Мұрат-зар заман ақыны

Қ азақ жерінде отарлаушыларды батыл ә шкерелеген: «Ү ш қ иян», «Сарыарқ а», «Ә ттең, бір қ апы дү ние-ай» сияқ ты шығ армалары бар.

Тақ ырыптары:

1. Арнау ө лең дері: «Айжарық қ а», «Есенғ али болысқ а», «Есентемір», «Тұ рабай болысқ а», «Қ арақ ожа болысқ а».

2. Ө нер, білім, оқ у туралы жырлар: «Оқ удан қ айтқ ан жігіттер» (Дә улетімбетке елді ө нерге алып шық демек).

3. Қ ыз сыны туралы: «Қ ыз» ө лең і.

4. Мадақ ө лең: «Тұ мар қ азылуына» (мадақ ө лең)

5. Шежіреші (Сыпыра, Асан, Қ азтуғ ан, Шалкиіз, Жиембет, Доспамбет, Шернияз шығ армаларын жеткізуші).

6. Эпостық поэмасы: «Қ арасай-Қ ази» жыры.

Айтыстары:

Айтыстағ ы ұ стазы Есет Қ араұ лы

1. «Жантолымен айтысы» зерттеген Б. Қ орқ ытов. Қ ыз бен жігіт айтысына жатады ә лсіздеу шық қ ан айтыс.

2. 1863 жылы 20 жасында 6 жас ү лкен Бала Оразбен айтысқ ан.Айтысты аяқ тамай Қ осымбай мен Дү йсенә лі Оразды тоқ татқ ан.

3. 1863 жылы 25 жасында Кете Жаскелең мен айтысқ ан.Бұ л айтыста Мұ рат жең еді.

4. Жылқ ышымен айтысы (жең еді).Ақ ындар айтысы.

5. Ізім шайырмен айтысы.

М. Ә уезов сипаттама жасағ ан кезең інің ақ ындарының белді бір ө кілі – Мұ рат Мө ң кеұ лы.

Мұ рат Мө ң кеұ лы 1843 жылы қ азіргі Атырау облысы, Қ ызылқ оғ а ауданы, Қ арабау ауылында туғ ан.Мұ раттың шық қ ан тегі, ө мірбаяны жө нінде тү рлі нұ сқ адағ ы деректер кө п жинақ талғ ан.1906 жылы Индер ауданында 63 жасында қ айтыс болғ ан.

Халел Досмұ хамедұ лының Мұ рат ө мірбаяны жө ніндегі деректеріне сү йеніп, жә не мұ ның ақ ынның ө зі жайында баспа бетін кө рген алғ ашқ ы мә лімет екенін ескере келіп, Мұ рат Мө ң кеұ лын 1843 жылы туғ ан деп топшылауғ а болады. Мұ раттың ә кесі туралы азын-аулақ деректерге қ арағ анда, оның бойында ақ ындық ө нер болмағ ан. Мұ ратқ а жыр қ ұ марлық нағ ашы жұ ртынан дарығ ан деседі. Оның белді нағ ашылары Азамат, Самат, Саламат деген кісілер болыпты.

Ақ ынның шешесінің аты - Қ ырық жылқ ы. Руы-адай, оның ішінде қ араша. Қ араман деген кісінің қ ызы. Мұ раттың шешесі ә нші ә рі ақ ын екен. Мұ раттың бала кү нінен ақ ындық ты аң сауына бір жағ ынан себеп болғ ан, оны ақ ындық қ а баулығ ан сол ө з шешесі болса керек. Мө ң кенің ү лкен ұ лы-Матай. Ол да жұ ртқ а белгілі ақ ын болғ ан. Кейін ол Мұ раттың ақ ындық данқ ының кө лең кесінде қ алып қ ойғ ан сияқ ты. Жылқ ышы ақ ынмен алғ аш рет айтысқ а Мұ рат емес, Матай ә зірленген. Есет бидің ұ йғ аруымен жыр сайысына Мұ рат шығ ады. Мұ рат ө зінің ақ ын екенін жеті жасында, қ ой бағ ып жү рген кезінде-ақ байқ атады. Барахат деген кісі қ ой жайып жү рген Мұ ратты сынамақ ниетпен бір ауыз ө лең айтады:

Ойнайды қ ара суда қ ұ тты балық,

Жолық пай бұ л баладан қ ұ тылалық,

Томпаң дап қ ой соң ында жү гіресің,

Ә кең ді жас басынан жұ тып алып.

Сонда Мұ рат іле-шала:

Бә се ойнайды суда қ ара қ ұ тты балық,

Жолық пай бізде шалдан қ ұ тылалық.

Томпаң дап қ ой соң ында жү гіресің,

Ағ аң ды алдың дағ ы жұ тып алып, -

дей ойланбастан жауап берген екен. Сө зге тоқ тағ ан Барахат Матайғ а баланы ертіп кеп: «Інің ді ақ ын деп естуші едім, рас екен.Болайын деп тұ рғ ан бала. Сен енді бұ ны қ ой бағ удан босат», -деп ақ ылын айтыпты.Қ айымдасу ү лгісіндегі осы сө з қ ағ ыстыру, біріншіден, Мұ раттың ақ ындық қ абілетін байқ атса, екіншіден, Барахаттың ө з сө зінің нұ сқ асымен жауап беру шеберлігін де кө рсетіп тұ р. Мұ раттың бала кезіндегі ө лең дерінен бізге жеткені осы ғ ана.