Пайдалануға ұсынылатын әдебиеттер.

1. Сү йіншә лиев Х. Қ азақ ә дебиетінің тарихы.- А., 2006.
2. Сү йіншә лиев Х. ХІХ ғ асыр ә дебиеті. -А., 1992.
3. Сү йіншә лиев Х. Қ азақ ә дебиетінің тарихы.- А., 1998.
4. Бес ғ асыр жырлайды. Т.2. -А., 1989.
5. Жұ банов А. Замана бұ лбұ лдары. -А., 1975.
6. Айтыс. 3 томдық. -А., 1965.
7. Айтыс. 2 томдық. -А., 1988.
8. Жұ мабаев М. Ақ ан сері. // Жұ мабаев М. Шығ армалары.- А., 1989.
9. Майшекин С. Ақ ан сері.- А., 1976.
10. Ақ ан тағ ылымы. Зерттеулер. -Кө кшетау, 1993.
11. Ә уезов М. Ә дебиет тарихы. -А., 1991.
12. Ақ ан сері ө лең дер жинағ ы. –А., 1963.

ХІХ ғ асырдың 1-ші жартысында ө мір сү рген қ азақ тың ә нші –ақ ындар тобының кө рнекті ө кілдерінің бірі – Ақ ан Қ орамсаұ лы.

Ақ ан 1843 жылы қ азіргі Кө кшетау облысының Володаровка ауданындағ ы Қ оскө л деген жерде туғ ан. Шын аты – Ақ жігіт, ата-анасы еркелетіп Ақ ан деп атағ ан.

13 жасында Ақ анды діни мектепке оқ уғ а берген. Ұ ғ ымтал, сергек ойлы бала дү мше молданың шалдыр-шатпағ ына кө нбей, оқ уды тастап кеткен. Одан кейін Қ ызылжар қ аласында Уә ли дегеннің медресесінде екі-ү ш жылдай сабақ алғ ан.

Бұ л мектептердегі оқ уды хат тану ү шін пайдаланғ анмен, Ақ ан дін шарттарын еш уақ ытта орындамағ ан. Жасынан ә н-жырғ а ү йір жас жігіт 16-17 ге келгеннен кейін-ақ қ олына домбыра алып, ә нші, домбырашы, палуан неше тү рлі ө нерлі жастарды жинап, серілік, салдық жолына тү скен. Ит жү гіртіп, қ ұ с салып, аң шылық қ ұ рғ ан. Алғ ыр қ ыран қ ұ с, жү йрік атқ а ие болғ ан. Ақ анның осындай ө згеше ө мірі мен дарқ ан мінезін, сырлы ә ні мен ө ткір сө зін сү йген халық оны «сері» атандырғ ан.

Жастық, бозбалалық кезінде Ақ ан серінің кө п жырлағ ан тақ ырыбы – достық, махаббат мә селесі. Ол сү йіспеншілікке беріктік пен адалдық ты, махаббат еркіндігін аң сайтын тамаша ө лең дерін ә нге қ осып айтқ ан. Эстетикалық сезімі, талғ амы кү шті, нә зік жан.

М.Жұ мабаев: «Ақ анның ө мірі – ертегі ө мір, судай сұ лу, желдей екпінді, жалпақ жұ ртқ а жат жұ мбақ ө мір.

Ақ ын ө мірдегі не бір сұ лу, ә демінің бә рін ә нге қ осқ ан. Ол табиғ атты да, алғ ыр қ ыран мен жү йрік атты да қ ызығ а жырлағ ан. Сезімін оятқ ан ә демі, кө ркем қ ұ былыстардың қ айсысын болса да, ол егіле, беріле суреттейді. Ақ ынның «Жайық тың ақ тү лкісі» «Ақ кө йлек» т.б. лирикалық ө лең дерінен сұ лулық ты машық тай, сү йсіне жырлайтындығ ы айқ ын кө рінеді. Ол адамның ө ң і де, ісі де, жаны да сұ лу болуын тілейді.

Жайық тың ақ тү лкісі аралдағ ы,

Алдымнан сен бір қ ашқ ан марал-дағ ы

Формың а тө ң керіліп жайдым қ анат,

Шарық тап ақ иық ша Оралдағ ы.

Ертістің қ ұ ба талы секілденіп,

Алдымнан майысып шық бұ рал-дағ ы.

Қ апаста қ иын-қ ыстау бекінсең де,

Тә уекел майданында тұ рам-дағ ы

Ақ ан ө лең дерінің лирикалық қ аһ арманы - ә сем бейнелі, жаны сұ лу адам. Ақ ынның оны суреттеу ү шін алғ ан баламалары да, тең еулері де ел ұ ғ ымындағ ы ең ә демі, нә зік суреттер, қ азақ оқ ушыларының эстетикалық сезімін қ озғ айтын метафора, тең еу, эпитет, ә демі шендестірулер. Оның балау (метафора), тең еу ү шін алып отырғ ан ақ тү лкі, ақ маралдары ө мірде сирек кездесетін, оң айлық пен қ олғ а тү спейтін сү йкімді хайуанаттар. Ақ ынның да арман еткен сұ луы – оң айлық пен қ олғ а тү спейтін жан. Соны ойлап Ақ ан қ ияғ а қ ол созып, қ иыннан тоят іздейді жә не де кез-келгенге бұ рыла кететін кө рсе қ ызар емес, сексен қ ыздың ішіндегі ең таң даулысы етіп алады.

Етегін ақ кө йлектің алтындағ ан,

Ажарың ақ жамбыдай жарқ ылдағ ан.

Сексен қ ыз серуенге шық са-дағ ы,

Ішінде сен қ оң ыр қ аз қ аң қ ылдағ ан.

Қ аумалап қ анша дұ шпан тұ рса-дағ ы,

Қ алқ ажан айтқ ан сө зден тартынбағ ан.

Болғ анда сен ақ қ у қ ұ с кө лде жү зген,

Лашын қ ұ с не болады талпынбағ ан.

Бұ л ө лең нің кейіпкерінде сыртқ ы кө ркемдік те, жайдары мінез, жан сұ лулығ ы да, айтар сө зден тартынбайтын батылдық та бар. Осындай мінезіне кө ркі сай, ақ ын армандағ ан сұ лу жандарды малғ а сатып, тең іне қ оспауды Ақ ан қ олдамайды. Оның «Сырымбет», «Ү ш тоты», «Балқ адиша», «Ұ рқ ияжан», т.б. ә н-ө лең дері ә йелдердің бас бостандығ ын аң саудан туғ ан. Сұ лу ә йелді идеал тұ тқ ан Ақ анның бұ л шығ армалары ө з дә уірі ү шін ү лкен, ә леуметтік сыры терең туындылар болып саналады.

Серілік қ ұ рып, аң атып жү рген Ақ ан жас кезінде мылтық пен мергеншіліктің жайын да ө лең қ ылғ ан. Осы аттас ө лең інде ол аң шылық қ а қ ұ мартқ ан, мылтық атуды ө нер тұ тқ ан адамның психологиялық суретін жасайды.

Ө лең, негізінен, ү ш бө лімнен тұ рады. Бірінші бө лімде ақ ын жақ сы мылтық тың қ андай болуы керектігін айтса, екінші бө лімінде аң атқ ан мергеннің кө ң іл кү йін суреттейді. Ал ү шінші бө лімде аң ату ү стіндегі мергеннің ішкі сезімін, психологиясындағ ы ә р тү рлі ө згеріс қ ұ былыстарын кө рсетеді.

Ол кезде жатқ ан аң нан қ атты қ орқ аръ

Ө лтіретін жауындай басын алып.

Аяғ ын байқ ап басқ ан суда жү ріп,

Тым ұ ялшақ болады сонда тұ рып.

Маң дайынан қ арайды жылмырайып,

Қ ай жерден атамын деп ой ойланып.

Асығ ыс алабұ ртып қ арағ анда,

Жатқ ан ең екі болар сағ ымданып.

Сің біретін дә рмен жоқ, ол бер тар жер,

Мұ рыны бітіп тұ рса да қ абаттанып.

Бұ л ү зіндіде ақ ын аң шылардың аң атар кезіндегі басында болатын жайларды шын кү йінде айтып бере алғ ан. Аң шының аяқ басуы да, ө зінен-ө зі ұ рланып денесін жасыруы да, дем алысы да, тә тті ү міт, қ ауіпті қ орқ ыныш та – бә рі де тайғ а таң ба басқ андай анық. Ө лең ді оқ ығ анда аң шының ішкі сезімі, психологиясындағ ы ө згеріс, аласұ рулары кө з алдың а келеді. Мұ нда артық сө з, бояма сыр жоқ. Ө лең нің барлық кө ркемдік кү ші сол минуттағ ы аң шының басында болғ ан қ уаныш, кү дігін, қ орқ ынышын бұ лжытпай бере білуінде. Сонымен қ атар Ақ ан аң шылық ты тек қ ұ марлық ү шін демейді, оны ө нер деп ұ ғ ады. Қ ай ө нер болсын тіршілік, адам баласының кү н кө рісі ү шін керек. Демек, аң шылық та сол тіршілік ү шін керекті ө нердің бірі. Сондық тан да ақ ын:

Оқ удан соң ғ ы ө нер – мылтық деген,

Халайық, қ ұ лақ қ ойсаң тілге нанып, - дейді.

Мылтық ө нерін халық ә уелден сү йген. Ертеден келе жатқ ан халық мақ алында: Қ ару жисаң, мылтық жи, жаяу жү рсең, таяғ ың, қ арның ашса, тамағ ың десе, Ақ ан халық тың осы пікірін қ остайды. Мылтық атқ ыштық, мергендік – ғ ылымнан кейінгі ө нердің бірі дейді.

Осындай жастық тың кө ң іл-кү йімен еркін жү ріп, серілік ө мір кешкен Ақ ан отыздан аса бере-ақ қ абат-қ абат қ айғ ығ ы ұ шырайды. Феодалдық салтпен тартысып жү ріп қ осылғ ан сү йген жары Ұ рқ ия қ айтыс болады. Қ ыран қ ұ сы Қ араторғ ай бір тү нде ө леді. 1876 жылы жү йрік аты Қ ұ лагерден айырылады. Ақ ан сері ү шін Қ ұ лагер ө лімі тіпті ауыр қ айғ ығ а айналады. Қ ұ лагерге арнап бірнеше ә н мен ө лең дер шығ арады. Солардың ішіндегі ең кө п тарағ аны – «Қ ұ лагер». Тегі жағ ынан «Қ ұ лагер» лирикалық -психологиялық ө лең тү ріне жатады.

Айтыстары: «Қ ожамбет пен Ақ ан», «Ақ ан сері мен Орынбай», «Ақ ан сері Бегалы молда жә не Сү леймен молда».

Ақ ан ө мірінің соң ғ ы жағ ы оң ашалау жағ дайда ө теді. Серілік ө мірден ада болғ ан, жастық армандарының кө біне қ олы жетпеген, жер-суынан айырылғ ан, ел басшылары мен пиғ ыл-ниеті бұ зыла бастағ ан пысық тардан жә бір кө рген ол қ асына жалғ ыз мылқ ау баласы Ыбанды алып Қ оскө л жағ асында оң аша ө мір кешкен. Ақ ын дұ шпандары ол туралы неше тү рлі ө сек таратқ ан. Сө йтіп ол 1913 жылы 70 жасында қ айтыс болғ ан.