Дәстүрлі ақындық поэзия

Дулат Бабатайұ лы (1802-1874)

Ақ ын ө мірі туралы мә лімет. Шығ армаларының жариялануы, зерттелуі. Патшалық отарлау саясатының басқ ару жү йесін сынағ ан ө лең деріндегі туғ ан жерді, атамекенді қ ұ рметтеу ә уендері: «Ақ жайлау мен Сандық тас», «Ә уелі қ азақ деген жұ рт» шығ армаларын 3 топқ а бө ліп қ араймыз.

1. Арнау, толғ ау ө лең дерінде ө з ұ лтының рухани ә леміндегі жағ ымсыз мінез-қ ұ лық ты сынауы: «Сусағ анда сулатып...», «Барақ қ а», «Кең есбайғ а», «Еженге», «Сендер тү гіл қ ұ мырсқ а», «Туралық қ а кө шпеген», «Қ ылжың, қ ылжың туысқ ан», «Атаны бала алдады», т.б.

2. Дулат ө лең деріндегі адамгершілік, ең бек тә рбиесі туралы ойлар: «Тегімді менің сұ расаң», «Ұ ста соқ қ ан темірдей», т.б.

3. Сатиралық тілмен, мысал мазмұ нда бейнелеу /аллегориялық / тә сілмен жырлағ ан шығ армалары: «Айтпасымды айтқ ыздың», «Сары шымшық», т.б.

4. Дастандары: «Еспембет» дастанының ә деби-фольклорлық сипаттары. Дастанның компазициялық қ ұ рылысы. Еспембет бейнесінің сомдалу ерекшелігі. Дастандағ ы жанама кейіпкерлер: Ер Қ осай, Қ абанбай, Ақ танберді. Дастан тілінің бейнелілігі.

«Шаштараз» дастаны. Халық аң ызына сү йене қ ұ рылғ ан дастан оқ иғ асының негізгі тү йінінің сыр сақ тай білушілікті уағ ыздау екендігі.

Дулат шығ армаларының жанрлық, кө ркемдік ерекшеліктері. Ө лең деріндегі ө лшем-ө ріміндегі жаң ашылдығ ы.

Махамбет Ө темісұ лы (1803-1846)

Ө мірі туралы мә лімет. Махамбет шығ армаларын жариялау, зерттеу жұ мыстары туралы мә лімет (Х. Досмұ хамедұ лы, Қ. Жұ малиев, Б. Аманшин, т.б.)

Махамбет – қ азақ ә дебиетіндегі сыншыл реалист, романтикалық толғ аудың ақ ыны. Ақ ынның жырларындағ ы кү рескерлік, жауынгерлік, азаматтық ә уендер /»Ереуіл атқ а ер салмай», «Беркініп садақ асынбай», «Атадан туғ ан аруақ ты ер», «Ұ л туса», «Мен ақ сұ ң қ ардан туғ ан қ ұ маймын», «Арқ аның қ ызыл изені», «Желден де желгір ақ бө кен», «Кү н қ айда?», «Бағ аналы терек жарылса», т.б./.

Махамбет ө лең дерінің философиялық -дү ниетанымдық терең дігі / «Орай да борай қ ар жауса», «Арғ ымақ сені сақ тадым», «Арғ ымақ тың баласы», «Жалғ ан дү ние», «Еменнің тү бі – сары бал», «Аспандағ ы бозторғ ай», «Пыр-пырлай ұ шқ ан қ асқ алдақ», «Жалғ ыздық», «Қ арағ ай шаптым шандоздан»/.

Шығ армаларында халық тұ лғ асы мен Исатай батыр бейнесінің жырлануы /«Исатай деген ағ ам бар», «Кел, кетелік», «Жақ ия», «Ә й, Махамбет, жолдасым!» /Исатай атынан/, «Мінгені Исатайдың Ақ табан-ай!», «Соғ ыс», «Тарланым», «Мұ нар кү н», «Тайманның ұ лы Исатай», «Есіл ер», «Толарсақ тан саз кешіп», «Мұ ң айма», «Айныман», «Біз ер едік», «Қ ызғ ыш қ ұ с», т.б. ө лең дері/.

Лирикалық ө лең дері ақ ынның ө з бецнесінің сомдалуы / «Менің атым Махамбет», «Махамбеттің Баймағ амбет сұ лтанғ а айтқ ан сө зі», «Қ ылыштай қ иғ ыр алмас ем», «Мен - тауда ойнағ ан қ арт марал»/.

Махамбет ө лең деріндегі жыраулық -ақ ындық дә стү р жалғ астығ ының белгілері, сондай-ақ ақ ынның ө зіндік тө лтума ерекшеліктері. Ақ ынның шығ ырмашылығ ындағ ы ө лшем-ө рім, тіл бейнелілігінің мә селелері.

Шернияз Жарылғ асұ лы (1807-1967)

Ө мірі туралы мә лімет. Шығ армашылығ ының негізі – суырып – салма ақ ындық. Ол – Исатай, Махамбет бастағ ан халық кө терілісінің жыршысы.

Ақ ынның толғ ау-термелеріндегі ө мірдің қ айшылық тары /достық пен қ астық, қ айырымдылық пен зұ лымдық, жомарттық пен сараң дық, ерлік пен ездік, т.б./ туралы философиялық толғ аныстар, ақ ындық бағ алаулар («А, Қ азы би, Қ азы би!, «Кө л қ ылып қ ұ йдым талай судай ағ ын», «Сө з сө йлеймін бө лмелеп», «Тостағ анды қ олғ а алып», т.б.).

Шернияз шығ армаларындағ ы Исатай, Махамбет кө терілісіне байланысты ө лең дер: «Баймағ амбет сұ лтанның ү йінде айтылғ ан топтама жырлары», «Исатай мен Науша батыр», т.б.

Шернияздың Махамбетпен, Абылмен, Қ ашағ анмен дидарласқ андағ ы ө лең дері. Шернияздың шешендік ө нері. «Шернияздың батасы», «Махамбет батырдың Шернияз шешенге айтқ ан жұ мбағ ы» атты ө лең дерінің мә ні.

Шернияз шығ армаларының кө ркемдік, бейнелілік мә селелері де бар. Шернияз Исатай бастағ ан кө теріліске саналы тү рде қ атысқ ан.

Шортанбай Қ анайұ лы (1818-1881)

Ө мірі туралы мә лімет. Шортанбай мұ расының жариялануы, зерттелуі. Шортанбай шығ армаларын бағ алаудағ ы бұ рынғ ы сың аржақ пікірлер. Ақ ынның шығ армашылық тұ лғ асының қ алыптасуындағ ы кезең дер: Тү ркістанды, Арқ аны (Қ арқ аралыны) мекендеген ө мір кезең дері.

Шортанбайдың ежелгі тү ркілік-мұ сылмандық, сопылық ә дебиет дә стү рі /Қ ожа Ахмет Иссауи, Сү леймен Бақ ырғ ани, т.б./ тағ ылымында қ алыптасқ ан ақ ын екендігі. Ақ ынның шығ армашылығ ындағ ы негізгі сарын – имандылық ты уағ ыздау: «Атамыз Адам пайғ амбар», «Адамның жалғ ан дү ниесі», «Қ алық тағ ан сұ ң қ ар ем», т.б.

Шортанбай – патшалық отарлау саясатын ә шкерелеуде реалистікпен жырлағ ан сыншыл, ойлы суреткер ақ ын. Шортанбайдың «Зар заман» толғ ауы – «...Ілгері, соң ғ ы ірі ақ ындардың барлық кү й сарынын бір арнағ ан тұ тастырғ андай жиынды ө лең...» (М. О. Ә уезов). Заман зарын жырлағ ан толғ ауларындағ ы адамның да, табиғ аттың да азып-тозатыны туралы мұ ң ды-шерлі толғ аныстары («Келер иман», «Заман ақ ыр»). Қ азақ тың ө ткенін зар тұ та жырлағ ан, заманның қ айғ ы-қ асіретін таң балағ ан ақ ын.

Адамгершілік тә рбие қ ағ идаларын уағ ыздағ ан толғ аулары: «Бір насихат айтайын», «Сө з айтайын Асанғ а», «Бала зары», т.б.

Айтыстарындағ ы сыншыл ө ткірлік, бейнелі тіл нақ ыштары: «Шортанбай мен Орынбай айтысы», «Шортанбай мен Шө женің айтысы», «Шортанбай мен Асан айтысы», «Шортанбай мен Елемес».

Шортанбай шығ армаларының кө ркемдік ерекшеліктері.

Сү йінбай Аронұ лы (1822-1895)

Ө мірі туралы мә лімет. Сү йінбай мұ расының жариялануы мен зерттелуі. Толғ ауларының тақ ырыптық -идеялық мазмұ ны:

- елдің тарихы, ел қ орғ ағ ан батырлар туралы: «Бө рілі менің байрағ ым», «Қ арасай батыр», «Ө теген батыр», «Ту алып жауғ а шық саң сен», «Сұ раншы батыр», «Жабай батыр», «Жақ сының тұ қ ымына», т.б; халық батырларын ү лгі етеді «Тотан батыр» жырын жыршылар орындап жү р;

- адамгершілік тә рбиесі туралы толғ аныстары: «Қ ұ смұ рын тастың ү стінде», «Жақ сы менен жаманның айырмасы», «Нақ ылдар», «Біз сонашы тү лкі қ уғ ан», «Жақ сы болса ағ айын», т.б; Сү йінбай ел ішінде би де болғ ан. Дауды ә діл шеше білген.

- халық қ а жә бір-жапа шектірген озбырлық жасаушыларды, сараң дарды, ұ рыларды, екі жү зді опазыздарды сынағ ан толғ аулары, ө лең дері: «Зар жылатып момынды», «Датқ аларғ а», «Ү мбетә ліге», «Ә ділеттік орнаса», «Момын малын зұ лымғ а алып беріп», «Ноғ айбайғ а», «Атекеге», «Қ айыпназарғ а», «Жү сіпқ ожағ а», т.б;

- ә йелге, адамның жастық, кә рілік, жас кезең деріне арналғ ан ө лең дң рі: «Ә йелдердің нұ р сипаты», «Жиырма беспен қ оштасу», «Жиырма бестің айтқ аны», «Ө мір ағ ысы», «Ә уелі кә рілік келіп тү рімді алды», т.б.

Сү йінбайдың айтыстары – қ азақ тың сү ре жә не тү ре айтыстарының ү лгілері: «Сү йіебай мен Қ арғ аның айтысы» /мысал айтыс/, «Сү йінбай мен Қ аң тарбай», «Сү йінбай мен Кү нбала», «Сү йінбай мен Кескен кекіл», «Сү йінбай мен Тә ті қ ыз», «Сү йінбай мен Уазипа», «Сү йінбай мен Бақ тыбай», «Сү йінбай мен Тезек тө ре», «Сү йінбай мен Қ атағ ан» айтыстары.

Сү йінбайдың ақ ындық шығ армашылығ ы – қ азақ поэзиясындағ ы дә стү рлі ө негелі мектеп.

Ақ ын шығ армаларының ө лең дік ө лшем-ө рімі, бейнелілігі.

Майлық ожа Сұ лтанқ ожаұ лы (1835-1898)

Ө мірі туралы мә лімет. Шығ ыс ә дебиетін жете мең герген Майлық ожа – араб, парсы, ежелгі тү рік классикалық ә дебиетімен, қ азақ тың фольклорымен, жыраулық поэзиясымен жете таныс, білімдар ақ ын.

Шығ армаларының жанрлық тү рлері: толғ ау-термелер, арнау ө лең дер, мысал ө лең дер, айтыстар.

Толғ ау термелеріндегі философиялық ғ ибратты ойлар:

- адамзатты биіктікке, парасаттылық қ а ү ндеу: «Райымқ ұ лғ а», «Ноғ ай мырзағ а»;

- жақ сылық пен жамандық қ асиеттерді даралау: «Ілімге толсын кө кірек», «Дү ниеге мейман кө ң ілім», «Жө н білсең жолдасың а жоба кө рсет»;

- фә ни жалғ анның ө ткіншілігі, адамдардың бір-біріне қ онақ екендігі: «Ажал бір келмес болсайшы», «Не жү йрік ө тті дү ниеден», «Дү ние», т.б.

Арнау ө лең деріндегі адалдық ты уағ ыздау, озбырлық ты ә шкерелеу: «Тұ рлыбекке», «Ескі мырза, манаптар бегі, салы», «Алдаберген байғ а», т.б.

Мысал ө лең дерінде бейнелеу /аллегория/ арқ ылы адамзат ө мірінің қ айшылық ты сырларын бейнелеуі: «Тоты қ ұ с», «Қ асқ ыр», «Ү ш жігіт», «Ұ лбол».

Майлық ожа – табиғ ат қ ұ былыстарының шынайы суреттерін қ азақ ауылының тұ рмысымен байланыстыра жырлаушы: «Жылдың тө рт мезгілі».

Айтыстары: «Майлық ожа мен Айман», «Майлық ожа мен Гү лханым».

Ақ ын шығ армаларының кө ркемдігі мен бейнелілігі.

Базар Оң дасұ лы (1839-1911)

Ө мірі туралы мә лімет. Ақ ындық қ алыптасу жолындағ ы негізгі кезең дер. Шығ армашылығ ындағ ы басты жанрлар. Жазба жә не ауызша дә стү рдегі жыраулық -ақ ындық ө нер ерекшеліктері. Алғ аш М.Жұ мабаев зерттеген:

Толғ ау, термелеріндегі тақ ырыптық -идеялық мазмұ н сипаты: 1925 ж. Ташкентте «Терме» жинағ ына бір топ ө лең і енген:

- кө ң іл-кү йдің алуан сырларын айшық тайтын философиялық толғ аныстары: «Қ ұ марын тарқ ат алқ аның», «Дү ние қ удым», «Ә лі де сенде арман жоқ», «Тездетіп жігіт кү нім ө тіп кеттім», «Бір кезде Базар едім», «Бай да ө ткен, батыр да ө ткен», «Ө сиет», т.б;

- халық тағ дырына арналғ ан азаматтық, ә леуметтік ә уендегі толғ аулары: «Жамиғ ы қ азқ а бір туғ ан», «Тү бі туыс байтақ ел», «Ел жақ сылары», «Қ арындастың қ амы ү шін», «Атасы жақ сы қ андай-ды», т.б.

Лирикалық ө лең дерінде сыршылдық пен махаббат («Ғ ашық жарым»), табиғ ат («Кө ктем») тақ ырыптарын жырлауы.

Сатиралық ө лең деріндегі ө ткір ойлы, сыншыл-сық ақ шыл тіл ө рнектері /«Келдім де тү се қ алдым ө зімсініп», «Қ аражан болысқ а»/

Дастандарындағ ы /«Айна-тарақ», «Ә мина қ ыз», «Мақ пал-Сегіз»/ фольклорлық сипаттар мен авторлық, реалистік кө ркемдік шешімдерге толы.

Базар шығ армаларындағ ы кө ркемдік нақ ыштар, бейнелілік.

Мұ рат Мө ң кеұ лы (1843-1906)

Ө мірі туралы мә лімет. Мұ рат мұ расының жариялану, зерттелу тарихы. Мұ рат шығ армаларындағ ы ойшылдық, философиялық -азаматтық терең дік. Зар замандық сарындағ ы шығ армаларындағ ы лирикалық кейіпкер-ақ ын тұ лғ асына топ биіктік, романтикалық ә уенді гуманизм сипаты. Мұ рат-патшалық отарлау саясатының зиянды зардаптарын анық болжағ ан ақ ын. Ежелгі тү ркі, Тұ ран тайпалары мен қ азақ халқ ының атамекендерінің мә ң гілігін, тұ рақ тылығ ын аң сауы, қ айырсыз қ оныстардан шошынуы. «Ү ш қ иян», «Қ азтуғ ан», «Сарыарқ а», «Ә ттең, бір қ апы дү ние-ай!» атты толғ ауларындағ ы халқ ының азып-тозбауын аң сағ ан романтикалық ой-армандары. Алғ аш зерттеушісі – Х.Досмұ хамедов 1924 ж. Ташкент.

Мұ рат толғ ауларындағ ы адамгершілік тә рбиесіне байланысты философиялық ойшылдық /«Мұ раттың жалпы айтқ аны», «Топқ а тү скендегі толғ ауы», «Ө лім», т.б./.

Арнау /«Қ ыз», «Боранбайғ а айтқ аны», /хат-ө лең / «Оқ удан қ айтқ ан жігітке хат», «Еліне жазғ аны», /тойбастар/ «Қ аратоқ ай Беріш Есеттің баласы Арман мырзаның қ ыз ұ затуындағ ы тойбастар»/ жанрларындағ ы шығ армалары.

Мұ раттың жыршы-ақ ындығ ы, Сыпыра, Асан Қ айғ ы, Қ азтуғ ан, Шалкиіз, Жиембет, Доспамбет, Махамбет, Шернияз, т.б. ақ ындар жырларының Мұ раттың айтуында сақ талғ андығ ы. Мұ рын жырауғ а Мұ рат ү йреткен он тө рт батырлық жыр: «Қ арадө ң батыр», оның ұ рпақ тары «Жұ баныш батыр», «Сү йініш батыр», «Тө гіс батыр», «Тама батыр», «Тана батыр», «Нә рік батыр», «Шора батыр», «Қ ұ лыншақ батыр», «Ақ жонас батыр», «Кең ес батыр», «Жаң быршы батыр», оның баласы «Телағ ыс батыр», Оғ ыз батыр».

«Қ арасай-Қ ази» дастаны. Дастанның композициясындағ ы қ оштасу, жоқ тау жырларының лирикалық ә серлілігі /мә селен, Орақ тың досы Ақ мырзаның шешесі Қ араү лектің, ә йелінің жоқ таулары/.

Айтыстары. Жылқ ышымен /1860/, Ізім шайырмен, Бала Оразбен /1863/, Жаскелең мен /1868/, Жантолымен, Тыныштық пен болғ ан айтыстарының шығ армашылық ерекшеліктері, тілдік-кө ркемдік нақ ыштары.

Мұ рат ақ ын шығ армашылығ ындағ ы романтикалық, азаматтық сарындардың қ азақ ә дебиеті тарихындағ ы маң ызы. Мұ рат – зар заман ақ ыны.