Зерттеушілер

Майлық ожа шығ армаларын жинап баспадан шығ арып, бірнеше ғ ылыми зерттеулер жазғ ан: М.Ә уезов, Ә.Тә жібаев, Р.Бердібаев, Х.Сү йіншә лиев, Ә.Оспанов ең бектерін атауғ а болады. Десек те, ақ ын шығ армалары бү гінгі кү ні ә р қ ырынан танылып, жан-жақ ты зерттеуді қ ажет етеді. Қ азақ ә дебиетінің ө ткеніне кө з жү гіртсек, терең мә нді, қ оғ амдық ойғ а ө зек болғ ан жыраулар, тө кпе ақ ындар, билік айтқ ан шешендер, жыршы-термешілер болғ аны бізге мә лім.

ХІХ ғ асырда елге танылып, атағ ы шық қ ан ақ ын Майлық ожа Сұ лтанқ ожаұ лы - кейінгі ұ рпақ қ а ү лгі боларлық терең толғ ау, ойнақ ы терме, аталы ақ ыл-нақ ыл сө здер қ алдырғ ан ірі талант иесі.

Ә дебиет зерттеушісі Ө.Кү місбаев: «Майлық ожа ө лең ді, кө біне, суретке, динамикағ а қ ұ ра біледі, ү лгі-ө неге алатын ғ ибраты мол сө здерді тізеді, сын-сық ақ ты, ә зіл-оспақ ты кө бінесе кө здеген нысанасына дө п тигізіп жатады», – дейді.

Майлық ожа мұ ралары ө зіндік мазмұ ны, мақ саты, кө ркемдігі мол толғ аулар мен тә лімді сө зге толы термелерінде адам бойындағ ы мінез-қ ұ лық, жақ сы қ асиеттер, қ абілет, оқ иғ а қ ұ былыстары термеленеді. Ол жырды кө біне жү рдек ырғ ақ пен ә уенге қ ұ рып, соң ын қ ысқ а тұ жырыммен бә сең детіп аяқ тайды. Тың даушысын баурап алатын терме сазымен ә уенге қ ұ рылғ ан, тә лімдік мә ні зор жырлар ақ ын шығ армаларының ө зегі болғ ан.

Тақ ырыптары:

Ақ ынның толғ ау-термелерінде келешек ұ рпақ ғ ибрат алатын, ө сиеттік мә ні бар, терең мағ ыналы ұ ғ ымдар жиі кездеседі. Адамның асыл қ асиеттерін бағ алап, жақ сының сө зі, ісі, мінез-қ ұ лқ ын нақ ылдарына арқ ау етеді.

Мысалы:

Ө ң кей жақ сы қ осылса,

Бітіреді кең есті.

Ө ң кей жаман қ осылса,

Шығ арады егесті,

немесе,

Мә мілемен іс бітер,

Бас қ осып қ алса кө п есті.

Жақ сының жолы – жарық кү н,

Жаманның жолы – кө мескі, -

деген жолдардан адам ісімен ғ ана емес, мінез-қ ұ лқ ымен, адамгершілік асыл қ асиеттерімен де бағ аланады деп, тың даушысына тікелей кең ес береді.

Ақ ынның тұ спалдап айтқ ан нақ ылдары халық санасында екшеліп, сұ рыпталып, қ орытылып шық қ ан ғ ибратты ойлары тың даушысын ә серге бө лейді. Қ ысқ а қ айырып, тү йін жасағ ан нақ ылдарын оқ и отырып, Шығ ыстық ә дебиеттің ә серін байқ адық. Шығ ыс классиктерінің шығ армаларымен сусындағ ан ол ақ ындық ө рісін кең ейтіп, қ азақ ә дебиетін тә лімдік мә ні бар нақ ыл ө лең дермен байытқ ан. Келешек ұ рпақ қ а қ алдырғ ан ө сиетті, ғ ибратты сө здері мен даналық тұ спалдарында адамғ а тә н абзал қ асиеттерді мойындап, қ астерлеп, адамгершілікке толы ө негелік сө здерді маржандай тізбектеген. Майлы шығ армаларын жү йелеп, саралай бастасақ, оның Шығ ыстық ғ ақ лият лирикасы мен халық ә дебиетіндегі шешендік, билік сө здерін, ақ ыл-нақ ылғ а қ ұ рылғ ан, термешілдік дә стү рді еркін мең герген, насихат ү лгісін берік ұ стағ ан ақ ын екендігі айқ ын кө рініп тұ р. Ақ ынның толғ ау-термелеріндегі кездесетін нақ ыл сө здерінде дә лелдеу мен қ орытынды пікір бірдей, тұ жырымдалып беріледі. Сондық тан, шартты тү рде болса да нақ ыл сө з, қ анатты сө з, ақ ылгө йлік сө здер деп бө ліп қ арастырғ анымыз орынды.

Мысалы:

Жақ сылардан шық қ ан сө з –

Алтынды гауһ ар бедерлі, – деген жолдар немесе

Жақ сының жолы – жарық кү н,

Жаманның жолы – кө мескі, – деп байлау, тү йін жасағ ан жолдарда нақ ыл айтып, шын шеберлік кө рсетеді.

Қ андай іске болса да сабырлы болуғ а дағ дылан деп, асығ ыс соң ы ө кінішке тірейтінін ескертіп, ақ ылғ ө йлік сө зді тө гілте жө нелтеді.

Сабыр – ақ ыл серігі,

Сабырсыз болма асығ ып.

Парасатты ер жігіт

Ақ ылмен ә р іс біледі,

Мен істедім бә рін деп,

Ө згеден артық ә лім деп

Ақ ылсыздың белгісі,

Орынсыз жерде кү леді.

Шығ ыс ә дебиетін жете мең герген Майлық ожа халық даналығ ының асыл нә рін рухани пайдалануды кө здеген.

Тұ спалдап айтқ ан, тұ жырымды ойлары мен дидактикалық нақ ылдарын ө сиет сө з деуге де болады.

Мысалы:

Жігіттің кө ркі – ө нері,

Осы кү нде халқ ымда,

Мә лім болып жалпығ а,

Тілдің болдым шебері

Етпекке кең ес келелі.

Нақ лиқ атты мысал қ ып,

Тө мендегі айтқ ан сө з

Майлы ақ ынның сө зі еді

Академик З.Қ абдолов: «Ө нердің кә усар туындысы халық ө мірінің терең жә не мө лдір қ айнарынан шымырлап шығ ады да, сол халық тың ө зінің рухани сусынына айналады», – дегендей, бү гінгі таң да халық тың рухани қ азынасына айналып отырғ ан Майлық ожа шығ армаларын танып білу, терең іне бойлай зерделеу басты парызымыз саналады.

Тә лімдік, тә рбиелік мә ні бар толғ ау-термелерінде Майлық ожа жақ сылық, ізгілік туын жоғ ары кө теріп, жастарды гуманизмге, адамгершілікке, ең бек етуге ү ндейді. Ө мірдегі барлық жақ сылық ты кө ң ілге тоқ ып, зердеге сің іруде ү лгі-ө неге алатын ғ ибраты мол сө здерді тізеді.

Майлық ожаның толғ ау-термелеріндегі терең мазмұ нды, тү йінді, қ орытындылары ө мірдің ө зінен алынғ ан ө зіндік сыры мол, сө з асылы болып отыр. Ақ ынның ө з сө зімен айтқ анда:

Парасатты ер жігіт,

Жақ сыдан ғ ибрат алады.

Ерінбей бейнет еткеннің,

Ең бегі дейді жанады.

Ең бек пен парасаттылық тан ғ ибрат алу керектігін ұ сына отырып, ө з ойын анық білдіруді мақ сат етеді. Оның ұ рпақ қ а қ алдырғ ан мол мұ раларын зерделей келе, нақ ыл сө зі термелер жазуда шеберлік танытқ анын байқ адық. Майлық ожа ө нер, ө лең, ақ ын, халық деген ұ ғ ымдарды ұ штастыра жырлап, олардың арақ атынасын тұ жырымды тү рде беруге келгенде, шеберлік кө рсетеді.

Ө лең мен берсем ғ ибрат,

Ө зімнің қ азақ халқ ыма.

О, да менің жең ісім

Сіз де, халқ ым, алып қ ал,

Сө здің піскен жемесін, –

деп, ө лең ө нерінің игі мақ сатын айқ ын тү сініп, осы бір ізгі мақ саттарды толғ ау-термелерінің ө зегі ете білген. Ақ ын шығ армаларынан ақ ыл-нақ ыл, шешендікке қ ұ рылғ ан ғ ибратты ойларды осылай тізбектей беруге болады. Ақ ындық талантын халқ ына қ ызмет етуге бағ ыттағ ан Майлы жыр желісімен тағ ылымдық, ғ ибраттық ойлар тү йеді. Оқ ырман оның ә рбір шығ армасынан қ орытынды шығ арып, ө зіне ө неге, ғ ибрат алады.

ХІХ ғ асырдың аяғ ы мен ХХ ғ асырдың басында ө мір сү рген кітаби ақ ындар ең алдымен ауыз ә дебиетінің дә стү рлі мектебінен ө ткен олар сө з ө неріндегі ө зінен бұ рынғ ы ақ ын-жырауларды ұ стаз тұ тқ ан, жақ сы дә стү рді жалғ астырып, кейінгілерге ү лгі-ө неге қ алдырғ ан.

Қ орыта айтқ анда, Майлық ожа – қ азақ ә дебиеті тарихында ө зіндік орны бар, ө з дә уірінің кө рнекті ақ ыны. Оның толғ ау-термелерінен ақ ындық ө зіндік беті, стилі айқ ын кө рінеді. Сө з саптауында ө зіндік қ олтаң басы бар оны ө зі тұ стас ақ ындардың ешқ айсымен ауыстыра алмайсыз. Шыншыл да сыршыл толғ ау-термелері мен нақ ыл-ақ ыл, ғ ибрат сө здері тү гел тә рбиеге толы қ азіргі заман тілегімен ү ндесіп жатыр.