Дәріс 22, 23, 24

Ыбырай Алтынсарин шығ армашылығ ы (1841-1889)

Мақ саты: Ыбырай Алтынсариннің ә деби мұ раларын ғ ылыми жү йеде саралап тү сіндіру, ой-қ орытынды, тұ жырым жасап, жан-жақ ты мағ лұ мат беру.

Жоспары:

1. Ө мірі туралы мә лімет.

2. Ыбырай шығ армаларының жариялануы, зерттелуі.

3. Ыбырай – ұ лы ағ артушы, ұ стаз-жазушы, ақ ын, этнограф, аудармашы.

Пайдалануғ а ұ сынылатын ә дебиеттер:

1. Сү йіншә лиев Х. Қ азақ ә дебиетінің тарихы. -А., 2006.

2. Сү йіншә лиев Х. ХІХ ғ асыр ә дебиеті. -А., 1992.

3. Сү йіншә лиев Х. Қ азақ ә дебиетінің тарихы.- А., 1998.

4. Қ айырбеков Ғ. Дала қ оң ырауы. -А., 1964.

5. Сыздық ов Ә. Ы.Алтынсариннің педагогикалық идеялары мен ағ артушылық қ ызметі. -А., 1969.

6. Дербісә лин Ә. Ы.Алтынсариннің педагогикалық идеялары мен кө зқ арастары. -А., 1965.

7. Ә уезов М. 20 томдық. Т16.- А., 1985.

8. Ы.Алтынсарин. Ә дебиеттер кө рсеткіші. -А., 1979.

9. Жармұ хамедов М. Ы.Алтынсарин тағ ылымы. -А., 1991.

10. Ы.Алтынсарин. Ә дебиеттер кө рсеткіші.- А., 1979.

11. Ы.Алтынсарин. Қ азақ хрестоматиясы.- А., 2003.

Ыбырай Алтынсарин қ азақ тың аса кө рнекті ағ артушы-педагогы, жазушы, этнограф, фольклоршы. Туып-ө скен жері – Қ останай облысының Қ останай ауданы, Арқ арағ ай. Тобыл ө зенінің жағ асынан топырақ бұ йырғ ан. Орынбор шекара комиссиясының қ азақ балалары ү шін ашқ ан мектебіне оқ уғ а тү седі. Бітірген соң Орынбор шекара комиссиясында ә скери старшина болып қ ызмет атқ аратын ү лкен ә кесі Балғ ожа Жаң быршыұ лының хатшысы болады (1857-1859).

М.Ә уезов: «Ірі ағ артушы, озық саналы ә лумет қ айраткері, ө нерлі ақ ынның артына қ алдырғ ан ізіне, қ адірлі жолына қ арап отырсақ, кө ң ілге ү лкен-ү лкен алғ ысқ а толы ойлар келеді», - дейді.

Ы.Алтынсарин – кө рнекті ақ ын, талантты жазушы.

Орынбор облыстық басқ армасында тілмаштық қ ызмет атқ арады. 1860 жылы Орынбор бекінісінде (Торғ ай) қ азақ балалары ү шін мектеп ашу тапсырылады, ә рі сол мектепке орыс тілінің мұ ғ алімі болып белгіленеді. Ыбырайдың бү кіл ө мірін арнағ ан ағ артушылық -педагогтық қ ызметі осылай басталады. Тікелей ө зінің араласуымен халық тан жинағ ан қ аржығ а мектеп ү йін жә не интернат салады. Орынбор генерал-губернаторының тікелей тапсыруы бойынша Торғ айда тө рт рет уездік судья болып (1868-1874) торғ ай уездік бастығ ының ағ а жә рдемшісі (1876-1879) қ ызметінде болады. Лекторлық қ ызметке кіріскен соң оқ у-ағ арту жұ мыстарын одан ә рі жандандырып, Елек, Қ останай, Торғ ай, Ырғ ыз уездерінде бір-бірден екі кластық орыс-қ азақ мектептерін ашады, оларды қ ажетті кітаптармен жасақ тайды. Ә сіресе, елге кө шпелі ө мір салтын ескертіп, Ресейдің халық ағ арту жү йесіне жаң а ү лгілі білім беру тә сіліне кө шеді. 1888 жылы 10 сә уірде Орскіде бастауыш мектептер ү шін қ азақ жастарынан оқ ытушылар даярлайтын мұ ғ алімдер мектебі ашылады. Ыбырай мұ нан ә рі қ азақ жастары арасынан экономика, ауылшаруашылығ ы, қ ол ө нер кә сіпшілігі салаларына қ ажетті мамандар даярлайтын училищелер ашуғ а кө п кү ш жұ мсайды. Тіптен, Қ останайдан ашылатын ауыл-шаруашылық училищесінде ө зінің иелігіндегі жерін беретіні туралы ө сиет қ алдырады. Ыбырай қ азақ қ ыздары ү шін Торғ айда, Қ останайда, Қ арабұ тақ та, Ақ тө беде мектеп-интернат ашып, ең озық ә дістемелерін қ олдана отырып, білімнің балаларғ а ана тілінде берілуіне айрық ша мә н береді. «Қ азақ хрестоматиясы» атты оқ улық, «Қ азақ тарғ а орыс тілін ү йретудің бастауыш қ ұ ралы» атты дидактикалық оқ у қ ұ ралын жазды. Бұ л кітаптарында оқ ушыны отан сү йгіштікке, ең бекке, кісілікке тә рбиелейтін ғ ибратты шығ армаларын жазды. Ыбырай сонымен бірге сол қ оғ амдық -саяси ө мірге сергек араласып, ғ ылым-білімге, ең бек пен этнографияғ а қ атысты мақ алалар жариялады. Оның, шығ армалары ә сіресе, кө ркем ә дебиеттің қ алыптасуына айрық ша ық пал етті. Ыбырай есімі берілген ауылдар, оқ у орындары, кө шелер, жер-су аттары кө п. Н.Ильминский Ыбырай жө нінде тұ ң ғ ыш естелік жазып калдырғ ан.

Ы.Алтынсарин ө лең дерінің тақ ырыптары

Поэзиясы.

1. Табиғ ат лирикасы: «Ө зен», «Жаз» табиғ атты адам ө мірімен байланысты жырлағ ан.

Кү лісіп, қ ұ шақ тасып ә зіл етер,

Ә йелдер кө ш жө нелтіп кейін қ алғ ан.

Адамдар сайран етер кө ң ілі жай,

Секіріп ойын салар қ ұ лын мен тай, - деп жазғ ы жақ сы шақ ты ұ штастыра жырлағ ан.

«Ө зен» ө лең інде табиғ ат суретінен тамаша картина жасағ ан. Ағ ып жатқ ан ө зенді адамның ө мірі деп ө мір нә рін ұ сынғ ан.

2.Ө нер-білімнің маң ызын тү сіндіреді «Кел, бабалар, оқ ылық», «Ө нер білім бар жұ рттар».

Ө нер-білім бар жұ рттар,

Тастан сарай салғ ызды, немесе

Оқ ымағ ан жү реді,

Қ араң ғ ыны қ армалап, - деп қ азақ балаларын ө нер-білімді игеруге шақ ырады.

Қ атарың кетті алысқ а-ай,

Ұ мтылың ыз қ алыспан,

ә леуметтік гуманистік идеяны насихаттайды.

3. Адамгершілік тақ ырыбы.

«Жігіттер», «Араз бол, кедей болсаң ұ рлық пенен».

Бә ріміз бір адамның баласымыз,

Жігіттер бір-бірің е қ арасың ыз.

Ө мір деген бес кү ндік ө тіп кетер,

Атаң барғ ан орынғ а барасың ыз!