арқ асында адамзат дамысының орнық тылығ ын, ғ ұ мырының ұ зақ тығ ын қ амтамасыз етумен қ атар табиғ и қ орларды ү немді пайдалану да жедел шешімін таппақ. Комиссия болашақ қ а сә уегейлік жасамағ ан, бірақ ең соң ғ ы, ә рі ең ү здік ғ ылыми дә лелдерге негіздей отырып, қ азіргі жә не болашақ ұ рпақ тар ү шін қ ор кө здерін сақ тап қ алуғ а бағ ытталғ ан міндетті шараларды қ олғ а алатын уақ ыт жеткендігін ерекше ескерткен. Олар бұ ғ ан арнап егжей-тегжейлі іске асыру жоспарын ұ сынбағ ан, алайда ә лем халық тары ө зара қ арым-қ атынастарын кең ейтуге бағ ытталғ ан жолды нұ сқ ап кө рсеткен.

Орнық ты даму тұ жырымдамасы дайындалумен қ атар оның теориялық -ә дістемелік негізі де бірге дамыды жә не оның маң ызды бө лігі ретінде белгілі ә рекетке, даму бағ дарламаларына жә не тұ жырымдамалық қ ұ жаттарғ а орнық ты даму тұ ғ ысынан бағ а беру мү мкіндігін туғ ызатын қ ағ идалар мен кө рсеткіштер жиынтығ ы пайда болды. Олар:

· белгілі бір аймақ та адамзат ә рекетін реттеп басқ аратын негізгі заң дар мен ережелер келбетіндегі қ ағ идалар,

· осы қ ағ идалардың іске асу барысын саралау шарасын жең ілдетуге бағ ытталғ ан анық таушы кө рсеткіштер.

Орнық ты даму қ ағ идалары мен кө рсеткіштерін ұ стану дең гейіне (салада, ә кімшілік бірлігінде жә не т.б.) бағ а беру, сол проблеманың, немесе қ ұ былыстың қ арқ ынын бағ алау ісіне кө п жағ дайда орнық ты даму кө рсеткіштерін (индикаторларын) пайдаланады. Олар қ арастырып отырғ ан феноменның жай-кү йі мен дамысы орнық ты даму қ ағ идалары мен кө рсеткіштеріне сай келетіндігі, немесе сай келмейтіндігі турасында анық информация беретін ө лшемдік параметрлер болуы тиіс.

Орнық ты даму барысын қ амтамасыз етудің негізгі қ ағ идалары бірқ атар ең бектерде талданып келтірілген. Орнық ты даму қ арқ ынын қ алыптастыру мақ сатын кө здеген бағ дарламаларда БҰ Ұ -ның басқ а да мү дделес комиссиялары мен агенттіктері, халық аралық ұ йымдар белгілі дең гейде қ атысқ ан. Олардың арасында БҰ Ұ -ның Даму бағ дарламасы (UNDP – United Nations Development Programme), Халық аралық ауыл шаруашылығ ын дамыту қ оры (IFAD – International Fund for Agricultural Development) жә не БҰ Ұ -ның тұ рғ ын халық қ оры (UNPF – United Nations Population Fund) бар.

Аталғ ан қ ұ жаттардың кө пшілігінде қ азіргі қ оршағ ан ортадағ ы маң ызды проблемалар мен ондағ ы бү лдіруші залал ә серінің бағ ыт-бағ дарын ашып ескерткен. Солардың қ атарында бү кілә лемдік дең гейде ауа райының жылу қ арқ ыны жалғ асып отырғ аны да айтылғ ан. Ауа райының ө згеруі жайлы алғ ашқ ы ү кімет аралық жиында айтылғ андай 21-ғ асыр барысында “жылыжай ә сері” қ арқ ын алуы кесірінен жер шарындағ ы орташа температура 2⁰C-ден 5, 8⁰C-қ а кө терілуіне ә келіп соғ уы, жә не теориялық тұ рғ ыдан алғ анда соның ә серінен дү ниежү зінің ауыл шаруашылығ ына апатты жағ дай туындап, ә лем бойынша тең із дең гейінің ауытқ уына ә келіп соқ тыруы мү мкін екені кө рсетілді. Бұ ндай ө згерісті шектеу ү шін ауа кең істігіндегі СО₂ концентрациясын ө неркә сіптендіру дә уірінен бұ рынғ ы дең гейінде тұ рақ тандыру, тіпті болмаса 1990-жылғ ы дең гейде ұ стап қ алу мақ сатына жету керек. Ал, оның ө зі ә лемдегі СО₂ ө німін кем дегенде 50% -ғ а кемітуді талап етеді. Бірақ, қ азіргі дамыс қ арқ ыны СО₂шығ ару ауқ ымының шамамен екі есеге кө беюі мү мкін екенін кө рсетіп отыр.

Сонымен қ атар, биологиялық тү рлер қ атарының шығ ыны да азаймай отыр, кү н сайын жә ндіктер мен ө сімдіктердің 50-ге жуық тү рлері жойылып кетуде. Бұ ның негізгі себебі ретінде жер бетін ө ркениет қ ажеттігіне пайдаланудағ ы қ ателіктер айтылып тү р. Жер бетін пайдалану дең гейіне ө лшем жү ргізу тә сілдерінің бірі “экологиялық із” деп аталады. Бұ нда тұ рмыс қ ажетіне, ауыл шаруашылығ ына, тасымалғ а, ө неркә сіпке, демалысқ а, энергия алуғ а жә не т.б. жер бетін тікелей, немесе жанамалы тү рде пайдалану қ арастырылады. Экономикалық ынтымақ тастық жә не дамыс ұ йымына (OECD–Organization for Economic Cooperation and Development) мү ше елдерде ә р адамғ а орташа есеппен 4 гектар экологиялық із тиетін болса, олардың кө пшілігі барлық қ ажеттіктерді қ анағ аттандыратындай жеткілікті кең істік бө ле алмайды, яғ ни OECD мемлекеттерін қ анағ аттандыру ү шін кемінде екі жер шары қ ажет болғ ан болар еді. Бірақ, барымызғ а бағ ынатын болсақ айтылғ ан ізді кем дегенде жартылай шектеуге жә не байлық пен молшылық қ а келгенде жаң адан дамушы елдер олармен бірдей қ ұ қ ық пен мақ сатқ а ие екенін ескеруге тура келеді. Егер СО₂ эмиссиясын шектеп, экологиялық ізді кем дегенде жартысына дейін азайтатын болсақ жә не сонымен қ атар бү кіл ә лемдік байлық ты аз дегенде екі есеге ұ лғ айтуғ а қ ол жеткізсек, табиғ и қ орларды тө рт еседен артық мө лшерде тұ тынуғ а тура келетін қ айшылық қ а тап боламыз.

Орнық ты дамыс жолында негізгі этикалық қ ағ идаларды ұ стану қ ажеттігі ұ сынылады, яғ ни:

^· Табиғ и қ ор кө здері шектеулі (яки мә ң гі емес) жә не ол кө пшілікке ортақ (тек біздің буын ү шін ғ ана емес, болашақ ұ рпақ қ а да);

^· Адам баласы табиғ аттың бір бө лігі жә не оның заң дылық тарына мү лтіксіз бағ ынуғ а тиіс. Оны бұ зғ ан жағ дайда жауапкершілік мойындауы қ ажет;

^· Адамзат табиғ атқ а қ ожайын емес, бірақ оның кү штерімен ынтымақ тасуды ү йренуі керек.

Кү нделікті тіршілікте орнық ты даму тиесілі ережелерді ұ стануды талап етеді:

1. 19) Қ оршағ ан ортаның энергетикалық ластануы.

Ластану деп қ андай да бір ортағ а жаң а, оғ ан тә н емес физикалық, химиялық жә не биологиялық агенттерді ә келу немесе осы агенттердің табиғ и ортадағ ы орташа кө п жылдық дең гейін кө теруді айтады. Экологиялық кө зқ арас боынша бұ л тү сінікті екі тұ рғ ыдан қ арастыруғ а болады:

1) қ оршағ ан ортағ а тү сіп жатқ ан немесе адам мен табиғ атқ а зиянды ә серлердің нә тижесінд пайда болып жатқ ан заттар;

2) қ оршағ ан ортаны ластайтын затар (мысалы, химиялық заттар).

Тікелей ластанушы объектілер қ атарына (ластайтын заттар акцепторы) биотикалық қ оғ амдастық тың (экотоптық) негізгі компоненттері: атмосфера, су, жер қ ыртысы кіреді. Ал, жанама ластанушы объектілер қ атарына, биоценоз қ ұ раушылары — ө сімдікгер, жан-жануарлар жә не микроорганизмдер жатады. Ластаушы жү йе болып, тек қ ана ө неркә сіп немесе жылу-энергетикалық комплекс орындары ғ ана саналмайды, сонымен қ атар, кү нделікті тұ рмыстағ ы тіршілік, мал шаруашылығ ы да ластаушылар кө зі болып табылады.

Ластаушы загтар мен оны қ оршағ ан ортағ а қ алдық кү йінде бө летін ластаушы жү йелерді классификациялауды Р.Парсон ұ сынды. Бұ лклассификациялау — ластаушы заттү рін, оны бө летін жү йені, оның салдарын бақ ылау шамаларын қ амтиды. Оның пайымдауынша, ластаушы тү рлер болып негізінен мыналар саналады:

-сарқ ынды сулар жә не оттегін жұ татын ө зге қ алдық тар;

-инфекцияны тасымалдаушы жү йелер;

-ө сімдіктерге бағ алы қ оректік зат болып табылатын дү ниелер;

-органикалық қ ышқ ылдар мен тұ здар, минералдар;

-шайылу барысында тү зілген шө гің ділер (твердый сток);

-радиоактавті заттар; a

Қ оршағ ан ортаның бү лінуі табиғ и апаттардан, атап айтқ анда жер сілкініс, ө рт жө не т.б. орын алса, оны табғ ии деп, ал адамзат баласының іс-қ имыл ә рекеті барысында ластанса, оны антропогенді деп атайды.

Экологиялық тұ рғ ыдан ластану объектісі ә рдайым экожү йе (биогеоценоз) болып табылытындығ ын тү сіну қ ажет. Бұ дан ө зге, табиғ и заттардың бір заттың кө птігі немесе онда басқ а заттардың болмауы (жаң а қ оспалардың) экологиялық факторлардың режимдерінің ө згергендігін білдіреді, себебі зиянды заттар ө зінің шынайы мә нінде эколгиялық фокторлар болып табылыды. Демек, бұ л факторлардың режимі (немесе олардың қ ұ рамы) қ андай да организмнің (немесе қ оректік тізбектегі тү йіннің) экологиялық қ уысының талаптарынан ауытқ иды. Бұ л кезде зат алмасу ү рдістері бұ зылады, продуценттердің ассимиляция қ арқ ындылығ ы, ендеше бү тін биогеоценоздың да ө німділігі кемиді.

Осылайша, ауаның, су мен топырақ тың қ ұ рамында бар кез келген зат алмасушы агент бола алады. Қ оршағ ан ортаның қ ұ рамына кіретін заттарды қ ұ рамдас бө ліктер деп атайды. Қ ұ рамдас бө ліктер табиғ и да (мысалы, жанартаудың атқ ылау, ө сімдік тозаң ы, жел кө терген шаң т.б.), антропогенді де (қ оғ амның іс — ә рекетінің нә тижесі) текті бола алады.

Ортаның ластануы – кү рделі, кө п тү рлі ү рдіс. ө ндіріс қ алдық тарындағ ы химиялық қ осылыстар ә детте ө здері бастапқ ы болмағ ан жерлерге тап болады. Олардың кө пшілігі химиялық белсенді, ә рі тірі ағ заның ұ лпасының қ ұ рамына кіретін молекулармен ө зара ә рекеттесуге немесе ауада белсенді тү рде тотығ уғ а қ абілетті. Мұ ндай заттардың барлық тіршілік иелері ү шін у болып табылатыны тү сінікті.

Ластану тү рлерінің жіктелуі (классификациясы). Шық қ ан тегі бойынаша ластанудың екі тү рін қ арастыруғ а болады:

– адамдардың қ атысынсыз табиғ и қ ұ былыстардың нә тижесінде болатын ластанулар;

– адамдардың іс – ә рекеттерінің нә тижесінде болатын антропогенді ластанулар; бұ ғ ан ө неркә сіптік ө ндірістің техногендік ә серлердің ү лкен ү лес қ осады.

Антропогенді ластаушыларды мынадай тү рге бө леді:

1) Биологиялық — кездейсоқ, не адамзатіс-ә рекеті нә тижесінде ластануы;

2)Механикалық — қ оршағ ан ортаның, тек механикалық ә серлердің
нә тижесінде ластануы:

3)Химиялық — қ оршағ ан ортанын химиялық қ ұ рамының ө згеріп, ұ зақ
жылдар бойы қ алыптаеқ ан ә р тү рлі зат мө лшерінің, қ алыпты жағ дайдан артып кетуі;

4) Физикалық ластану — бұ л бес тү рге бө лінеді:

а) Ө неркө сіп жө не жылу-энергетикалық комплекстердің жұ мысы
арысында коршағ ан орта температурасьшың бұ зылуы, мұ ны жылулық деп атайды.

ә) Жарық тық — жергілікті жерлердін табиғ и жарық кө здерінен баска, жасанды жарық кө здері арқ ылы, ө сімдік жө не жануарлар дү ниесінің тіршілікету жағ дайының ө згеріске ү шырауы;

б) Шу, дабыл нә тижесінде;

в) Электромагнитгі толқ ындардың шектен тыс артуы;

г) Радиоактивті ластану.

5) Микробиологиялық ластану — адамның тіршілік етуі барысында, антропогенді жү йелерде немесе ортада ә р тү рлі ауру тарататын зиянкес организмдердің кө беюі.

Қ оршағ ан ортаның ластануы — кез келген экологиялық жү йеге, оғ ан тә н емес сипаттағ ы жанды-жансыз компоненттердің қ осылуы немесеқ ұ рылысының ө згеруі нө тижесінде, экожү йенің — зат, энергия алмасуы бұ зылып, ө німділігінің тө мендеуі.

Ластаушылардың табиғ аты бойынша ластанудың мына тү рлерін айырады:

1. биологиялық ластану – экожү йеге оғ ан жат организм тү рлерін ә келу жә не олардың кө беюі. Микроорганизмдермен ластануды сондай – ақ бактериологиялық, немесе микробиологиялық ластану деп те атайды;

2. физикалық (радиациялық, жылулық, жарық тық, электромагниттік, шулық жә не т.б.);

3. химиялық (биосфераның химиялық заттармен ластануы.

Тү зілу ә дісіне байланысты біріншілік жә не екіншілік ластануды айырады. Біріншілік ластануғ а – биосферадағ ы табиғ и жә не антропогенді процестер арқ ылы қ оршағ ан ортағ а тү сетін ластаушыларды жатқ ызады. Екіншілік ластану – қ оршағ ан ортадағ ы физикалық - химиялық процестердің нә тижесінде орта мен адамғ а зиянды заттардың тү зілуі жатады. Мысалы, екіншілік ластануғ а ауадағ ы газдардың ә р тү рлі газдардың қ осылысынан тү зілетін қ ала ү стіндегі тұ манды келтіруге болады (смог).

Кең істік тұ рғ ыдан бү кіл ә лемдік, аймақ тық жә не жергілікті ластануларды бө леді.

Қ оршағ ан ортаның компоненттеріне байланысты біріншіден атмосфераның, гидросфераның, (литосфераның) жә не атмосфералық ауаның, жербеті мен жерасты суларының жә не топырақ тың ластануын қ арастырады. Адам организміне ылғ и тү сіп тұ ратын ластаушы заттардың 70% тамақ пен, 20% — ауамен, ал 10% — сумен бірге тү седі.