Дәріс 18, 19

Ә сет Найманбайұ лы (1867-1923)

Мақ саты: Ә сет ақ ынның ақ ындық келбетін жан-жақ ты таныту, шығ армаларына ғ ылыми жү йеде бағ а беру.

Жоспары:

1. Ө мірі. Ә сет жайлы деректер лирикасы.

2. Айтыстары: «Кемпірбай мен Ә сет», «Ә сет пен Рысжан».

3. Дастандары: «Салиха-Сә мен», «Ағ аш ат», «Ү ш жетім».

4. Аудармалары: «Евгений Онегин» назиралық ә діс.

Ә дебиеттер тізімі:

1. Қ оң ыратбаев Ә. «Қ азақ ә дебиетінің тарихы» 10 томдық зерттеу. -А., 2005.

2. Сү йіншә лиев Х. Қ азақ ә дебиетінің тарихы.- А., 2006.

3. Айтыс поэзиясы. -А., 1991.

4. Сү йіншә лиев Х. «19 ғ асыр ә дебиеті»- А., 1986.

5. «Ә сеттің жаң а ә ндері»// «Жұ лдыз» журналы. 1992жыл, №6

6. Ә білқ асымов Б. Ә сет туралы. 1986.

7. Қ азақ ә дебиетінің тарихы. 5 том, 2 кітап.-А., 2003.

8. Сү йіншә лиев Х. 19ғ. қ азақ ә дебиеті. –А., 1998.

9. «Бес ғ асыр жырлайды» 2 том.-А., 1993.

10. М.Ә уезов «Ә дебиет тарихы».-А., 1991.

11. 1968ж. Ә сет шығ армалар жинағ ы. -А., Жазушы

Ә сет Найманбайұ лы 1867 жылы Қ арқ аралы уезінің Темірші болысына қ арасты 8-ші ауылында, қ азіргі Қ арағ анды облысы, Ақ тоғ ай ауылы, Қ ызыларай деген жерде дү ниеге келген. Ө з заманындағ ы ақ ылды да, білімді адамдардың бірі болғ ан. Жастайынан кітаптарды кө п оқ ығ ан. Ө лең шығ арып, ел арасына ертерек танылғ ан.

С.Мұ қ анов: «Ә сеттің ә ндері ырғ ақ ты, қ айырымы қ иын болғ ан, сондық тан оның ә ндерін ү йрену де қ иын».

Табиғ ат лирикасы: «Жаз» ө лең і:

Жаз шығ ып, жаманшылық жоғ алғ анда,

Тал гү лдеп, шалғ ын ө сіп оң алғ анда.

Бү лдірген, Қ аратты тереміз деп,

Сай-сайғ а қ ыз-келіншек жоғ алғ анда.

Адамды табиғ атқ а тең еп, адам мен табиғ ат бірлігін шебер қ иыстырғ ан.

Кө ң іл-кү й лирикасына байланысты: «Қ олғ а алса қ ұ йқ ылжығ ан тү рі болсын»:

Кү містей жалтырағ ан жү ні болсын,

Аса қ ара болмаса, қ оң ыр болсын.

Ал кү рең -қ ызылдың бірі болсын,

Келіні Мә динеге дұ ғ ай сә лем

Ағ аң ның сұ рағ ына шыны болсын.

Махаббат лирикасы: «Тә тежанғ а»

Қ ыз деген бір қ ызыл гү л сатылмайтын,

Тә ттің бар, кей жандарғ а татымайтын.

Ә ркімнің салатұ ғ ын ә ні басқ а,

Лайық аң табылмай атылмайтын.

«Ғ ашық жарғ а»:

Қ аз мойын, қ арақ ат кө з, жазық майдай,

Тә тті сө з, аймақ ауыз балды таң дай.

Сү йріктей оң саусағ ың, қ ына белің,

Таза гү л бой сипайтын райхандай.

«Жігіттің жігіт болар бейнесінде», «Кө ркем қ ыз, кө ң іл ашар дү ние байлар». Мұ нда ақ ын адамның ө зіне тә н қ асиетін ашуғ а тырысқ ан.

«Ә ділетсіздік, тең сіздік тақ ырыбындағ ы шығ армалары: «Салиха-Сә мен», «Мұ ң лы қ ыз», «Дә межан».

Қ иял-ғ ажайып ертегілер негізінде: «Ү ш жетім қ ыз», «Ағ аш ат» поэмасы.

Ә лім Қ ұ рмановтан Ә сеттің 20 ә н ө лең і жазылып алынады. Олар: «Майда қ оң ыр», «Кә рілік», «Зұ лқ ия», Тақ ау қ ыз», «Ә питө к», т.б.

Сол маң дағ ы Қ ызылорай, Кереге тас ө ң ірі мен Қ аршығ алы ө зенінің бойы Ә сеттің атамекені болғ ан.

Ақ ынның ә кесі Найманбай, шешесі Кермеқ ас кедей адамдар болыпты. Ә сет ұ лдан жалғ ыз болғ ан сияқ ты. Қ ұ лжа маң ына ұ затқ ан ә пкесі болғ ан дегенді айтушылар бар.

Ә сеттің ә кесі Найманбай туғ ан жерінен ерте кеткен. Ол кә сіп қ уып Семейге, одан кейін Найман, Мә мбет ішіндегі бір апасын сағ алап, Бақ тыдағ ы Байжігіт еліне Мақ аншы ауданына кө шіп барады. Ә сет 7 жасар болса керек. Бір жақ сысы Мақ аншыдағ ы Бақ ты селосында (Семей облысы) Ғ абдұ лшү кір (оны ел Зейнел деп атайды) Имамның медресесі болыпты. Ә сет осы медресеге кірді. Медреседе оқ ып жү рген кезінде-ақ Ә сеттің ә н мен ө лең дерге ә уестігі байқ алады. Зерек ұ ғ ымды талант ө лең мен домбырада, гармонғ а қ ұ мар болады. Имам Ә сеттің бұ л сияқ ты ө нерге ә уестігін ұ натпайды. Оғ ан молда болуғ а бата бермейді. Ә сеттің молда болғ ысы да келмейді. Жалынды жас ел кезіп, сауық -сайран қ ұ рып ә ндетіп, ө лең детіп жү реді. Бірақ 14-15 жасқ а келгенде ә кесі ө ліп, кү н-кө ріс қ амы ү шін ол Ә сембай деген саудагерге жалшылық қ а тұ рғ ан.

Ә сеттің бағ ына бұ л саудагер ө нерді бағ алай білетін саналы адам болып шығ ады. Ол ә ншілігімен, ақ ындығ ымен елге таныла бастағ ан Ә сетті, бір жолы ө зіне атшы ғ ып ертіп, Қ оянды жә рмең кесіне апарады.

Ол кездегі жә рмең кеде ө нер сайысының барлық тү рі де жү ріп жатады. Ақ ындар айтысында алдың ғ ы сө реде бағ аланып, елдің игі жақ сыларының ө нер ортасына айналғ ан. Сырнай сатып ә періп: «Балам, жасқ анбай ө лең ің ді айта бер, ө нерің ді ү дете тү с», - дейді. Осы жә рмең кеде Ә сет танылады. Ә н салып, айтысқ а тү седі. Ә ркімге мә лім Ырысжанмен осы сапарда айтысады да, оны жең еді. Елге Ә сеттің ақ ындық атағ ы ә йгілі болады. Осы сияқ ты думандарда Ә сет елге қ адірлі таланттармен кездеседі. Талайымен танысып, кө з кө рісіп, кө п ә серлер алады. Ондай думандардың бірінде сә ті тү скен бір шақ та Ә сет дана Абайдай кемең герді де кө реді де, кейін ө зіне анық ұ стаз, сарқ ылмас ақ ыл бұ лағ ын табады.

Қ айым Мұ қ аметханов, Ә сеттің Абаймен кездесуін 1885жыл деп шамалайды. «Ә ншілік, ақ ындық ө нерімен елге таныла бастағ ан кезі де осы аралық», - деп жазады.

Ол Ә сеттің Абай ауылында ө нер мектебінен ө ткенін, ү ш жылдай Абай маң ында болып, кемең гер тә лімін алғ анын да айтады. Абайдың «Ә сетке» деген ө лең і (1889ж) осы тұ стардың жемісі, ағ а ақ ынның бала ақ ынғ а берген бата жолбасшылық ақ ыл сө зі демеске болмайды.

С.Бегалиннің айтуынша: Жақ сылық Тө ленов деген кісі кезінде Ә сеттің сырласы болғ ан, біраз уақ ыт қ асында бірге жү рген. 1945 жылы сол кісі С.Бегалин мен М.Ә уезовке Абай мен Ә сеттің қ алай жолық қ анын ә ң гімелеп берген. Ал ол ә ң гімені Ж.Тө ленов Ә сеттің ө з аузынан естіген. Естелік бойынша Абай Ә сеттің ә нін ғ ана тың дағ ан, алып барғ ан адамда оны ә нші деп қ ана таныстырғ ан, сондық тан Абайдың: «Біздің ә ншілердің ү нінін зор, тынысының кең екенін мақ тан кө ріп, енді барынша, ө ң еші қ ызарғ анша айқ айлап ә серлендірмек болады. Ол ә н емес, айқ айғ а айналып кетеді!», - деді, ал Ә сеттің: «Мағ ан Абайдың осы бір сө зі ө мірлік сабақ болды», - деді де шындық қ а жанасатын секілді.

Ал енді Абайдың «Ә сетке» деген ө лең і барын бә ріміз білеміз. Олай дейін десек, Абайды қ имай, былай дейін десек Ә сетті қ имай, талайымызғ а ой салып келеді осы ө лең. «Ақ ыл жоқ, қ айғ ы жоқ онда ісі жоқ теріс пе, оң ба?» - дегенді Ә сет ү шін ауыр сияқ ты.

Ит кө рген ешкі кө зденіп,

Елірме жынды сө зденіп,

Жасынан ү лгісіз шіркін,

Не қ ылсын ө нер ізденіп, - деген сө здер қ алайша Ә сетке арналмақ? Бұ л сө здер Ә сетке айтылса, ә рине қ иянат. Ал Абай ондай қ иянатқ а бармаса керек.

«Қ азақ ә дебиеті» газетінің 1972 жылы 16 июньдегі санында Болатжан Абылқ асымовтың осы ө лең жайлы пікірі басылғ ан. Абайдың ертеректе шық қ ан кітаптарында бұ л ө лең «Ә сетке» деп аталмапты. Ө лең ге ат кейін берілген. Осығ ан сү йеніп ол бұ л ө лең Ә сетке арналып жазылмағ ан шығ ар деген жорамал айтады. Біз де соны шындық қ а жақ ын санаймыз. Ө йткені ө зі туралы соншалық сорақ ы сө здер айтқ анда Ә сет қ айтсе де бір жауап қ айтарар еді. Жек кө ріп кетпегенмен, ө кпелер еді. Жоғ арыда Ж.Тө ленов айтқ ан жағ дайды қ ұ лағ ы шалғ ан біреу: «Е, мына ө лең Ә сетке арналғ ан», - деп қ ате тү сінік беріп жіберген болар ойлары.

Ә йтпесе, ө ле-ө лгенше Абайды қ ұ рметтеп, ұ стаз тұ тып, ө скен Ә сетке ондай ө лең арналмаса керек. Ө лім аузында жатып шығ арғ ан «Ақ ырғ ы сө зінде» Ә сет: «Абайдай арт жағ ына сө з қ алдырып, жақ сы еді-ау, ә ттеген-ай ө лу деген!» - деп ө кінеді. «Евгений Онегин мен Татьянасында», «Қ азақ тың Абайындай болмаса да, бұ л жерге ө з тілімде айтып берем» - дейді. Бұ л сө здердің айтылуы жағ дайына қ арағ анда Абай мен Ә сеттің арасында тек жарасымды сыйластық қ ана болғ ан. Ә сет кейін ұ стазы ү лгісінде ә н салып, ө лең айтып жү реді. Ә сеттің ә ншілік ө нерін кө ріп, пайдаланбақ болғ ан сол елдің Ә лімғ азы деген болысы да қ амқ ор болғ андайды. О да Ә сеттің қ ошеметтеп, ө з қ арамағ ына алу ә рекетін істейді.

Ә сет оны сү йеніш тұ тады. Ол Ә сетті ү йлендіріп, қ асына кө шіріп алып, алдына мал салады. Жылқ ышы деген кісінің Тә тежан деген қ ызына ү йленген Ә сет бұ л болыс елінде ұ зақ тұ рады. Абайдан аулақ тап кетуіне себеп осы еді. Бірақ ә леумет ө міріндегі ө зінің орнын, борышын тү сінген ақ ын отбасы болып, отырып қ алмай, ел аралайды. Лепсі, Қ амал, Семей уездерінде болып, Жетісу аймағ ындағ ы Алматы маң айларына дейін кеп қ айтады. Қ айда жиын болса, халық тың жуан ортасында асқ ақ ә н, ойлы-ө неге ө лең дер айтып, дарынды талантымен қ ызмет етеді.

Зерек, алғ ыр ақ ын Абайдан ә сер алмады жә не танымады деп Ә сетті даттау мү мкін емес. Ә сет те Абайғ а терең сезімде қ арайтындығ ын, ө лерде аузына Абайды алуы даусыз дә лел. Ә сеттің ел-жұ ртынан Абайдай асыл ағ а ұ рпағ ынан біржола алшақ тауы 1916 жылғ ы аласапыран жылдарынан кейін. Осы жылғ ы қ озғ алыс кезінде ауа кө шкен елмен бірге Қ ытайғ а ө тіп кетеді. Ө мірінің соң ғ ы жылдары сол жат ө лкеде ө теді. Ә сеттің ө кінішті ө мірге кезігуі, оның жат ө лкеде қ алып қ оюы жалғ ан қ амқ ор болыстардың айтқ ан ылаң ынан болғ ан еді.

Туғ ан жерінен ауғ ан қ айын жұ ртымен бірге ондағ ы Ә лімғ азы, Қ анағ ат, Жолболат сияқ ты болыстардың жә не Мұ рын, Тайжігіт, Байғ ана-Тоқ пақ сияқ ты байлардың ық палында болғ ан ақ ын бірге кө шті.

Ө мірдің ө згерістеріне тү сінбей, кейбір асыра сілтеушілерден шошынып адасты, ө кінді. Ол Ә сеттің Қ ытай еліне барғ аннан кейін, елін, жерін сағ ынып жазғ ан сан ө лең, жырларынан да айқ ын. Қ айда жү рсе де ақ ынның жү регі елім, жерім деп соқ ты. Ол кең естік қ ұ рылыстың шын сырын тү сініп, ө ле-ө лгенше кері қ айту арманында болды.

Ә сет Шың жанда жү рген кезде, ө зін алдағ ан, елді бұ зғ ан бай-болыстарды жек кө ріп, оларды масқ аралап, ө лең жазып таратады.

Қ ытайғ а ауғ ан қ азақ тың кө зін ашып, адастырғ андары лағ нет айтады. Ол енді ә лгі «қ амқ орлардың» сырына ә бден тү сініп, олардан ө з бойын аулақ салады. Ел аралап, халық қ а жалынды сө з айтады.

Ә сет ойшыл болғ ан. Қ айда жү рсе де, қ андай жағ дайғ а тап болса да, туғ ан елін бір елі есінен шығ армағ ан. 1922 жылы елге қ айта оралуғ а бір жола бел байлайды. Сө йтіп, сол жылдың жазында кө з таныстарымен, жолдас жораларымен ақ ырғ ы рет қ оштасу ү шін арнайы Қ ұ лжа қ аласына барады. Қ ұ лжа тө ң ірегін мекендеген қ азақ елі мен қ ала жұ ртшылығ ы Ә сетті қ ұ шақ жая қ арсы алады да, думанды-сауық тың тө ріне отырғ ызады.

Бұ л кезде Қ ытайдың Торғ ай бұ тағ ына жататын елдің жас та албырт ру басылары Жабық бай мен Мешпет ақ алақ шылар араздасып жү реді екен. Ел ішіне алакө здік тудырғ ан бұ л іске ел қ ариялары мен білікті кісілер Ә сеттің араласуын араздық отын сө ндіріп екеуін татуластыруын ө тінеді. Ә сет рушылдық қ а, рулық талас-тартысқ а қ арсылық пікірін ұ дайы айтып жү рген ақ ын. Сол ойын тағ ы да ел алдында жаң ғ ырта баяндап қ алу мақ сатымен жұ рт тілегін қ абылдайды.

Ғ апари деген кісінің ү йінде татулық мә жілісі ө теді. Ғ апаридың арнайы сый-қ ұ рметпен шақ ыртуы бойынша келген Жабық бай мен Мешпет ү йге кірген бастайды, сө зінде Қ ытай елінің шежіресін жырғ а қ осады. Содан соң насихаттық ө лең арқ ауын ө реді де: Қ ытай тұ қ ымының ө сіп-ө нуіне жә не тарихына шолу жасайды. Елдің елдігі ынтымақ та екенін назар аударады.

Жараспас жақ сылардың адасқ аны,

Бұ лардың немене екен таласқ аны,

Кім білсін аз ба, кө п пе ө мірлері

Тірлікте жақ сы емес пе жарасқ аны...

Жұ рт та Ә сет ойын қ олдайды. Ақ ын енді дү ниеде бірлік пен татулық тан, жақ сылық пен жанашырлық тан асқ ан не бар? Алакө здік пен ашқ арақ тық тан, елді бү лдіріп, ерді жерге қ арататын ел шабушылық тан жексұ рын қ андай зұ лымдық болмақ? Тірлікте осынау кең жақ тан Еренқ абырғ а ө ң іріне сыймасаң дар, ө лгенде ошақ тай кө рге сиясың дар, кө здеріне қ ұ м қ ұ йылады дейді де, ынтымақ қ а татулық қ а шақ ырады.

Кө пшілік алқ алай Ә сетті қ оштайды, қ ариялар кө здеріне жас алып, ризашылық тарын білдіреді. Ақ ын ө сиетіне араздасушылар да бас иеді, ел талабына жү гінеді. Ө з қ ылық тарының теріс екеніне мойынсал болғ ан Жабық бай мен Мешпет жылап кеп қ ұ шақ тасады да, тө с қ ағ ысып татуласады.

Сол жылы Қ ұ лжа тө ң ірегімен қ оса Қ ызай, Албан, Суан елдері қ оныстанғ ан Қ ас, Кү нес, Текесі атауларын аралайды. Бірақ кө кейін еліне деген сағ ыныш ойы кернеген ақ ынды сауық -сайран дү рмегі онша еліктіре қ оймайды.

Алайда елге қ айтуғ а сонша асық қ ан Ә сетті жора-жолдастары қ олқ алап, орталарынан шығ армайды. Ү лкен Кө кқ асқ а ө зені сарқ ырап ағ ып жатқ ан, шығ ысы Шылбыр, Шірге аталатын жалпақ жайлаумен ұ ласатын кең алқ апты Бурасу деген жайлауғ а алып кетеді. Бұ л сол ө ң ірдегі Борқ ара тауын тұ тас қ амтитын Кө ктамыр жайлауының кү н шығ ыс шеті еді. Сол жерге ү й тігіліп, қ алың елдің ортасына тү скен Ә сет ә н салып ө лең айтудан тайынбайды. Ө мірінің соң ғ ы сағ атына дейін, ақ тық демі бітіп, даусы қ арлық қ анша, кө кейінің кө гершінімен, асау кө ң ілдің ұ шқ ыр қ арлығ ашымен қ ош айтысқ алы, ақ тық демі ү зілгелі тұ рғ анда да Ә сет ө нер жайлы тебірене жырлайды. Бұ ғ ан ең соң ғ ы ө лең і – «Ақ ырғ ы сө зі» дә лел.

Алмасты мү сә пір деп татып алдым,

Дерт шалып ө небойды жатып алдым.

Қ ұ дайдан тура келсе арманым не,

Ажалды ақ ша беріп сатып алдым

Жасы ұ лғ айғ ан Ә сет ө ң еші қ ұ рғ ап, даусына нұ қ сан келе беретін болғ ан соң, тамағ ына мү сә тір қ ышқ ылын салып отырғ ан Ә сет бұ рынғ ыша мү сә тір салып, ол таусылып қ алады. Сонда ү й иесі кө рші ауылда жү рген бақ алшығ а ат шаптырады. Алып келген мү сә тірді Ә сет тамағ ына салып қ ойып, ә нін шырқ ап, қ ымызын ішіп отыра береді. Бір кезде денесі қ ұ рысып, басы айналады да, кө зі қ арауытып қ ұ лайды. Сө йтсе бақ алшы мү сә тір деп байқ амай ұ нтақ талғ ан алмасты берген екен. Ә сет содан уланғ ан. Енді қ ызу думан, отты сауық су сепкендей басылып, ауыр мұ ң ғ а айналады. Ә сетті оң аша бір ү йге жатқ ызып, қ ұ йрық май, сү т ішкізеді. Бірақ бойына ә бден тарап кеткен алмастың уыты қ айтпайды. Сө йтіп, ақ ыры Ә сет орны толмас ө кінішпен дү ние салады.

Ә сеттің ескі досы Ғ апари Османовтың ү лкен баласы Лұ қ манның айтуынша, Ә сет 1923 жылы 26 июньде кешқ ұ рым кө зін мә ң гі жұ мғ ан. Ертең іне қ ұ рман айты болады да, айт намазымен қ оса Ә сеттің де жаназасы шығ арылады.

Қ алың ел Ұ ланбура жайлауының Қ арлығ аш деген жеріндегі жалғ ыз қ арағ ай зиратына азалап жерлейді. Кейін Ә сет жатқ ан тө сек жиналғ ан кезде жастық тың астынан ел-жұ ртпен қ оштасқ ан, кейін бү кіл елге кең інен тарағ ан ә йгілі ө лең і табылады.

Ә сет – айтысқ а тү скен, атақ ты ағ ытпа, бірнеше оқ иғ алы поэма жазғ ан кең қ ұ лашты ірі ақ ын. Оның сан лирикалары мен аударма ең бектері де бар. Ол композитор, домбырашы, гармонист, музыкант, ө нердің барлық тү ріне сайма-сай, мә дениет тарихында сирек кездесетін талант иесі дархан жандылығ ын бейнелейді.