Аралдың экологиялық проблемасы

Арал тең ізі дең гейінің тө мендеуі(1960-2010 жж.)

Бұ л проблеманың тууына себепші болғ ан - адам ә рекеті. Ұ зақ жылдар бойы Аралғ а қ ұ ятын ірі ө зендер Ә мудария менСырдарияның суын тең ізге жеткізбей, тү гелдей дерлік егістіктерді (мақ та, кү ріш) суландыруғ а пайдаланылып келді. Буланушылық дә режесі жоғ ары болатын шө л зонасында орналасқ ан тең із суының кө бірек булануы оның тартылуына ә кеп соқ ты. Қ азіргі кезде Арал тең ізі екі су айдынына Ү лкен жә не Кіші тең ізге бө лінген. Арал тең ізіндегі суы тартылғ ан бө ліктің ауданы 30 мың км² жетеді. Ғ алымдардың есептеуі бойынша, тең із табанынан атмосферағ а жылына 200 млн тоннағ а дейін тұ зды шаң -тозаң ұ шады. Тең із суының шегінуінен оның жағ алауындағ ы 800 гектар тоғ ай, жануарлар дү ниесі жойылып, тең із айналасы бұ л кү нде тіршілігі жоқ қ ұ мды, сортаң жарамсыз жерлерге айналды. Тең із суының тартылуынан мұ нда тең десі жоқ Барсакелмес қ орығ ы жойылды. Бұ л ө згерістер ө з кезегінде сол аймақ тұ рғ ындарының денсаулығ ына кері ә серін тигізді. Аралды сақ тап қ алуғ а арналғ ан Халық аралық қ ордың қ ұ рылғ анына 15 жыл толды. Осы жылдар аралығ ында аткарылғ ан жұ мыстар аз емес. Аралды қ алпына келтіру ү шін кө птеген іс-шаралар қ аралып, жобалар жасалды. Кіші аралдың оң тү стігіне ұ зындығ ы 12 км болатын Кө карал бө гені салынды. Соның салдарынан Кіші Аралдың (Солтү стік) дең гейі 42 метрге, аумағ ы 800 шаршы километрге ұ лғ айды. Суы тартылып қ алғ ан тұ зды кө лдің табанын жауып, кө лге тіршіліктің нышаны енді. Ғ алымдардың айтуынша Аралдан ұ шқ ан тұ зды дауылдың бір ұ шыГренландия мұ здық тары мен Норвегияның орманды алқ абына да жеткенін дә лелдеген еді. Еліміздің кө лемді атқ арып жатқ ан іс-шараларының алды, аймақ тың жә не жергілікті жердің экологиялық жағ дайын кө теру. Бү гінгі кү ні Солтү стік Арал маң ына халық тар қ айта қ оныстанып, ү й салып, балық шаруашылығ ымен қ айта айналыса бастады. АРАЛ ТЕҢ ІЗІ - Ө збекстан мен Қ азақ стан (Қ ызылорда жә не Ақ тө бе облысы) жерінде, Тұ ран ойпатының шө лді белдемінде, Ү стірттің шығ ыс шетінде орналасқ ан тұ йық кө л. Алабындағ ы қ арқ ынды антропогендік ә рекеттерге дейін (1960 — 70 ж.) дү н. жү з. тең із дең гейінен 53, 0 м биіктікте жатқ ан (кестені қ.). Осы дең гейдегі айдынының ауданы 66, 1 мың км² (аралдарымен қ оса), суының кө л. 1064 км3, орташа терең д. 16, 1 м (ең терең жері 67 м), ұ зындығ ы 428 км, ені 235 км, су жинау алабының ауданы 69000 км² болғ ан. Алабындағ ы шаруашылық мақ саттарғ а ү здіксіз су алу барысында 1998 ж. тең із дең гейі 18 м-ге тө мендеді (1997). Нә тижесінде тең із 2 суқ оймағ а — Ү лкен Арал жә не Кіші Аралғ а бө лініп қ алды. А. т. кө не замандардан белгілі. Ежелгі гректер мен римдіктер тең ізді Каспийдің " сақ шығ анағ ы" деп есептесе, А. Македонский кезінде Окс тең ізі (Окс — Сырдарияның грекше аты) деп атағ ан. Кейін Птолемей оның геогр. орнын анық тағ ан. А. т-нің Хорезм т., Жент т., Кердері т. сияқ ты аттары да бар. Араб саяхатшылары Ә бу Ә ли Ахмед ибн Русте (10 ғ.), Ә бу Исхақ ә л-Истахри (10 ғ.), Ә бу Абдал-лаһ Мү хаммед ол-Идриси (12 ғ.), Ә бу-л-Фида (14 ғ.), сондай-ақ Ә білғ азы жазбаларында А. т. туралы деректер кездеседі. 1850 ж. Аралдың алғ ашқ ы толық картасы жасалды. Тең іздің морфометриялық сипаттамаларын тұ ң ғ ыш рет (1874, -1889) И.А. Стрельбицкий анық тады. Арал ойысы жоғ арғ ы плиоценде жер қ ыртысының тө менге майысуы нотюкесінде қ алыптасқ ан. Табанының бедері жота-жоталы жазық болып келеді. Дең гейі кү рт тө мендегенге дейінгі терең д. 20 — 25 м, А. т-нде жалпы ауданы шамамен 2235 км² (айдынның 3, 5%) болатын 1100 аралдар тобы болғ ан, кейін олардың бірқ атары тү бектерге айналып, қ ұ рлық қ а қ осылғ ан. А. т-не Орталық Азияның 2 аса ірі ө зені (Ә мудария мен Сырдария) қ ұ яды. Климаты континенттік, кұ рғ ақ, ауаның орташа температурасы жазда 24 -26°С, қ ыста -7, 0 - 13, 5°С. Жьылдық жауын-шашынның орташа мө лш. шамамен 100 — 150 мм. Табиғ и жағ дайдағ ы тең іздің су тең дестігінің қ ұ рамы: кө л бетіне жауатын жауын-шашынның мө лш. 5, 9 км3, ө зен ағ ындысы 54, 8 км3, кө л бетінен буланғ ан ылғ ал 60, 7 км'. 1970 ж. бастап кө лге қ ұ ятын ө зен ағ ындысы жоқ қ а тә н болғ андық тан, булануғ а кеткен шығ ынды толтыруғ а шамасы жетпейді, сондық тан тең із суы жылдан жылғ а тартылып келеді. Су дең гейінің маусымдық тербелісінің орташа мә ні 25 см, кө п жылдық (ғ асырлық) ауытқ уы 3 м-ге дейін жеткен. Соң ғ ы кезде маусымдық кұ былмалылық болмаса, су дең гейінің кө пжылдық ауытқ у кө рсеткіші тек тө менге бағ ытталғ ан. Судың беткі қ абатының температурасы жазда 26 — 30°С, қ ыста 0°С-тан тө мен. Қ ыс бойы тең із айдынын толығ ымен мұ з басады. Суының тұ зд. табиғ и жағ дайда 9 — 14%с болатын, соң ғ ы он жыл ішінде (1988-98) 25 — 30%-ғ а дейін ө сті. Суы ө те мө лдір, 25 м-ге дейінгі терең дікті кө руге болатын еді. Тең іздегі ағ ыстар сағ ат тілінің бағ ытымен айналым жасайды. А. т-нде балық тан арал шоқ ыры, сазан, каяз, торта, т.б. бар.