Пайдаланылған әдебиеттер

1. Сү йіншә лиев Х. Қ азақ ә дебиетінің тарихы. -А., 2006.
2. Радлов В. Алтын сандық. –А., 1883.
3. «Жұ лдыз» журналы. 1989, №10.
4. Марғ ұ лан Ә. «Шоқ ан Уә лиханов» кө п томдық жинағ ы.- А., 1978.
5. Сү йіншә лиев Х. «Қ азақ ә дебиетінің тарихы». -А., 1997.
6. Уә лиханов Ш. «Таң дамалы шығ армалары». -А., 1958.
7. Сә тбаева Ш. «Сө з басы». «Жұ лдыз» журналы. №4, 1989.
8. «Ақ иқ ат» журналы. 1995жыл, 7 шілде

Тапсырма: Шоқ анның очерктерін конспектілеу, рецензия жазу.

Шоқ ан Шың ғ ысұ лы Уә лиханов – заманының жан-жақ ты білгір ғ алымы, батыл саяхатшысы. Ол қ азақ тың тарихын, этнографиясын жә не ә дебиетін тұ ң ғ ыш зерттеуші. Ә жесі бала кү нінде «Шоқ аным» деп еркелетіп айтуымен, «Шоқ ан» аталып кеткен. Шоқ ан 1835 жылы қ азіргі Қ ұ смұ рын бекінісінде туғ ан. Шоқ анның жастық шағ ы – ата мекені Сырымбеттің сұ лу табиғ атының қ ойнауында, биік қ арағ айлы, қ алың қ айың ды, кө лі мен кө гі мол жерлерде ө ткен. Шоқ анның шық қ ан ортасы – қ азақ тың ірі феодалдары, хан-сұ лтан тобы. Ә кесі – Шың ғ ыс Омск ә скері училищесін бітірген, орысша сауатты, офицерлік шені бар полковник болғ ан адам. Ал, Шың ғ ыстың ә кесі Уә ли мен Айғ аным да хандық қ ұ рғ ан адамдар. Арғ ы аталары тарихқ а белгілі – Абылай хан. Арғ ы атасы Абылай жоң ғ арларғ а қ арсы соғ ыста асқ ан ерлік кө рсеткен, ел бірлігін сақ тауғ а едә уір ең бек еткен ақ ылды қ олбасшы, іскер дипломат, амал-айласы мол, Орта жү з ханы болғ ан. Оның ү лкен ұ лы Уә ли (Шоқ анның туғ ан атасы) қ айтыс болғ аннан кейін, хан шаң ырағ ы, хандық билік Уә лидің кіші ә йелі Айғ анымда қ алғ ан. «...Айғ аным мен оның балалары Россияғ а адал ниетін сақ тап қ алды. Уә лиханның осы жесіріне Александр І аса бір ық ылас білдірді. Сө йтіп қ азақ даласында оғ ан сә улетті ү й салып беруге ә мір етті. Сол ү йде Шоқ ан Уә лиханов туып еді», - деп жазды П.П.Семенов Тянь-Шанский. Жасында Шоқ ан ә жесі Айғ анымның ық палында болғ ан.

Ұ лы ағ артушы – демократ, қ азақ тың ғ ұ лама ғ алымы, шығ ыстанушы, тарихшы, этнограф, фольклорист Шоқ ан Шың ғ ысұ лы Уә лиханов қ азақ мә дениеті мен ә дебиетінің тарихында ерекше орын алады. Ө зінің қ ысқ а ө мірінің ішінде ғ ылым саласында орасан зор табыстары сол кездегі ө зінің орыс достары мен жолдастарын, орыс ғ алымдарын таң қ алдырды.

ХІХ ғ асырда біздің отандық ғ ылым ү шін Ш.Уә лихановтың мә ні ерекше белгілі болғ андығ ы туралы академик Н.И.Веселовский былай деп жазды: «...Шоқ ан Уә лиханов шығ ыстану ә лемінің ү стінен қ ұ йрық ты жұ лдыздай жарқ ете қ алды. Орыстың Шығ ысты зерттеуші ғ алымдарының бә рі де оны ерекше бір қ ұ былыс деп танып, одан тү рік халық тарының тағ дыры туралы ұ лы жә не маң ызды жаң алық тар ашуды кү ткен еді. Бірақ Шоқ анның мезгілсіз ө лімі біздің бұ л ү мітімізді ү зіп кетті». Бұ л Шоқ анғ а берілген жоғ ары бағ а болып табылады.

Белгілі ғ алым жә не саяхатшы П.П.Семенов-Тянь-Шанский Ш.Уә лихановты «ұ лттық аймақ тардың ішінде ең оқ ығ ан, білімді адамдардың бірі еді» деп бағ алағ ан болатын-ды.

Шоқ ан алғ ашқ ы білімді ауыл мектебінен алды, онда арабша жазуғ а жә не оқ и білуге ү йренді. Содан кейін 1847-1853 жж. сол кездегі Сібірдегі ең алдың ғ ы қ атарлы оқ у орындарының бірі саналатын Омбы Кадет корпусында оқ ыды. Оны «ағ арту ісі мен патриотизмнің дә нін себуші» деп атады, корпусты бітірген тү лектердің ішінде сол кезде Ресейге белгілі саяхатшы, зерттеуші Г.Н.Потанин, белгілі публицист Я.М.Ядринцев, ғ алым А.Ф.Анненский бар. Корпуста оқ ып жү рген кезінде Шоқ ан жағ ырафияны, тарихты, ә дебиетті зерттеуде қ абілеттілігін аң ғ артты. Ол кө п оқ ыды. Естеліктерде ерекше аталғ андай, саяси кө зқ арасының қ алыптасуы мен ә дебиет саласында ерекше ө з достарынан, ө з қ атарынан кө п озық жү рді.

Кадет корпусында оқ ып жү ргенде туғ ан ө лкесін зерттеу ерекше қ ызық тырды, сол кездің ө зінде ауыз ә дебиеті шығ армаларын жазып алып отырды, қ азақ даласының тарихын зерттеуге қ ұ лшынды, тарихи-архитектуралық ескерткіштердің суреттерін салып отырды.

Г.Н.Потанин Шоқ ан туралы былай деп есіне алады: «Шоқ анды арман алыстағ ы жұ мбақ қ ырғ ыз елдеріне, Тянь-Шань, Тибет тауларының баурайына апарды... Ол тіпті мектеп қ абырғ асында саяхатшының қ ызметіне даярланды, Палластың, Рыковтың, Левшиннің, Вельяминов-Зерновтың жә не т.б. кітаптарын кө п оқ ыды. Шоқ анғ а 14-15 жастың ө зінде, оғ ан корпустың оқ ытушылары болашақ зерттеуші жә не ғ алым ретінде қ арады».

Кадет корпусында оқ ып жү ргенде халқ ына қ ызмет ету идеясын ұ сынғ ан болатынды. Кадет корпусын бітіргеннен кейін, ә уелі Сібір казактары ә скері кавалерия полкының қ ызметінде, кейін Батыс Сібір генерал-губернаторында Шоқ ан ө зінің негізгі арманын іске асыруғ а кіріседі.

1854-1857 жж. Шоқ ан Жетісу, Тарбағ атай, Орталық Қ азақ стан, Қ ырғ ызстан жеріне саяхат жасайды, осы сапарларда ол кө рнекті ғ алым-географ П.П.Семенов-Тянь-Шанскиймен бірге жү рді, ол Шоқ анның қ абілеттілігіне ерекше назар аударады, оның ғ ылыми ең бектерін жоғ ары бағ алады.

Шоқ ан сол кезде Омбы жә не Семей қ алаларына жер ауып келген орыс революцияшыл-демократы, ақ ын С.Ф.Дуровпен жә не жазушы Ф.М.Достоевскиймен жақ ын кездеседі. Шоқ ан мен Ф.М.Достоевскийдің достық қ арым-қ атынасы естен кетпестей болды. Ө зінің хаттарының бірінде Ф.Достоевский былай деп жазды: «Мен Сізді сондай сү йемін, кү ні бойы Сіз туралы жә не Сіздің тағ дырың ыз туралы армандаймын. Бірақ армандарымның ішінде бір шындық болды: бұ л Сіздің тайпаң ыздың ішінде бірінші еуропалық білім алғ ан Сізсіз. Демек, осы жағ дайдың ө зі ерекше, ол Сізге ерекше міндеттер жү ктейді... Тағ дыр Сізді тамаша адам ретінде қ алыптастырды, Сізге жан мен жү ректі сыйлады».

Сол кезден бастап ғ ылыми-зерттеу жұ мысымен тығ ыз айналысқ ан Шоқ ан 1855 жылы Омбыда Семей арқ ылы Іле, келесі жылы Жоң ғ ар Алатауына дейін, одан кейінгі жылы Омбыдан Ыстық кө лге дейін келген ә скери-ғ ылыми экспедицияларғ а қ атынасып, Жетісудың, Ыстық кө лдің ө сімдіктер жә не жануарлар дү ниесін, халқ ын, ә дет-ғ ұ рпын, тарихын, ауыз ә дебиетін зерттеп, кө птеген материалдар жинады, ә рбір халық тың еркшеліктерін байқ ататын суреттер салды. Ал мұ ның алдында ол Қ ытай империясына жататын Қ ұ лжа қ аласына аттанып, онда ү ш ай болып, қ айтадан Омбығ а оралғ ан болатын-ды. Осы сапарларының нә тижесінде 20 жастағ ы Шоқ ан «Ыстық кө л сапарының кү нделігі», «Қ ытай империясының батыс провинциясы жә не Қ ұ лжа қ аласы», «Қ ырғ ыздар туралы жазбалар» деген жә не т.б. қ ұ нды ең бектер жазды. Сол ең бектері жә не басқ а да ғ ылыми табыстары ү шін Шоқ ан 1857 жылдың 27 ақ панында Орыс география қ оғ амының толық мү шесі болып сайланды.

1857-1859 жж. Шоқ ан ө зінің белгілі Қ ашқ арғ а саяхатын жасады. Бұ л саяхат қ ажырлы саяхатшы жә не кө рнекті ғ алым ретінде оның атын шығ арды. Сол елдің саяси қ ұ рылысы, табиғ аты, халқ ының кә сібі, ә дет-ғ ұ рпы жайында қ ыруар ғ ылыми материалдар жинады. Сол саяхаты ү шін арнайы Омбыдан Петербургке шақ ырылғ ан Шоқ анғ а берілген ә скери Бас штабының жолдамасында: «Бұ л мейлінше қ ызық ты, мейлінше пайдалы ең бек», - деп кө рсетілген.

Қ оғ амдық қ ұ былыстарды ол ағ артушылық тұ рғ ыдан тү сіндірді. Ө з халқ ын Еуропа мә дениетінен ү йренуге прогресске шақ ырды. «Сот реформасы» туралы жазбаларында Шоқ ан патша ө кіметі жү ргізген сот реформасы бай, сұ лтан, билердің, орыс отаршылдарының ғ ана мү ддесі кө зделінгендігін, қ азақ ең бекшілері солардың қ анауында қ алып, олардың озбырлығ ына жол бергендігін ә шкерелейді.

Шоқ ан ғ ылымның кө птеген салаларында ө шпес мұ ра қ алдырды. Шоқ ан тарихшы, географ, этнограф, фольклорист болды. Ол тек қ ана қ азақ халқ ының ғ ана емес, бү кіл тү ркі тектес шығ ыс халық тарының тарихын, ә дет-ғ ұ рпын, мә дениетін, ә дебиетін зерттеуге ат салысты.

Шоқ ан ө з ең бектерінде барлық ғ ылым мен мә дениеттің жан-жақ ты дамуына кедергі келтіретін ислам дінінің реакциялық сипатын қ атты сынады.

ХІХ ғ. 60-жылдарындағ ы Ресейде қ оғ амдық -педагогикалық қ озғ алыстың, орыс педагогикасының озық идеялары Шоқ анның ағ артушылық кө зқ арасына тікелей ық пал етті. Шоқ ан арнайы педагогикалық ең бектер жазбаса да, оның қ оғ амдық жә не ғ ылыми ең бектері ағ артушылық сипатта болды. Ол білімі мен мә дениеті озық елдерден ү лгі-ө неге алуғ а, ә сіресе, орыстың ғ ылымы мен мә дениетінен ү йренуге шақ ырды.

Ол ө з елінің оқ у-ағ арту ісі мен ғ ылымын дамыту ү шін кү ресті. Қ азақ халқ ының мә дениет пен экономика саласында артта қ алуына қ атты қ ынжыла да қ инала ой жіберіп, халық бұ қ арасын сол азаптан арылту жолында талмастан ү лкен жұ мыс жү ргізді.

Ш.Уә лихановтың орыс-қ азақ мә дени-педагогикалық байланысының тарихындағ ы ө шбес ең бегі сол – ол орыстың озат білімі мен ғ ылымын таратушы, насихаттаушы болды, артта қ алушылық пен надандық қ а қ арсы кү ресті.

Шоқ ан Уә лиханов ағ арту мә селесінде орыстың революциялық -демократиялық педагогикасының бағ ытына жақ ын болды. Оның ойынша, мектептер ұ йымдастыруда тә рбие мен білімнің халық тығ ы қ ағ идасына сү йену қ ажет. Тілмаштар мен билеп-тө стеуші чиновниктер ә зірлейтін мектептердің орнына еуропалық ғ ылым мен гуманизмді таратушы мектептер ашуды жә не тә рбие жү йесін ұ йымдастыруды арман етті.

Шоқ ан қ азақ тар арасында орыс білімін, оның ғ ылымы мен ө нерін таратудың тиімді шаралары ү шін кү ресті. Ол Қ азақ станда «нағ ыз шынайы білім ұ ясы» болатындай мектеп тү рлерін ұ йымдастыруды талап етті. «Тек ақ иқ ат білім ғ ана кү діктерден қ ұ тылуғ а жә рдем етіп, ө мір мен материалдық ә л-ауқ атты бағ алауғ а ү йретеді», - деді ол.

Халық тық тә рбиенің жаң а жү йесін ойластыра отырып, Шоқ ан, ең алдымен, жасө спірімдерді ғ ылым мен техниканың табыстарымен, дү ние жү зі мә дениетінің бай қ азынасымен таныстыра алатындай діннен бө лген дү ниежү зілік білімді енгізуді жақ тады.

Қ азақ тар мен Орта Азия халық тарының артта қ алуының басты себебі, Ш.Уә лихановтың пікірінше, монархиялық тә ртіп мен ислам діні. Шоқ ан Уә лиханов қ азақ халқ ының болашағ ы мистицизмге де, аскетизмге де емес, тек ө ркениет пен оқ у-ағ артудың табыстарына байланысты деп білді. Ө зінің бұ л талаптарын ол «Даладағ ы мұ сылмандық» деген мақ аласында негіздеді.

Шоқ ан Уә лиханов орыс ғ ылымы мен педагогикасындағ ы халық тық жә не ұ лттық қ ағ иданы негізге ала отырып, қ азақ ағ артушыларының ішінен бірінші болып, ө з елінің табиғ атын, тарихын, ө мірі мен мә дениетін зерттеуге бағ а жетпес ү лес қ осты. Шоқ ан ең бегінің тағ ы бір ө згешелігі - ө з елін орыс жұ ртшылығ ына таныстырып, екі халық ты жақ ындастыруғ а тырысты. Сол халық тардың достығ ының, бауырластығ ының жә не ө зара толық тү сінушілігінің дамуына жағ дай жасауды ойлады.

Ш.Уә лихановтың кө ршілес халық тардың рухани мұ расын зерттеудегі бағ а жетпес ең бегі оның бауырлас қ ырғ ыз халқ ының ауыз ә дебиетін, тарихы мен этнографиясын жете зерттеуінен айқ ын кө рінеді.

Бұ ғ ан – Ш.Уә лихановтың қ ырғ ыз халқ ының ә деби мұ расы «Манас» жырын зерттеушілердің бірі, белгілі ғ алым-академик Ә.Х.Марғ ұ лан ө зінің «Шоқ ан жә не Манас» атты монографиясында ол жайлы былай деп жазды: «Манас» - тарихи заманнан таулы Азия қ ыратында ұ рпақ тан-ұ рпақ қ а мұ ра болып келе жатқ ан қ ызық ты жыр, қ ырғ ыз халқ ының айтулы мұ расы. Бұ л жырды алғ аш рет қ ағ аз бетіне тү сіріп, оны ә дебиет дү ниесінің белгілі бір кеніші еткен жас ғ алым Шоқ ан еді». Бірақ басқ а ағ артушылар сияқ ты Ш.Уә лиханов та қ оғ амдық қ ұ былыстарды материалистік тұ рғ ыдан тү сіндіре алмады. Оның ойынша, сахарадағ ы ә леуметтік прогресс пен демократиялық ө згерістерге жетудің шешуші жолы мен қ ұ ралы тек қ ана ағ арту, «нағ ыз шынайы білімдерді» тарату, мә дениетті жетілдіру. Ш.Уә лиханов арнайы педагогикалық ең бектер жазбағ анмен, ол Қ азақ станның мә дени ө мірінен тыс қ алғ ан жоқ. Ағ артушы-ғ алым ретінде Ш.Уә лиханов халық тың арасында ағ арту ісін тарату жә не дамыту ү шін кү ресті.

Шоқ ан қ азақ тың суырып салма ақ ындарының ішінде Шө же, Жанақ сынды ақ ындардың дарындылығ ын, олардың шық қ ан тегін байланыстыра шебер ашады. Жанақ тың (Қ озы Кө рпеш – Баян сұ лу) жырлап ө ткен ө з кезінің ірі суырып салма ақ ыны болғ анын атап кө рсетеді. Жыр ү лгісіндегі ө лең жә не ә нді қ обызбен айту даң қ ты импровизатор Жанақ жыршы қ айтыс болғ аннан кейін салттан шығ а бастады. Орыс достары Шоқ анғ а кө п ақ ыл беріп, Россияның барлық жерін тү гел аралауды, тіпті мү мкін болса, Еуропаны аралауғ а ұ сынады.

Ең бектерінің басылуы:

1. Г.Н.Потанин қ азақ халқ ының фольклорына байланысты бірнеше ең бегін шығ арады. 1883 жыл «Ерте кездегі қ азақ тардың қ арулануы», «Қ азақ тардағ ы шамандық тың қ алдығ ы».

2. 1904 жылы И.Веселовский «Таң дамалы» шығ армаларын Петербургтен бастырады.

3. 1905 жылы Петербург университетінің профессоры П.М.Мелиоранский Шоқ анның «Тоқ тамыс пен Едіге» туралы ертегілер атты кітабын шығ арды.

4. 1927 жыл Қ.И.Сә тбаев Мә скеуден «Кү ншығ ыс елдерінің кіндік басынан», «Ер Едіге» жырын бастырады.

5. 1939 жылы Сә кен Сейфуллин мен Сә бит Мұ қ анов қ айта бастырғ ан.

6. Ә.Марғ ұ лан 1978 жылы Шоқ анның 5 томдық академиялық шығ армалар жинағ ында ғ алымның тұ лғ асын толық ашты.

7. Шоқ ан ең бектері шетел тілдерінде жарық кө рген. 1957 жылы француз, ағ ылшын, неміс ғ алымдары назарына іліккен «Жоң ғ ария очерктері», «Алтын шаһ ар» неміс тіліне аударылып, Германияда жарық кө реді.