Семей ядролық полигонындағы сынақтардың әсері

Тұ ң ғ ыш атомдық жарылыстың радиоактивті ө німдері аймақ тың барлық елді мекендерін жауып қ алды. Кө рші қ онғ ан ә скери объектіде не болып жатқ аны туралы титімдей тү сінігі жоқ жақ ындағ ы ауылдардың тұ рғ ындары радиациялық сә уленің сұ мдық дозасын алды. Халық қ а сынақ туралы ескертілмеген де еді. Ядролық жарылыстар туралы халық қ а 1953 жылдан бастап қ ана ескертіле бастады. Онда адамдар мен малды радиоактивті заттардың таралу аймағ ынан уақ ытша кө шіру, оларды қ арабайыр қ орғ аныш объектілеріне, орларғ а немесе кепелерге жасыру кө зделді. Алайда жарылыстан кейін адамдар радиациядан былғ анғ ан жерлердегі ө з ү йлеріне оралып отырды. Жарылыс толқ ыны кө птеген ү йлер терезесінің шынысын ұ шырып жіберген, кейбір ү йлердің қ абырғ алары қ ирады. Кейінірек сынақ алдында уақ ытша кө шірілген адамдар полигон жанындағ ы туғ ан жерлеріне қ айтып орала бастағ анда, олардың кө бісі ү йінің орнын сипап қ алды, не қ ақ ырап кеткен қ абырғ аларды кө рді. Семей ядролық полигонындағ ы сынақ тардың ә сері туралы алғ ашқ ы шын да жү йелі деректер Қ азақ КСР Ғ ылым академиясы жү ргізген кең ауқ ымды медициналық -экологиялық зерттеулердің нә тижесінде алынды. Зерттеулерді, ғ ылыми экспедицияларды профессор Б. Атшабаров басқ арды. Радиацияның адамғ а ық палының механизмі қ азіргі кезде едә уір жақ сы парық талғ ан. Бұ л орайда ең қ ауіптісі – иондалатын радиацияның ық палы гендік кодты дауасыз ө згерістерге соқ тыруғ а мү мкін екендігі. 1949 жылғ ы алғ ашқ ы жер бетіндегі жарылыстан бастап Семей жә не Павлодар облыстарының радиациялық сә улеленудің ық палына ұ шырағ ан басқ а аумақ тардың тұ рғ ындарының арасында сырқ ат санының ұ дайы ө сіп келе жатқ аны байқ алады. Бұ лар ө кпе мен сү т бездерінің рагы, лимфогемобластоз жә не басқ а да қ атерлі ісікті патологиялары. Жалпы алғ анда рак ісігі сынақ тар басталғ алы бері ү ш есе ө сті. Семей полигонына жақ ын нақ сол аудандарда жетілуіндегі ә ртү рлі ауытқ улар, тә ндік жә не естік кемшіліктер ә рқ илы сә билер дү ниеге ерекше кө п келеді. Мамандардың айтуынша, соны бә рі нақ қ ысқ а мерзімді жә не қ алдық ты радиацияның кесірінен болатын генетикалық мутациямен байланысты. Адамдар ғ ана емес, жер де азап шегеді. Жылма-жыл радионуклидтердің жинала беруі жердің қ ұ нарлығ ын азайтады. Жерде орасан зор микроэлементтер: темір, мыс, магний жә не басқ а металдар ә рттү рлі дә нді дақ ылдар адам организміне сің еді.

Сутегілік қ ұ рылымы РДС-2 бұ йымы дегеннің қ уаты жағ ынан соғ ан дейін болып кө рмеген. Жарылысы 1953 жылғ ы 12 тамызда Семей ядролық полигонының тө ң ірегін тетірентті. Оның қ уаты 480 килотонна еді. Жарылыстан кейін пайда болғ ан нарттай жанғ ан радиоактивті газдардың саң ырауқ ұ лақ секілді бұ лты 16 километр биіктікке кө терілді. Осы жарылыстан кейін радиусы ондағ ан километр болатын жерде дала шө птері бірнеше кү н бойы кө гілдір сә уле шығ арып тұ рды. 1955 жылы 22 қ арашада ТУ-16А ә скери бомбалағ ышы Семей полигонының ү стінен ұ шып бара жатып, жаң адан жасалғ ан қ уаты 1, 7 мегатонна болатын, термоядролық РДС-37 зарядын тастады. Бомба бір жарым километрлік биіктікте жарылды. Бұ л жарылыстың соқ қ ы толқ ыны мен жер қ абатының дірілі бү кіл дерлік Қ азақ стан аумағ ы мен Ресейдің кө ршіліс аймақ тарында сезілді. 1962-1989 жылдар арасында Семей полигонындағ ы Дегелең тауының жер астындағ ы шахталарында 340 жарылыс жасалды. Бұ л арада жыл сайын 14-18 ядролық сынақ ө ткізіліп тұ рды. Осынау жарылыстың салдарынан бір кө здері жартастардан қ ұ ралғ ан Дегелең тауы іс жү зінде киыршық тас ү йіндісіне айналды. Жер астындағ ы ә рбір ү шінші жарылыстан соң, жарылыс нә тижесінде пайда болғ ан жарық тар мен саң ылаулардан радиоактивті газ шығ ып кетіп жатты. 1989 жылы 12 ақ панда кезекті жоспарлы ядролық сынақ ө ткізді. Ү ң гірлердің бірінде қ уаты 70 килотоннадан астам ядролық заряд жарылды. Соның салдарынан жер бетінде саң ылаулар пайда болып, олардан екі тә улік бойы радиоактивті газдар шығ ып жатқ ан. Содан пайда болғ ан радиоактивті бұ лт 30 мың нан астам адам тұ ратын аумақ ты бү ркеді. Бұ л аймақ та радиациялық фон 3000-4000 микрорентгенге жетті. Бұ л кө рсеткіш қ алыпты жағ дайда сағ атына 15-20 микрорентген болатын табиғ и радиациялық фоннан екі жү з есе асып тү сті.

Қ орытынды бө лім

Бір кездері ядролық полигон нақ Семей жерінде неге қ ұ рылды деген сұ рақ тың жауабын іздегенде сол кезде бұ л ө ң ір Кең ес Одағ ының адам ең аз қ оныстанғ ан, сонымен бірге негізгі коммуникация жерлерінен оншалық ты қ ашық емес деген сө здер шық қ ан. 1989 жылдың ақ панында Семейдегі атом полигонын табу ү шін кү ресті бастауғ а ұ йғ арғ ан «Невада - Семей» қ озғ алысының алғ ашқ ы митингісі ө ткізілді. Оны басқ арғ ан – белгілі қ оғ ам қ айраткері, ақ ын Олжас Сү лейменов. Сол жылдың 6 тамызында Семей облысының Қ арауыл ауылында ядролық қ аруды сынауғ а мораторий жариялау жө ніндегі ұ сынысты КСРО жә не АҚ Ш Президенттеріне ү ндеу қ абылданды. Онда былай делінген болатын: «Сайын даламыз ядролық жарылыстардан қ алтырап бітті, сондық тан да онда ары қ арай ү нсіз қ алу мү мкін емес. 40 жыл ішінде бұ л арада мың дағ ан Хиросималар жарылды. Біз келешекті қ ауіппен кү тудеміз. Уайымсыз отырып, су мен тамақ ішу, ө мірге нә ресте ә келу мү мкін емес болып барады. Қ азақ стандағ ы ядролық қ аруды тоқ тату ү шін, ө з ү йімізде бейбітшілік пен тыныштық орнату ү шін, ө з қ ұ қ ық тарымыз ү шін кү ресу мақ сатында біз «Невада - Семей» қ озғ алысын қ ұ рдық». Осы уақ ытқ а дейін ү нсіз тығ ылып келген халық бір дауыстан «ядролық қ аруғ а жол жоқ!», «Сынақ тар тоқ татылсын» деп мә лімдеді. Ядролық сынақ тардың қ атері жө нінде барлық бұ қ аралық ақ параттары қ ұ ралдарында, телевидение мен газеттерде ә ң гіме бола бастады. Тү рлі елдердің парламенттері ө з сессияларында қ озғ алыс ұ рандарын талқ ылап жатты. Радиациялық сә улелердің зардаптары жайлы дә рігерлер мен ғ алымдардың ашық ә ң гіме қ озғ ауғ а батылдары жетті. Бұ қ араның қ ысымымен Семей полигонындағ ы сынақ тар саны азая бастағ ан еді. Халық тың бастамасымен тұ ң ғ ыш ретКСРО Ү кіметі ядролық қ аруды сынауғ а тыйым салу – мораторий жасау туралы шешім шығ арды. Қ азақ стан Республикасының егемендігі туралы Декларацияда ел ауағ ы ядросыз аймақ деп жарияланды. Қ азақ стан Президенті Н.Ә. Назарбаев Семей полигонын жабу туралы Жарлық шығ арғ ан кү ні – 1991 жылдың 28 тамызы. Сө йтіп тиянақ тылық пен елімталдық кө рсеткен қ азақ халқ ы ө з мақ сатына жетті: ең ү лкен полигон жабылып, атом қ аруынан бас тарту ә рекеті жасала бастады. Семей полигоны жабылғ аннан кейін Ресейдің, АҚ Ш пен Францияның полигондарында ядролық қ аруды сынауғ а мораторий жарияланды. 1991 жылдың 29 тамызында Семей ядролық полигоны жабылып, 1992 жылдың мамырында оның базасында Курчатов қ аласындағ ы Ұ лттық ядролық орталық қ ұ рылды.^[2][3][4]