Дәріс 11

Базар Оң дасұ лының ә деби мұ расы (1839-1911)

Мақ саты: Студенттерге ақ ынның термелеріндегі адамгершілік, адалдық, ең бексү йгіштік т.б. тә рбиелік мә ні бар ойларды насихаттау, ү лгі беру, жатқ а орындай білуге баулу.

Толғ ау-термелердің қ азақ ә дебиетіндегі жанрлық ерекшелігіне тоқ талу. Базар жырау толғ ау-термелерінің ө зіндік ерекшелігін ашу. Қ азақ ә дебиетіндегі Базар жыраудың орнын айқ ындау.

Жоспары:

1. Ө мірі туралы мә лімет.

2. Шығ армаларының зерттелуі, жариялануы.

3. Шығ армашылығ ындағ ы басты жанрлар.

4. Жазба жә не ауызша дә стү рдегі жыраулық -ақ ындық ө нер ерекшеліктері.

Пайдалануғ а ұ сынылатын ә дебиеттер:

1. Сү йіншә лиев Х. ХІХ ғ асыр ә дебиеті. -А., 1995.

2. Сү йіншә лиев Х. Қ азақ ә дебиетінің тарихы.- А., 2006.

3. Сү йіншә лиев Х. Қ азақ ә дебиетінің тарихы. -А., 1998.

4. Бес ғ асыр жырлайды. Т.2 -А., 1989.

5. Базар жырау. Шығ армалары.- А., 1986.

6. Негимов С. Ө нерпаздық ө рнектері. -А., 1996.

7. Бердібаев Р. Сарқ ылмас қ азына. -А., 1983.

8. Кә рібозұ лы Б. Сырлы сө з сипаты. -А., 1997.

ХІХ ғ асырда ө мір сү рген ақ ын-жыраулардың ішінде Базар жырау Оң дасұ лының (Ө темісов) қ азақ ә дебиетінде алатын орны ерекше. Базар ө зі жасағ ан заманда ә леуметтік мә селелерді тани білген, дә уір қ айшылық тарының бетін ашып, келелі ой қ озғ ағ ан, тө кпе, суырып салма ақ ын.

Базар Оң дасұ лы бұ рынғ ы Сырдария губерниясы, Қ азалы уезі, Кө шербай болысының алтыншы ауылында, Жаң адарияның Шірік-Рабат деген жерінде (қ азіргі Қ ызылорда облысы, Қ армақ шы ауданы) кү з айында 1840 жылы дү ниеге келген. Жасы 70-ке аяқ басқ анда 1911 жылы кө ктемде қ айтыс болады. Бейіті – Бұ қ ара облысы, Тамды ауданындағ ы Жалпақ тау деген жерде.

Базардың ескіше ата-тегі: Кіші жү здің Шө мекей тайпасы, Балқ ы руы. Шө мекей 4-ке бө лінеді: Тоқ а, Кө нек, Аспан, Бозғ ыл. Бозғ ылдың бес баласының біреуі: Қ айқ ы, Қ айқ ының Балқ ия деген ә йелінен ү ш бала: Қ ыдыр, Темір, Полат туады. Осы ү шеуінен тарағ ан ұ рпақ тың бә рі Балқ ия шешелерінің атымен Балқ ы аталып, Шө мекейдің Балқ ы руы қ алыптасады. Жоғ арыдағ ы Қ айқ ының ү ш баласының біреуі Полаттан – Жауқ ашты, Жауқ аштыдан – Отарбай, Отарбайдан – Байсейіт, Байсейіттен – Қ арақ ұ л, Қ арақ ұ лдан – Ермек, Ермектен – Базардың ә кесі Оң дас туады.

1965 жылы шық қ ан «Ү ш ғ асыр жырлайды» жинағ ында, басқ а да кейбір басылымдарда Базар жыраудың ә кесі Ө теміс, нағ ашысы Оң дас деп жаң сақ кеткен. Базар он жасқ а жетпей жетім қ алып, нағ ашысы Ө темістің қ олында тә рбиеленген. Ә кесінің Ө теміс болып кетуі де сондық тан. Ақ ын болып халық қ а танылғ ан соң ө з руының атымен Балқ ы Базар аталып кеткен. Оны ақ ынның ө зі былай тү сіндіреді:

Кешегі жү йрік мен едім.

Жү лде алғ ан байрақ алдынан,

Кіші жү здің кенжесі.

«Дө йт» ұ ранды Шө мекей –

Шық қ ан бір Базар Балқ ыдан.

Базар жырау туралы аң ыз кө п кездеседі. Соның бірі мынау: Базар жастай жетім қ алып, Тә спен деген байдың қ озысын бағ ып жү реді. Шө мекейдің Аспан руында Айпара атты ақ ын қ ыз болады. Бір кү ні сол ақ ын қ ыз қ асына жең гесін ертіп, он шақ ты тү йемен су ә келуге «қ ақ қ а» барады. Оғ ан ғ ашық жігіттер аз болмайды. Алайда олар Айпараның ақ ындығ ынан, от ауыз, орақ тілді шешендігінен сескеніп, маң айлай алмайды екен. Бұ л жолы да жақ ындауғ а тә уекел етпейді. Он шақ ты тү йеге жү к болар ыдысқ а су қ ұ йып толтыру, жас қ ыз бен жең гесіне оң ай соқ қ ан жоқ. Екеуі ә бден шаршады. Суды тү йеге артыспағ анына ыза болып тұ рғ ан Айпараның жанына Базар келеді.

«Апа, шелегің ді артысайын ба?» - депті. Содан соң, жасын сұ рап білгісі келген сияқ ты. Оғ ан ашуланғ ан Айпара былай дейді:

«Бастағ ан жұ ғ ысың ба сө здің басын,

Бұ л жерде сағ ан мені кез қ ылғ асын.

Айтыпты бұ рынғ ылар деген қ айда.

«Сұ рама аттың тісін, ердің жасын».

Одан да елін неге сұ рамайсың,

Кү те алмай бір басың ды таз қ ылғ ансың...»

Мезгілінде ас ішіп, ұ йық тамайтын жетім балада қ айбір кү й болсын? Расында Базардың басы таз болса керек. Мірдің оғ ындай сө з сү йегінен ө тіп Базар жылап жіберген екен. Міне, осы оқ иғ адан кейін Базар ақ ындық ты, шешендікті армандай бастағ ан екен.

Жастай жетім қ алғ ан Базар оқ ып, білім алғ ан адам емес. Табиғ атынан дарынды зерек бала бұ рынғ ы ақ ын-жырауларын, халық мақ ал-мә телдерін есіне сақ тап, кө ң іліне тү йіп, халық тың бай ауыз ә дебиетінен сусындап ө скен. Ө зінен бұ рынғ ы жә не тұ тас ақ ындардан тә лім алғ ан.

Базардың ә леуметтік-саяси тақ ырыптағ ы ө лең дерінде ө мірінде болатын жақ сылық пен жамандық, қ уаныш пен қ айғ ы, у мен бал, бақ пен сор т.б. салыстырмалы тү рде кө рсетіледі.

Тақ ырыптары:

1. Сезім, сырғ а толы махаббат тақ ырыбындағ ы ө лең дері бір тө бе. Лирикалық арнау жырларында ә йел затына деген сү йіспеншіліктің толқ ынды, мұ ң ды, назды ә уендері тө гіле жырланады. Бұ л тақ ырыптағ ы ө лең дерінің ішінде «Ғ ашық жарым» атты ө лең ін бө ліп айтуғ а болады.

2. Базардың ә леуметтік мә селелерді кө терген «Ә р кемелге бір зауал», «Сұ м дү ние» сияқ ты философиялық толғ ауларында «алғ ыр қ ыран, қ амал бұ зар батыр, жел жетпес жү йрік, кү н тимес сұ лу» бә рі де дү ниеден ө теді. Мә ң гі ешнә рсе жоқ. «Аранғ а тү скен аюдай кү йі қ атты жарағ ан, қ аң тардағ ы бурадай, азу тісін қ айрағ ан» хандар да, «Аузына кө пті қ аратқ ан, алдынан топты таратқ андай», кү міс кө мей, тілінен бал тамғ ан шешендер де дү ниеден озады. Оларғ а бақ, дү ние ара тұ ра алмайды.

Базар – сарай ақ ынына да, кітаби ақ ынғ а да ұ қ самайды. Ол хат танымаса да, есіткенін есте сақ тағ ан, білгені мен тү йгені кө п, топжарғ ан талант. Дә стү рлі қ азақ жырының бесігінде тербетіліп, тағ лым тү йеді, ө негелі ө сиет айтады. Ө мір мен кө ң іл қ ұ былыстарын шендестіре отырып, пайымды тұ жырымдар жасайды. Орамды ойларын кө ркем кестелейді.

3. Базардың ақ ындық ә лемге тә н сыршылдық қ асиеттерін айғ ақ тайтын тағ ы бір белгі – табиғ ат тақ ырыбындағ ы лирикалық ө лең дер!

Ақ ынның мә ң гілік ұ лы тақ ырыбы – Қ ұ дайдың қ ұ діреті мен жаратылғ ан Табиғ ат-Ананы жырлау. Оның «Кө ктем» атты лирикалық толғ ау ө лең інде қ азақ ауылының кө ктемгі қ алпы табиғ ат аясында кө ркем тілмен суреттеледі.

4. Базар жыраудың шығ армашылық мұ расында сатиралық ө лең дер бар. Оның «Жақ сыдан жақ сы туар жарқ ылдағ ан», «Келдім де тү се қ алдым ө зімсініп», «Амансың ба? Жолдыаяқ», «Лепес туралы», «Қ алжан ақ ынғ а» деген ө лең дері сатиралық ө ткір ащы сын, ә жуағ а қ ұ рылғ ан.

Базар ө лең дері бастан аяқ нақ ыл, ақ ыл, афоризм болып келеді. Оның ө сиеті адам бойына қ уат, ойына азық береді. Сондық тан да Базар ө лең дері тез жатталып, ел-жұ ртқ а жылдам тарап кеткен.

5. Балқ ы Базардың бір топ ө лең дері жастарды ең бекке шақ ыруғ а арналғ ан. Ол ө зінің «Қ ұ марын тартқ ан алқ амның» атты ө мір туралы айтылғ ан ұ зақ -жырында «Ең бексіз тапқ ан дү ниенің қ адірі болмас кісіге...» деп, жан ауырмай тапқ ан мал ағ ын судай ө те шығ атын опасыз дү ние, мал жисаң адалдан жи дегенді айтады.

6. Жыраудың ерекше ден қ ойғ ан тақ ырыптарының бірі – ел қ орғ ау мә селесі. Ер ұ стайтын бес қ ару – қ астерлі қ ылыш, ақ берен мылтық, кө к найза да жырау назарынан тыс қ алмайды. Ел ішіндегі келең сіз қ ылық тарды сынап, ерлік, елдік дә стү рді жоғ ары қ ояды. Ә леуметтік мә селелерді кө теріп, терең ой қ озғ айды. Базардың мұ ндай толғ аулары жігерге, ерлік рухына толы.

7. Енді Базардың арнау ө лең деріне тоқ талып кө рейік. Жеке адамның басына арналғ ан ө лең толғ аулар қ азақ поэзиясында аз емес, тіпті дә стү рге айналғ ан кө рініс десе болады. Базардың жеке адамғ а арнап айтқ ан оның толғ аулары кө лемі жағ ынан мол, кө ркемдігі кү шті. Оғ ан: «Қ алжанғ а», «Кө нек Жалғ асбайдың ел-жұ ртымен бақ ылдасуы», «Пішанның Тө ребайына кө ң іл айтуы», «Бақ ағ а» сияқ ты толғ аулары жатады.

Базардың арнау жырларында феодалдық қ ұ рылыстың сыр-сипаты, сол кездегі ә леуметтік ортаның іс-ә рекеті, дү ние танымы шеберлікпен суреттеледі. «Маутанғ а», «Назарғ а» деген ө лең дерінде ел билеген бай, ә кімдердің ә ділетсіздігін ә шкерелеп, олардың жұ мыртқ адан жү н қ ырқ ып, қ ара судан қ аймақ қ алқ ығ ан сараң дығ ын бетке басады.

Базар жырау ащы айтамын, ашық айтамын деп қ уғ ын да кө реді, тү рмеге де қ амалады. Оның даң қ ын шығ арғ ан шағ ын ө рісті ө лең дері емес, ә леуметтік мә селелерді кө терген «Ә р кемелге бір зауал» (сұ рақ қ а жауап), «Сұ м дү ние» жә не басқ а терме-толғ ауларында философиялық терең ойлар қ амтылғ ан. Жырау фә ни, болмыс жайлы толғ ана келіп, адамгершілік моральді уағ ыздайды, ө мірде тату тә тті тұ рмыс қ ұ рып, адал кә сіппен айналысып, бірлесіп тірлік етуге шақ ырады.

Жыраудың творчествосын айқ ындай тү сетін негізгі дастандары, «Ә мина қ ыз», «Айна-тарақ» жә не «Мақ пал-Сегіз».

«Ә мина қ ыз» – сиқ ыр кү шіне сенетін шығ ыс тақ ырыбына арналғ ан шығ арма. Бағ дат шаһ арындағ ы бір жігіт ә кеден қ алғ ан мол байлық тың арқ асында Ә мина атты бір қ ызғ а ү йленген. Жігіт алғ ан жарына қ аншама ық ылас, кең пейіл кө рсеткенімен кенет ә йеліне тосын мінез пайда болғ ан. Ә мина дуаның кү шімен сиқ ырлап, ерін итке айналдырып жібереді. Жеті жыл ит болып, кө п азап шегіп ақ ыры бір қ ыздың жә рдемімен адам қ алпына келген. Жырау бұ л шығ армасында ә ділдік жолын берік ұ стағ ан адал адам, талай тауқ ымет қ иыншылық тарғ а кездессе де, оны жең іп, мерейі ү стем болып ойғ а алғ ан мақ сатына жетеді деген қ орытынды шығ арады.

«Айна-тарақ» – сюжеті шымыр қ ұ рылғ ан дастан. Бұ л да шығ ыс тақ ырыбына арналғ ан. Ағ айынды ү ш жігіт бір қ ызғ а ғ ашық болады. Ү шеуі мал саудасымен Бұ хара шаһ арына жү рмек болып, ә лгі қ ызғ а ә рқ айсысы жеке-жеке келіп: «Кө ң ілің е ұ нағ ан нә рсең ді айт, ә кеп береміз», - дейді. Қ ыз жігіттің ү лкеніне кілем алуды, ортаншысына айна, ең кенжесіне тарақ ә келуді тапсырғ ан. Бұ л заттардың ө згеше қ асиеті бар дү ниелер болатын кілемді мініп алып ұ шуғ а, айнамен дү ниенің тө рт бұ рышын кө руге, ал тарақ ты кеудеге қ ойса, 3 кү н бұ рын ө лген кісі тірілетін. Жоғ арыдағ ы заттарды сатып алғ ан соң, айна арқ ылы ө з ауылдарына кө з салғ ан жігіттер опат болғ ан қ ызды кө реді. Ү шеуі кілеммен ұ шып келіп, тарақ ты кеудесіне қ ойғ ан кезде, ө лген қ ыз тіріліп тү регелген.

«Мақ пал-Сегіз» – негізінен халық жыры. Жырдың бірнеше нұ сқ асы бар, бә рінің тақ ырыбы бір болғ анмен, оқ иғ а желісі, даму жолдары, шығ арманың шешілуі басқ а-басқ а. Бір нұ сқ ада Жабы мен Сегіз достасып, Мақ палды Сегіз алып, Сегіз ө зінің қ арындасын Жабығ а қ осады. Кейбір жырларда Жабыны Қ алмақ батыры етіп кө рсетеді. Базар жырлағ ан нұ сқ ада Жабы-Қ арақ алпақ батыры. Тұ ратын жері – Дә уқ ара. Ал Мақ пал мен Сегіз Сыр бойын мекендеген елдердің қ ыз-жігіттері.

Халық жыры «Мақ пал-Сегізді» Базар ө зінше жырлағ ан. Бұ ны жырды оқ и отырып, толғ ау алыбы Базардың стиль, тіл ерекшелігінен кө руге болады.

Жырда халық тың тұ рмыс-тіршілігі кең суреттеліп, ә сем бейнеленген. Жылқ ы айдап қ ырғ а кеткен Сегіз қ айтып келгенше, ел аралап қ ыз таң дағ ан. Қ арақ алпақ Жабы батыр қ алың беріп қ ызды алмақ шы болады. Қ ыз ағ алары келісім берген. Ал, жас шағ ынан бірге ө сіп, бір-бірін сү йген Мақ пал мен Сегіздің байласқ ан уә делері бар.

Қ орыта келгенде, «Мақ пал-Сегіз» жырында бас бостандығ ын аң сағ ан екі жастың мө лдір махаббаты жырланғ ан. Қ ызын тең ге бермей, малғ а берген кер заманның шындығ ы кө ркем бейнеленген. Жырдың тілі бейнелі, кө ркем де шешен. Дастанның қ ұ рылысы жеті-сегіз буынды жыр ү лгісі жә не он екі буынды қ ара ө лең.

Базар – сарай ақ ынына да, кітаби ақ ынғ а да ұ қ самайтын дара тұ лғ а. Оның ө мірі сә н-салтанатты ө мір емес. Тар жол, тайғ ақ кешулі ғ ұ мыр. Бары да, бағ ы да ө мір болғ ан.

Зерттелуі: Базар шығ армалары 20-жылдардың басында жинала бастағ ан. Жырау мұ раларына алғ аш назар аударып, бағ а берушілер: Мағ жан Жұ мабаев, Ә бубә кір Диваев, Сә кен Сейфуллиндер болды.

Базар туралы баспа сө зде тұ ң ғ ыш пікір айтқ ан-қ азақ тың ұ лы ақ ыны Мағ жан Жұ мабаев: «Ол халық қ амын ойлағ ан, кең есі кең інен келетін ақ ын», - деп бағ алағ ан.

Базар шығ армалары 1986 жылы ғ ана жеке кітап болып шық ты. Бірақ оның бірнеше арнау ө лең дері, ү ш мың жолдық «Жү сіп-Ахмет» дастаны кітапқ а кірмей қ алды.

1925 жылы Ташкенттен шық қ ан «Терме» жинағ ында алғ аш рет жыраудың бір топ ө лең дері жарық кө рген.

1931 жылы Сә кен Сейфуллин қ ұ растырғ ан «Қ азақ ә дебиетінің нұ сқ алары» жә не 1965 жылы «Ү ш ғ асыр жырлайды» жинағ ында Базардың бірнеше толғ аулары бар.

Белгілі ғ алым Ә уелбек Қ оң ыратбаев Базар жырау толғ ауларын зерттей келе, мынадай қ орытындығ а келеді: «Бұ хар жыраутолғ ауларында бір жағ ынан сынайтын сатира болса, екінші жағ ынан алсақ романтизм сарыны бар. Базар-Абыл, Махамбеттерден ү йренген, стилі бө лек ақ ын. Ақ ын творчествосында термеден гө рі толғ ау басым. Ондай толғ аулар Шалкиізде, Бұ харда кө бірек кездеседі. Метафоралары ескі халық поэзиясына жақ ын». Қ азір ә дебиет зерттеушісі ғ алым Б.Кә рібозұ лы бірнеше мақ алалар жариялап, жаң а кө зқ арастар айтқ ан.

1890 жылы Бұ хар қ азақ тарына Бұ дабай Қ абылов барғ анда, Базар Бұ дабаймен танысқ ан. Оны іздеп барып, тауып алып, оның алдында ө лең дерін домбырамен орындап берген. Базар жазба ақ ын емес, домбырамен айтатын асқ ан композитор. Базардың сө зі қ андай ойлы, кө ркем болса, жыраудың мотиві де соны.

Базарды тү сіну ү шін оның кейбір ө лең дерімен жақ сы таныс болуғ а тиіс. Базар хисса ақ ыны емес, фольклор стилінде кө бірек кө рінген ү лкен ақ ын, оның термелері кө біне 7-8 буынды жыр ө лшеуімен жазылғ ан. Оның мә нді толғ ауларының бірі «Ә уел, ә уел аспандай» толғ ауында ол романтизм стилінде кө рінеді!», - дей келіп, «Кер қ ұ лан», «Дү ниені қ ұ рдық екіленіп», «Қ аратамыр Шө мін», «Тө ребай биге кө ң іл айтуы», «Оразымбеттің Базарғ а барғ анда айтқ аны» деген толғ ауларын Базардың басты шығ армалары қ атарына қ осады.

Базар толғ ауларын Қ армақ шылық Ә лқ уат Қ айнарбаев, Нұ ғ ман Молыбаевтар хатқ а тү сірген.

Базардың асқ ақ дарынды, айтулы ақ ын екендігін уақ ытында С.Сейфуллин байқ ап, «Бұ қ ар жыраудан кейінгі қ азақ тың ірі жырауы», - деп бағ алағ ан. Ақ па жыраудың телегей тең іздей бұ рқ ырағ ан талантына бас иген.

Ал жыраудың ақ ындық ө нерінен тә рбие алып, қ анат қ ақ қ ан атақ ты ақ ын Тұ рмағ анбет Ізтілеуов: «Балқ ы Базар... жырласа бітпес кү н-тү н!», -деп жырауды ө лең сө здің сарқ ылмас қ орына балағ ан.

2007 ж. Сырдария кітапханасы «Фолиант» баспасы Астана қ аласында шығ армалар жинағ ы шық ты.