Студопедия

Главная страница Случайная страница

КАТЕГОРИИ:

АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника






Сыпайылық рет жекеше






1-ші жақ : атамыз, анамыз, баламыз. 2 жақ) атаңыз, анаңыз, балаңыз 3 жақ) анайылық ретше

Көпше;

1 жақ) аталарымыз, аналарымыз, балаларымыз, астарымыз, бастарымыз.

2 жақ) аталарының, аналарының, балаларыныңыз

3 жақ) анайылық ретте

Зат есімннен туған сөздер

Түпкі затқак қатысқан екінші зат болса, ол екінші затты атау үшін түпкі заттың есіміне һәр түрлі жұрнақтар жалғанады.

- шы, -ші арқылы үйші, жылқышы

«лық» (ЛІК, ДЫҚ, ДІК, ТЫҚ ТІК) жұрнақ зат есімге жалғанады.

Шылық, шілік, адамшылық, егіншілік

«Шыл» жұрнақ зат есімге жалғанады.

«шық», «шік» қапшық

– ша, - ше

«қой» (көй, гөй) сықаққой

«нікі», «дікі» кісінікі, малдікі

«Лы» ды, ты балалы, ұлақты.

«Сыз» баласыз, жансыз

«Лас» лес, дас, дес, тес, тас жолдас, көлдес, шектес

«Еке» ағаке, Ысеке, Ыбеке

«Шаң, шең» шапаншаң

«а», «е», аса, деме

«ЛА» (ле, да,де, те) тағала, тұзда, тісте.

«Ғар» ( қар, кер) аңғар, ескер

«Сын, сін» адамсын, жігітсін

«Шыла, шіле» қазақшыла, естекшіле

«Қ», к оттық, желік,

«Гер» саудагер

«дай, дей»

«Дағы» «Дегі »

Сын есім.

Нәрселердің сынын көрсететін сөздерді сын есім дейміз. Сын екі түрлі : 1) тек сыны; 2) сыр сыны. Тек сыны нәрсенің тегін көрсетеді, мәселен ағаш аяқ, күміс қасық, алтын жүзік, қағаз ақша, жез құман, киіз қалпақ, мақта жіп,қайыс жүген уа м ғайри сондайлар.

Сыр сынынәрсенің ішкі,тысқы сырын , реңін яғни түрін, түсін, тегін, тұлғасын,пішінін, жайын,күйін көрсетеді.Мысалы, биік, аласа, жуан, жіңішке, толық, нәзік, арық, семіз, тоқ, аш, шебер, шорқақ, ұста, олақ, ақ, қара,қызыл,көк торы,аңқау,шадыр, сұм т.б.

Сыр сынында үш шырай бар: 1) жай шырай, 2)талғаулы шырай, 3)таңдаулы шырай.ү

Жай шырай: артық-кем демей, нәрсенің сиқын жай көрсетеді, мәселен, жақсы атан, жаман қой, шорқақ кісі, қызыл шүберек.



Талғаулы шырай нәрсе сиқының бірінен-бірі артық-кемдігін көрсетеді; оны көрсету үшін жай сындағы өзге «рақ», «рек» - деген талғау қосымшалары тіркеледі.

«Рақ» қосымша жуан сөзге, «рек» қосымша жіңішке сөзге тіркеледі; мәселен, жақсы-жақсырақ, жаман-жаманырақ, семіз-семізірек.

Талғау шырайын күшейткенде, көптеген сөз қосылып айтылады, мәселен сиыр түйеден көп* аласа; қой аттан көп арзан; талдан қарағай көп биік; темірден ағаш көп жеңіл.

Таңдаулы шырайнәрсенің сиқы өте артық екенін көрсетеді. Оны көрсету үшін жай шырайдағы сөздің алдына ең, нақ, тап, тым, бек, қас деген сөздер қосылып айтылады, мәселен, ең жақсы, нақ шешен, тап зерек.

Таңдаулы шырай екінші түрлі де болады: жай шырайдағы сөз таңдаулы шырайға түсуге бас дыбыстары бөлек алынып, оған «п» дыбысы жалғанып, сол бөлектенген дыбыстар сөз алдына қойылып айтылады, мәселен, а-нық – ап- анық, жалпақ- жап- жалпақ.

Есімдер заттың сынын да, істің сынын да көрсетеді, мәселен, жақсы: жақсы кісі деп те, жақсы еткен деп те айтылады шабан ат деп де, шабан жүреді деп те айтамыз. Бұлар үстеу сөздердің орнына жүргендіктен, сын есім болмай, үстеу болады.

Сын есімнің кейбіреуі зат есімнің орнына жүреді; мәселен, «арзан нттің сорпасы татымас» дегенің орнына « арзанның сорпасы татымас» деп те айтамыз. Зат пен сын орнына бірдей жүретін сөздерді зат-сын есім дейміз. Жалғыз сынды ғана көрсететін сөзді жай-сын дейміз. Зат-сынның жалғаулары да, зат есімнің жалғаулары да бірдей. Жай-сынның жалғауы жалғанбай,соңындағы зат есімге жалғанады.



mylektsii.su - Мои Лекции - 2015-2022 год. (0.007 сек.)Все материалы представленные на сайте исключительно с целью ознакомления читателями и не преследуют коммерческих целей или нарушение авторских прав Пожаловаться на материал