Есім сөзден туынды сын есім жасайтын жұрнақтар

Сө з таптары

Сө здердің мағ ынасына, сұ рағ ына, тү рленуіне, сө йлемдегі қ ызметіне қ арай топталуын сө з таптары дейді. Қ азақ тілінде тоғ ыз сө з табы бар. Олар: Зат есім, сын есім, сан есім, есімдік, етістік, ү стеу, еліктеу сө з, шылау, одағ ай.

Зат есім. Заттың, ұ ғ ымның, қ ұ былыстың, жалқ ы есімдердің атың білдіретін сө з табы.(кім? не? кімдер? нелер?)

Тұ лғ асына қ арай екіге бө лінеді:

1.Негізгі зат есім-бө лшектенбейтін тү бір зат есім.Мыс: у, ат, ант.

2.Туынды зат есім.Жұ рнақ пен жасалғ ан зат есім.Мыс: білім, достық, боран.

Қ ұ рамына қ арай екіге бө лінеді:

1.Дара зат есім-бір ғ ана тү бірден тұ рады.Мыс: от, ара, қ ант.

2.Кү рделі зат есім.Кемінде екі сө зден тұ рады.Мыс: кемпірқ осақ, ата-ана, Қ азМҰ У.

Мағ ынасына қ арай екіге бө лінеді:

1.Деректі зат есім-кө збен кө рінетін заттың атауы.Мыс: ағ аш, қ алам, су.

2.Дерексіз зат есім-оймен білінетің ұ ғ ым мен қ ұ былыс.Мыс: қ айғ ы, арман, қ уаныш.

Атауына қ арай екіге бө лінеді:

1.Жалқ ы есім-бір тектес заттардың жеке атауы.Мыс: Асан, Ертіс; Алатау.

2.Жалпы есім-біртектес заттардың жалпы атауы.Мыс: кісі, ө зен, тау, жануар.

Зат есім жасайтын жұ рнақ тар

1.Зат есімнің рең мә нін тудыратын жұ рнақ тар:

-еке, -ке, -қ а, -а, -е. Мыс: Атеке, Исеке, Жаке.

-й. Мыс: атай, ә кей, шешей.

-тай. Мыс: ағ атай, апатай, ә кетай.

-жан. Мыс: ағ ажан, апажан, атажан.

-шақ, -шек. Мыс: қ ұ лыншақ, інішек.

-шық, шік. Мыс: қ апшық, тө бешік.

-ша, -ше. Мыс: сандық ша, кү рекше.

-ш, -ыш, -іш. Мыс: Қ алқ аш, Нұ рыш.

-сымақ. Мыс: қ орасымақ, таусымақ.

-қ ан, -кен, -қ ай, -кей, -ан, -ң. Мыс: балақ ан, шешекей, Дә кен.

2.Есімдерден зат есім жасайтың жұ рнақ тар:

-шы, -ші. Мыс: кү йші, қ ойшы.

-шылық, шілік. Мыс: адамшылық, кемшілік

- лық, -лік, -дық -дік, -тық, -тік. Мыс: балалық, адалдық, жолдастық.

-кер, -гер. Мыс: айлакер, саудагер.

-кеш, -стан, -паз, -қ ой, -қ ор, -хана. Мыс: шайхана арызқ ой, жемқ ор

3.Етістіктен зат есім жасайтын жұ рнақ тар:

-м, -ым, -ім. Мыс: байлам, қ ысым

-ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе. мыс: Ұ рма, кеспе

- қ ы, -ғ ы, -кі, -гі. мыс: шалғ ы, тепке.

-с, -ыс, -іс. мыс: талас, айтыс.

-қ, -к, -ық, -ік, -ақ, -ек. мыс: тарақ, кү рек

-ыш, -іш. мыс: қ уаныш ө кініш

-н, -ың, -ін. мыс: боран жуын

-у. мыс: сабау, жамау

-ынды, -інді. мыс: шайынды, ү йінді

- ғ ыш, -гіш, - қ ыш, -кіш. мыс: сыпырғ ыш

- уыш, -уіш. мыс: ө лшеуіш бастауыш

-ыр, -ір, -р, -ар, -ер. мыс: ү нгір шұ ң қ ыр

Сын есім

Заттың тү р- тү сін, сын-сипатын, сапасын, салмағ ын, кө лемін, дә мін білдіретін сө з табы.(қ андай қ ай)

Тұ лғ асына қ арай 2- ге бө лінеді:

1. негізгі сын есім-бө лшектенбейтін тү бір сын есім мыс; сары, таза, тә тті

2.туынды сын есім-жұ рнақ пен жасалады.мыс: кө шпелі, оқ ымысты.

Қ ұ рамына қ арай екіге бө лінеді;

1. Дара сын есім-бір ғ ана тү бірден тұ рады. Мыс; ақ, жасыл

2.Кү рделі сын есім- кемінде екі сө зден тұ рады. Мыс: ақ киімді, қ ара торы.

Мағ ынасына қ арай екіге бө лінеді:

1.Сапалық сын есім-сындық белгіні аныктайтын тө л сын есім мыс: сұ р, ү лкен

2.қ атыстық сын есім-басқ а сө з таптарынан жасалғ ан туынды сын есім мыс; бойшаң, ө нерлі

Есім сө зден туынды сын есім жасайтын жұ рнақ тар

- лі, -лы, -ды, -ді, -ты, -ті. мыс: далалы, орманды.

- сыз, -сіз. Мыс: баласыз, есіксіз.

- ғ ы-, ғ і, -қ ы, -ғ і. Мыс.жазғ ы, кү згі.

- лық, -лік, -дық, -дік, -тық, -тік. Мыс: балалық, жаздық.

- шыл, -шіл. Мыс: кекшіл, ырымшыл.

- шаң, -шең. Мыс: бойшаң, сө зшең.

- дай, -дей, -тай, -тей. Мыс: тастай, судай.

-қ ой, -қ ор, -паз, -кер, -гер. Мыс: сә нқ ой, пә леқ ор.

-и, -ы, -і. Мыс: тарихи, қ азақ ы.