Дәріс 13, 14

Біржан сал Қ ожағ ұ лұ лы (1831-1897)

Мақ саты: Біржан сал ө мірі жә не лирикаларының тақ ырыптық -идеялық ерекшеліктерін ашу.

Жоспары:

1. Біржан сал Қ ожағ ұ лұ лы ө мірі, зерттелуі.

2. Біржан лирикалары.

3. Біржан-Сара айтысы.

4. Айтыстың 4 нұ сқ асы. 1898ж. 1899ж. 1902ж. 1907ж.

5. Біржанның Шө жемен, қ ызбен айтысы.

6. Қ ағ ысу айтысындағ ы қ азақ ы қ алжың.

Тапсырма: Біржанның бір ә нін ә нмен салу.

Ә дебиеттер:

1. Сү йіншә лиев Х. Қ азақ ә дебиетінің тарихы. А., 2006ж

2. М.Ә уезов «Қ азақ ә дебиетінің тарихы» А., 1996ж.

3. Айтыс. 2 том. А., 1965ж. А., 1988ж.

4. «Қ азақ стан ә йелдері» 1995ж. 3-ші нө мірі.

5. А.Жұ банов «Замана бұ лбұ лдары» А., 1963ж.

6. «Біржан-Сара» айтысына 50 жыл.

7. Е.Ысмайлов «Біржан сал Қ ожағ ұ лұ лы» А., 1963ж.

Біржан сал Қ ожағ ұ лұ лы ө мірі, зерттелуі. Қ азақ ә дебиетінде, мә дениетінде аса ірі тұ лғ аның бірі ХІХ ғ асырдағ ы қ азақ ә н ө нерінің, сө з ө нерінің ірі ө кілі - Біржан сал Қ ожағ ұ лұ лы. Ол 1834 жылы қ азіргі Ақ мола (Кө кшетау) маң айындағ ы Сексенкө лдің бірі Жекей кө лінің жағ асында дү ниеге келген. Біржанның ескі ата қ онысы Обағ ан болғ ан. Біржанның арғ ы атасы Бертістен Ақ шолақ, Айшуақ, Жаншуақ, Қ ожамқ ұ л, Қ ожағ ұ л, Қ ожағ ұ лдан Тұ рлыбай, Нұ ралы, Ералы туады. Біржан Тұ рлыбайдың баласы. Атасы немересін бауырына басып, ежелден ерке ө сіреді. Ата мен ә же тә рбиесін кө ріп ө скен ерке Біржан «Баласы Қ ожағ ұ лдың Біржан салмын» деп жыр салатыны содан. Дә улетті атасының тә рбиесінде ө скен Біржан тұ рмыс таршылығ ын кө рмей, еркін ер жетеді. Бас еркіндігі ө зінде талантты бала жас шағ ынан домбырамен ә н салуғ а, ө лең сө з қ иыстыруғ а бейімдігін байқ атады. Ө лең ге қ ұ мар жас тар аяда қ алмай, ошақ басы, от қ асы ә ң гімелерінен биік тұ рып, ел тамсандырар серілер ө міріне қ ызығ ып, ө зі де салдық, серілік қ ұ ра бастайды. Осы ә ншілігінің, ақ ындығ ының арқ асында Біржан алты алашқ а оң ай танылып, кейінгіге ертегідей жетіп, қ азақ тың ерекше салт дә стү рі серілік дә стү рін шың ғ а шығ арғ ан жанғ а айналады. Ол тек Кө кшетау аймағ ы ғ ана емес, бү кіл Сарыарқ ағ а танылып, кейіндері қ азақ ә дебиетінің биік тұ лғ асына айналады. Жаяу Мұ са, Ү кілі Ыбырай, Балуан Шолақ секілді ә нші-ақ ындар Біржан жолын жалғ астырушы болып, соның жолымен жү рген жандар еді. Біржанның ә р ә ні ерекше жағ дайларда, ерекше жайларда туады. Мә жіліс қ ұ рып отырғ ан шақ тарда, я болмаса кө ң ілінде қ алғ ан бір тү йткіл жайларғ а байланысты Біржан ә н шығ ара береді.

Баласы Қ ожағ ұ лдың Біржан салмын

Адамғ а зияны жоқ жү рген жанмын.

Қ асың а мені сендер неге алмайсың,

Ө зім сұ ң қ ар, ө зім сал, кімге зармын.

Жасым бар жиырмада жасырмаймын

Басымнан дұ шпан сө зін асырмаймын.

Басымнан дұ шпан сө зі асып кетсе,

Сен тү гіл, патшағ а да бас ұ рмаймын, -

деп ақ ындық қ уатының зорлығ ын, шалқ ар талантының бар екенін ескертіп, биік пафоспен жоғ ары ә уенменен айтады.

Біржанды зерттеушілер:

1. С.Мұ қ анов - Біржанның ө мірі туралы тұ ң ғ ыш дерек жазғ ан ғ алым.

2. Қ.Жұ малиев - «Біржан-Сара» либреттосын жазғ ан.

3. М.Ә уезов «Қ азақ ә дебиетінің тарихы» 1996ж.

4. Е.Ысмайылов «Біржан сал Қ ожағ ұ лұ лының ақ ындығ ы» А., 1967ж.

5. Ғ.Ә бетов – поэзиялық шығ армалары жө нінде нақ ты талдау жасағ ан.

6. Б.Г.Ерзакович, Е.Байболов, М.Майшекин Біржан ә ндерін жинауда кө п ең бек сің ірген.

7. Қ.Жұ малиев либреттосы бойынша композитор М.Тө лебаев опера жазғ ан.