Зерттеуші, ғалымдар пікірі.

1. С.Мұ қ анов: «Халық бостандығ ы ү шін болғ ан кү ресті сипаттайтын ХІХ ғ асырдағ ы поэзияда Махамбет, халық кө терілісі кезінде найза мен қ аламын бірдей етіп жұ мсайтын одан басқ а ақ ын жоқ» (Халық мұ расы. А., 1974жыл).

2. З.Қ абдолов: «Махамбеттің есімі - ө міріндегі қ асіреттің синонимі, ө нердегі қ асиеттің символы» (З.Қ абдолов. Таң дамалы. - А., 2002).

Махамбет балалары

Махмуд Нұ рсұ лтан

ү лкен кіші ұ лы

Балаларын Теке арқ ылы Орынборғ а оқ уғ а апарады, бірақ ізіне тү скен Шекара комиссиясы қ абылдамайды.

Ө темістің ұ лдары, Махамбеттің бауырлары

Досмайыл Қ ожахмет Мұ са Қ асен

Бекмұ хамбет Иса Сү леймен

Ә йіп Ысмайыл Ыбырайым

Ақ ын: «Ө темістен туғ ан он едік», - дегенді ө лең дерінде қ айталай береді.

1. Бекмұ хамбет – Жә ң гір хан сарайында ө скен, би болғ ан.

2. Қ ожахмет (Ахмет) – 1838 жылы Қ иыл ө зені маң ындағ ы шайқ аста патша ә скерінің қ олына тү седі.

3. Ысмайыл – Ригағ а айдалады, қ ашып кетеді.

4. Сү лейменді Баймағ анбет сұ лтан 1837 жылы қ олғ а тү сіреді.

Қ алғ ан бауырлары жө нінде нақ ты дерек жоқ. Махамбет 14 жасында ә кесінен жетім қ алып, шешесінің тә рбиесінде болғ ан. 10 жасынан бастап ө лең шығ арғ ан, кү мбірлете кү й де шығ арғ ан. 1833 жылы Жә ң гір хан баласы Зұ лқ арнай екеуі Орынбордағ ы ә скери-училищесінде оқ иды.

Махамбет – жыраулық, ақ ындық дә стү рді қ атар ұ стағ ан ақ ын.

Ерекшелігі:

1. Махамбет толғ ауларын мазмұ нына қ арап қ андай тарихи оқ иғ ағ а байланысты жазғ анын айқ ындау қ иын емес. Мысалы: «Исатай деген ағ ам бар», «Ә й, Махамбет жолдасым» кө терілістің алғ ашқ ы ө рлеу тұ сын бейнелейді.

2. Исатай бейнесін жасауда пайдаланғ ан бү ркіт, тарлан, арыстан, қ ұ лан, серке, қ ұ лжа секілді қ ыран мен аң дардың қ асиеті арқ ылы батыр бейнесін:

Ерлікті – жолбарыс

Ө рлікті – бесті асау

Зорлық – жайын

Қ аттылық -қ айың, - деп береді.

1. Авторлық поэзия басым – кейіпкерлеріне деген кө зқ арасы айқ ын.

2. Символдық сө з қ олданыстар жиі кездеседі.

Тұ ң ғ ыш рет ө зінің ақ ындық портретін жасағ ан (кө теріліс рухында кө рсетеді).

3. М.Ә уезов: «Бү кіл ХІХ ғ асыр ә дебиетінде қ имыл мен кү рес жырын Махамбеттей қ ып жырлағ ан ө згеше ақ ын болғ ан емес», -дейді (М.Ә уезов 20 томдық 15-том 1960).

Махамбет кү йлері. 1982 жылы «Ө нер» баспасынан шық қ ан «Шашақ ты найза», «Шалқ ар кү й» атты жинақ қ а жеті кү йі енеді. Авторы Қ.Ахмедияров.

1. «Қ айран Нарын»

2. «Ө кініш»

3. «Жұ мыр қ ылыш» т.б.

4. Махамбет шығ армалары романтикалық жә не реалистік ә дісте жазылғ ан.

Романтизм - ә дебиеттегі кө ркемдік ә діс, сондай-ақ осындай ә дісті қ алыптастырғ ан ә деби бағ ыт деген мағ ынада айтылады. Белгілі бір тарихи кезең нің шең берінде арманшыл кейіпкердің ой-қ иялымен ұ штасады.

Романтизм екіге бө лінеді:

Оптимистік ә дебиетке жаң а пессимистік сарын

Келешекке тақ ырып, жаң а уайымғ а салыну

ү мітпен қ арап кейіпкер ә келді ө мірден безу

сену, ұ мтылу

Реализм - ө мір қ ұ былысын шыншылдық пен бейнелеу, нақ тылы ө мір қ ұ былыстарын толық кө рсететін ә деби ә діс.

1. Ақ ын поэзиясында Жә ң гір хан мен Баймағ амбет бейнесін сомдағ ан.

Ө здерің дей хандардың,

Қ арны жуан билердің,

Атандай дауысын ақ ыртып,

Басын кессем деп едім...

2. Кө терілістің кө семі Исатайдың халық тық бейнесін жасады.

Адам бейнесін беруде оның мінез-қ ұ лқ ы мен қ асиетін берудегі шеберлігі ерекше.

Таудан мұ нартып ұ шқ ан тарланым,

Сағ ан ұ сынсам қ олым жете ме?

Кермиғ ым шаң дозым...

Тең іздей терең ақ ылдым,

Тебіренбес ауыр мінездім

Исатай бейнесі арқ ылы халық тың алып кү шін суреттей білген.

3. Махамбет – тұ ң ғ ыш рет ө зінің ақ ындық портретін жасағ ан. Ө з бейнесін кө теріліс рухында береді.

Қ ылыштай қ иғ ыр алмас ем,

Жарғ а шауып мұ қ алдым.

Жалаулы найза майрылып,

Жау тауымды шақ қ аның...

Бозағ аштан биік мен едім

Бұ лтқ а жетпей сарт сынбай

Ел қ ұ тқ арар мен едім,

Жауласпай ақ ыры бір тынбас.

Қ.Жұ малиев 1979жылы «Егеулі найза» деген кітабында: «М.Ө темісов қ азақ ә дебиеті тарихында халық ө кілін, оның нар мінезін, ер қ ылық ты кө семі Исатайдың халық тық бейнесін сомдап қ ана қ ойғ ан жоқ, тұ ң ғ ыш рет ө зінің ақ ындық портретін жасағ ан адам», - дейді.