Дәріс 12

Сара Тастанбекқ ызы (1879-1916)

Жоспары:

1. Ө мірінен мә лімет.

2. Қ азақ ә йелдерінің арман мұ ң ын жырлағ ан ақ ын.

3. Лирикалары: «Жү рек», «Ашындым», «Ортақ мұ ң» тең сіздік тақ ырыбына арналғ ан шығ армалары.

4. Табиғ ат тақ ырыбына арналғ ан ө лең «Шымылдық».

5. Арнау ө лең дері: «Арсалаң алдында», «Ақ қ у», «Қ арлығ аш», «Торығ у», «Қ ош бол, елім» ө з тағ дыры жайында жазылғ ан ө лең дер.

6. Абайғ а арналғ ан ө лең «Кө п сә лем, Ыбекең е, дұ ғ ай-дұ ғ ай».

7. Айтыстары: «Біржанмен айтысы».

Халқ ымыздың ғ асырлар бойы аузынан тастамай атының ө зін бойтұ мардай қ астерлеп келген ө лең ө нерінің ділмә рі – Сара Тастанбекқ ызы. 1878 жылы қ азіргі Талдық орғ ан облысы, Ақ су ауданы Матай-Қ аптағ ай елінде туып ө скен. Ә кесі Тастанбек ерте ө ліп, оның інісі Жайсаң бектің қ амқ орлығ ында қ алады. Сара жетімдік азабын шегіп, жоқ шылық кө ріп, тұ рмыс тауқ ыметін тартып ө скен. Шешесі Жаншө ке інісі Сахари сол ауыртпалық тың салмағ ына шыдай алмай, ерте тізе бү ккен, қ аза тапқ ан. Ал, Жайсаң бек болса бойына біткен қ айратын жұ мсап, бұ зық тар қ ұ рғ ан тұ зақ қ а ө зін де, жасө спірім Сараны да іліндіріп алып, азап шеккен. Алып денелі, қ айратты Жайсаң бек жалғ ыз қ арындасы жә не жесір жең гесі Жаншө кені асырай алмай, бай малын рұ қ сатсыз сойып, басын дауғ а салып, тұ тқ ын болғ ан. Тіршілікке қ ажетті кү нкө ріс мұ қ тажы қ ажытқ ан кедей отбасының тағ дыры барғ ан сайын нашарлап, аянышты халге жеткен.

Ол туғ ан шешеден де, қ амқ ор ағ адан да айрылып, қ арғ адай кезінде тү п-тү гел жетімдікті кө реді. Кү н кө рісі нашарлап байдың отымен кіріп, кү лімен жан сақ тайды. Сара заманына ү лкен кө зқ араспен қ арап, бойына қ уат жиып, қ айсарлық кө рсете білді. Басына бостандық туар жарқ ын кү нін армандаудан танғ ан жоқ. Ойына оралғ ан армандарын ойын-сауық кештерде, бас қ осқ ан жиындарда ө лең мен толғ ады. Осындай ойын-сауық кештердің бірінде Сара елінің атақ ты қ обызшысы Молық баймен кездеседі. Сө йтіп, қ азақ тың басқ а да ақ па ақ ындары сияқ ты Сара да халық ө нерпаздарының ө негесін кө ріп, ө нерін ү йреніп, мектебінен ө теді. Сараның ақ ын ө неріне бас иіп, ақ ылын мү лт жібермей тың дауының арқ асында санасы мен ө нерге деген қ абілеті тез қ алыптасып, алқ алы топ алдында ақ ындық сыннан ө тіп, кө ркем сө з сиқ ырына жетіліп алады. Домбырағ а жасынан-ақ ә уес болғ ан Сара жыл ө ткен сайын ә н мен музыканы ақ ындық талантына дем берер сенімді сү йенішіне айналдырады.

Қ оң ыр кү й қ обызында Молық байдың,

Ү кісін домбыраның толық тайын.

Аралап ө мір сырын бойым сергек,

Саралап алды-артымды, ақ ыл тергеп,

Арманмен адал сырымды ө лең қ ылып,

Ә н салу домбырамен болды енді ермек.

Жү регінің жалыны бар талапты жастың жаны ерте ме, кеш пе жарқ етіп ұ шқ ын шашпай қ оймайды. Жетімдік, жоқ шылық азабын тарта жү ріп, 13-15 жаста-ақ ол ел аузына ілініп ақ ын Сара атанады. Ол еліне танылып Ниязбек, Мә уленбай, Қ ыдырә лі т.б. ақ ындармен кездесіп, айтыс ө неріне жаттығ ады. Тү бек, Бақ тыбай сияқ ты ағ а ақ ындардан да хабарлы болады. Ақ ылы мен ө неріне кө ркі сай сындарлы қ ыз Сара болып бойжетеді.

Х.Сү йіншә лиев: «Сара – дарынды ақ ын, саналы суреткер, кө ркем сө здің шебері», - дейді (Қ аз.ә д.тар. А., 1997, 152б.)

Міне, Сара - ө мір бойы мұ қ таждық, жетімдік қ асіретімен арпалыса жү ріп, ө нерін, ақ ылын жетілдіре білген ізденімпаз, ізгі ниетті аяулы жас тү лек. Мысалы: «Бір сұ лу қ ыз тұ рыпты хан қ олында» ө лең індегі тең дік таппай қ орланып жартастан суғ а қ ұ лағ ан сұ лу тағ дыры, кейінгі ақ ындар жасағ ан – Гү лхашима, Ғ айша, Сұ лушаш, Қ аралысұ лу сияқ ты қ азақ тың аяулы сұ луларының қ айғ ылы тағ дырларын Сара да ө з басынан кешті. Бойжеткеннен-ақ оғ ан қ ұ да тү сті. Сараны тумысынан кеміс кекеш Жиенқ ұ лғ а қ оспақ шы болады.

Сараның ендігі мақ саты тек тұ рмыс кемтарлығ ын жоюды, халық қ атарлы ө мір сү руді ойлау емес, ең алдымен басына бостандық алу ниетінде болғ ан еді. 13 жастан 17 жасқ а дейін ол Жиенқ ұ л қ армағ ынан қ ұ тылу ә рекетін іздестіреді. Сө йтіп, кейіннен Сара Жиенқ ұ лдан азат болғ анымен, махаббат бостандығ ын алғ ан жоқ. Ө зі сү йген Ү сенбайғ а қ осылғ ан жоқ. Бә рібір сол елдің адамына – Бекбай дегенге некеленеді. Сө йтсе де Сара бұ ны қ ұ п кө реді. Ә йтеуір дені сау, жұ рт қ атарлы адамғ а қ осылғ анына шү кіршілік қ ылды. Бекбайды кө ргендер оны теріс адам демейді. Сарамен санасқ ыш ниеті тү зу жар болды. Жастары да тым алшақ емес, сегіз жас ү лкен болды. Сарадан он алты жылдан кейін қ айтыс болды (1932жыл). Екеуінен бес бала қ алғ ан деседі.

Сараның бойына тым жас кезінде жабысқ ан дерттің емін таппай, ү лкейген сайын ұ лғ айып айық пағ ан. Кө п жылдар бойы кө рген зорлық -зомбылық салдары оны ө ршітпесе, бә сендете алмағ ан. Шер мен мұ ң ғ а толы ойлы-сырлы дана кеудені біртіндеп жайлап, дің келей берген. Ақ ыры отыз сегіз жасында ақ ын Сара 1916 жылы дү ние салғ ан (1879-1916жж).

Сара – дарынды ақ ын, санаулы суреткер, кө ркем сө здің шебері, оның бізге жеткен шығ армаларының кө лемі шағ ы. Оның бізге жеткен шығ армалары: «Ашындым», «Қ ош бол, елім», «Жү рек», «Шымылдық», «Кө п сә лем, Ыбекең е, дұ ғ ай-дұ ғ ай». Бұ лардың ә рқ айсысы- кө лемі шағ ын, мазмұ ны терең, кө ркемдік қ ұ ны жоғ ары шығ армалар.