Біржанның айтыстары.

1. Біржан мен Сараның айтысы 1898 жылы Қ азанда басылады, бастырушы Жү сіпбек Шайхыислам. 1899ж. қ айта басылады, бұ л екінші нұ сқ асы, кө лемі 173 жолдан тұ рады. (Осы нұ сқ аны Ә ріп Тә ң ірбергенов шығ арды деген қ ате пікір бар) 1902ж. қ айта бастырылады (3нұ сқ а) 1907ж. (4нұ сқ асы).

2. Біржан мен Бабайдың айтысы. Ақ ындар айтысына жатады. Бұ л тү ре айтысына жатады. Жауаптасу бір шумақ ө лең мен айтылғ ан.

3. Біржан, Орынбай, Шө же ақ ындардың айтқ ырлық тары. Тапқ ырлық, салыстыру ө лең ге қ ұ рылғ ан.

4. Біржан мен Алтын. Қ ыз бен жігіт айтысына жатады. Айтыс соң ында Біржан Алтынның еменнен жасалғ ан домбырасын сұ райды. Қ ыз ә кесі Біржан ө неріне тә нті болып домбыраны бергізеді.

5. Біржан мен Тезекбай ақ ынның сө з қ ағ ысулары. Тезекбай ақ ынмен замандас болғ ан, ә зіл-қ алжың ғ а қ ұ ралғ ан. 1939 жылы Тезекбайдың інісі мен Е.Ысмайлов жазып алғ ан.

6. Біржанның Шө жемен қ ақ тығ ысуы. Біржан Шө жені сө збен қ ажай беріпті. Сонда Шө же сө збен Біржанды тоқ татқ ан.

7. Біржан мен қ ыз қ ақ тығ ысуы. Бір шумақ ө лең ге бір шумақ жауап берілген. 1938ж. С.Мұ қ анов пен Қ.Бекхожин қ ұ растырғ ан «Ә дебиет хрестоматиясында» жарияланды.

8. Біржан мен Нұ рғ айша ә зілге қ ұ рылғ ан жауаптасу бір шумақ тан тұ рады. Біржанның қ ағ ысу ө лең дерінде қ азақ и қ алжың басым.

Біржан Абай ауылына барып ө нер кө рсетеді. Абай Біржанның ү лкен талант екенін бағ алайды. Абайдың «Мен кө рдім ұ зын қ айың қ ұ лағ ынан» ө лең іне Біржан ә н шығ арады.

Біржан Ш.Уә лиханов жә не оның орыс достары Сергей Федрович Дуровпен дос, пікірлес болғ ан. Біржанның атасы Қ ожағ ұ л мен Шоқ анның ә кесі Шың ғ ыс араласып тұ рғ ан. Кү йші Тә ттімбет пен Біржан ағ а-сұ лтандар ө ткізген сауық тарда бірі ә н айтып, бірі кү й тартып зиялылар назарына іліккен.

Кө кшетау, Семей, Қ ызылжар, Омбы, Орынборда болғ ан. Шө же, Орынбай сияқ ты ақ ындармен дидарласқ ан.

Біржан ө нерін Абай жоғ ары бағ алағ ан. Абай ауылында айлап жатып ө нер кө рсеткен, Абайдың «Мен кө рдім ұ зын қ айың қ ұ лағ аным» атты ө лең іне ә н шығ арады.

Біржан – лирик ақ ын.

1. Ақ ын лирикалары ө мірдің мә нін тү сіне білуге ү йретеді. «Сырғ ақ ты» ө лең інде:

Бозбала, сағ ан айтар ө сиетім,

Жақ ын жү р ә лпештеген ардақ тығ а.

Жауқ азын желбіреген жастық шақ та

Ө мірдің мағ ынасына тү сіне біл.

«Жастарғ а» атты ө лең де:

Ер жігіт сынамайма бақ тайғ анын деп сынақ тан ө ту керек деп ө сиет айтады. Жастарды ө нер-білімді игеріп, надандық тан бойын аулақ салуғ а шақ ырады.

2. Махаббат, ғ ашық тық, достық лирикалары «Қ аламқ ас», «Алтын балдақ», «Айтбай», «Бірлә н», «Ғ ашығ ым», «Мақ пал», «Айжан қ ызғ а», «Орынтай» т.б.

Қ иын екен жалғ анда сү йген ғ ашық,

Сө йлеспесе екеуі мауқ ын басып.

Ауылын сү йген жардың іздеп бармай,

Кө ң ілім еш уақ ытта тына алмады, - деп талай сұ лулардың сипатын ашады кейде есінен танып, жү регі сыздайды. Бү кіл ғ ашық тар сезімін ө зінің жан сыры етіп жырлайды.

3.Кө ң іл-кү й лирикасы.

«Теміртас» - зарлы ө лең. Балалары Теміртас, Асыл, Ақ ық пен қ оштасады. Ө лең 20 шумақ тан тұ рады. Жанғ а батқ ан науқ ас, оны жынды деп байлап ұ стауы, жанына жара салады.

Дү ние ө терің ді біліп едім,

Білдірмей серілікпен жү ріп едім.

Ү ш жү зге аты мә лім Біржан едім,

Бұ л кү нде арық қ айдан пә сім тө мен.

Жасына 65-тің келгенімде,

Қ ұ дайым берді науқ ас қ арын басқ а.

Теміртас, Асыл, Ақ ық балдан тә тті,

Не болар демең іздер азаматты.

Ү кідей желпіндірген қ ұ лындарым,

Шешсең ші білегіме арқ ан батты.

Ө лең де науқ ас ә кесін байлап ұ стаудың екі себебі болғ ан. Біріншісі ауылғ а ояздар келгенде Біржан ұ рынып не болса соны айтады деп болыстар байлап тастайтын болғ ан.

Екінші себебі ә келері ауырып жү ріп ө зге елде ө ліп қ алады деп балалары елден шығ армағ ан.

4. Жү йрік жорғ аның сипатын берген «Ақ шеркеш», «Керкекіл».

5. Арнаулары. Жас шағ ында жазғ ан ө лең дерінің кө пшілігі арнаулар. Шорманның Мұ стафасы, Ақ қ ошқ ар, Тұ рлыбек сияқ тыларғ а да жылы сө здер арнағ ан. Есейе келе ү стем қ оғ амның озбырлығ ын кө зімен кө ріп Жанбота сияқ ты ү кімет алдында ащы ү нін айтады. «Жанбота»:

Тартса да домбырамды бергенім жоқ,

Есерді Поштабайдай кө ргенім жоқ.

Қ амшымен топ ішінде ұ рып еді,

Намыстан уа, дариғ а, ө лгенім жоқ

Жанбота жақ тамадың, кетті кегім, - деп ащы шындық тың зарын шертеді.

Біржан мен Сара айтысы жайлы зерттеуші ғ алымдар пікірі:

1. М.Ә уезов: «Біржан мен Сара айтысының басқ а айтыстардан ө згеше болғ аны мұ нда белгілі бір тартыстар жеріне жете талданумен қ атар, талай ірі мә селенің іргесі қ озғ алады», - дейді.

2. Р.Бердібаев: «Халқ ымыздың айтыстар қ азынасында Біржан мен Сара айтысы кө ркемдік жағ ынан оқ шау орында тұ рады. Мұ нда жазба ә дебиеттің озық ү лгілерінен кем тү спейтін небір тапқ ыр тең еу, жарқ ын эпитеттер мол».

Біржанның ә ндері.

«Теміртас» ә ні Біржанның ө мірінің соң ғ ы кезінде шық қ ан. Ө кінішке толы, кө ң іл-кү йін білдіреді. Ә нді орындап жеткізушілер Қ айрат Байбосынов, Р.Стамғ азиев. Ә ннің кө лемі ү лкен, ә нді тү сініп орындау керек. Ө лең 22 шумақ тан тұ рады.

Теміртас, Асыл, Ақ ық балдан тә тті –а

Қ инауғ а салады екен адамзатты – а

Ү кідей желпіндірген қ арақ тарым – а

Шешсең ші, білегіме арқ ан батты! – а

Ә н мә тінінде жасым 65-те деп қ ате білдірген, дұ рысында Біржан 64 жасында қ айтыс болғ ан.

«Кө кейтесті» ә нінде табиғ ат сұ лулығ ын ә нге қ осады. «Тентек» атты ә ні Ажар қ ызғ а арналғ ан. «Айтпай» - сү йген қ ызына арналғ ан кең тынысты, еркін ырғ ақ қ а қ ұ рылғ ан ә н. «Жамбас сипар» ә ні - жастық дә уренді аң сағ ан ә сем де, еркін ә н. «Лә йлім шырақ», «Кө кек», «Ғ ашық жар», «Алтын балдақ» т.б. ә ндері жастық, махаббат, сезім кү йлерін шертеді.

«Телқ оң ыр», «Бурылтай», «Ақ серкем» ә ндерінде жорғ а аттың сипатын береді. Жү йрік жорғ аны жігіттік ө мірге, жастық дә уренге балайды.

Біржан – лирик, ақ ын. Бірақ оның, сө з кестесіне тө гілген лирикаларын жаның ды жадырататын жайдары асқ ақ ү нді ә ндерінен бө ліп қ арау мү мкін емес. Біржан ө лең ді кө біне ә н ү шін, ә нді ө лең ү шін шығ арғ ан. Сондық тан олар - ө зара біте қ айнап, бірігіп кеткен туындылар. Олардың жігін ашамын, егізді жұ бынан айырамын деп ә лектену – бос ә урешілік. Айталық ақ ынның ілгерідегі туындысы саналатын «Біржан сал» шығ армасын алсақ, осы ө лең де ө з бойындағ ы асқ ақ талантпен таныстырудан ө зге ұ ғ ым жоқ сияқ ты. Ал сол жолдарды ә ніне салып қ ұ йқ ылжыта орындасыншы! Одан алар ә серді айтып та, жазып та жеткізу қ иын болар еді. Басқ аша ғ ашық тық лирикаларындағ ы нә зік сезім дү ниелерін ол асқ ан ақ ындық шабытпен жү рек тебіренте жырлап береді.

«Ақ ылдығ а кейбір надан бағ ынбағ ан» - деп, жө н-жосық қ а кө нбейтін, оң мен солын білмейтін, ө з бетімен кеткен тоғ ышарлар тобын адал адамдар қ ауымынан бө ліп тастайды. Ақ ылғ а, білімге билік беріп, ә ділет жолын, береке-бірлік, ә рекет тірлік жолын мең зеп, жоғ ары адамгершілік пікірлерін жырлайды. «Жақ сы мен жаман» арасын ажыратар қ асиеттерді термелейді:

Біреудің аспанда жү р дә режесі,

Біреудің кө кте қ олы, жерде басы

Жақ сының жаманмен айырмасы –

Ойласаң жер мен кө ктің екі арасы

Жігітке ақ ыл пана, уайым қ орғ ан

Сабыр сақ тар жігітті қ азғ ан ордан

Кө рмегенді кө рдім деп айтқ ан адам –

Білсең із, ол бір жаман хайуаннан.

Осындай ақ ылды, ө нерлі, білімді, талапты, жақ сы жастар тобының болашағ ына сенеді. Олардың қ ызығ ы мен қ уанышы мол, еркін де ересен, молшылық тұ рмыста ө мір сү рулерін армандайды. Жастық жігерлі шақ тың кү шіне, жарқ ын болашағ ына сенеді:

«Ақ қ удай аспандағ ы жү з қ ұ былтып,

Сал Біржан ә н салуғ а мү дірмейді...», -

деп сұ лулық ты, ғ ашық тық ты, адалдық ты, ө нер қ ұ діретін жырлаудан бір танбайды. Жасы ұ лғ айып, ойын-сауық тан шеттелген кезінде де оның кө ң ілі еш қ артайғ ан емес. Талай тамаша «Қ аламқ астарды» жырғ а қ осады. Бұ л – ақ ынның ө мірге қ ұ штарлығ ының да бір кө рінісі. «Айтбай», «Қ аламқ ас», «Алтын балдақ», «Ақ серкеш», «Керкекіл», «Бірлә н», «Ғ ашығ ым», «Ғ ашық жар», «Мақ пал», «Айжан қ ызғ а», «Орынтай», «Қ алқ ама», «Ақ жорғ ажан» т.б. арнау ө лең дері – ақ ынның бойындағ ы ө мірі ө шпес жастық жалынның жарқ ын бейнелері, достық пен махаббат сезімдерінің айнадай айқ ын кө ріністері. Жоғ арыда аталғ ан Біржан шығ армалары – ғ ашық тар сырын терең нен толғ айтын ү лкен ақ ындық тебіреністің туындылары. Біржан ә р тұ ста ө з атынан сө йлеп, тек ө зінің ғ ана сезімін жырлап отырғ андай ә сер қ алдырады. Бірақ бұ л ө лең дерін тү гел оқ ып, ойлана қ арағ ан адам, оның жоғ арыда, біз кө рсеткен «кө птік» мағ ынасын ашады.

Біржан тағ дырына риза болып, дегенін жасап ө ткен адам емес. Ү стем тап қ оғ амының озбырлығ ын кө зімен кө ріп, ө з басынан кө п қ асірет ө ткерген наразылардың бірі. Ол:

Жете алмай мұ ратыма болдым қ апа,

Тағ дырғ а хақ тағ ала жазбағ ан соң, -

деп, ө з тағ дырына, жете алмағ ан мұ ратына бейтарап қ арамайды. Жазық сыз жанына жара салғ ан жуан таяқ тарғ а бас имей, оларды сын садағ ына іледі. Қ олында бар қ аруының кү шін соларғ а қ арсы жұ мсап бағ ады.

Жас шағ ы, дер кезінде Біржан ө зін еркін ұ стап, ешкіммен именбей ерке ө скен. Етіне таяқ тимей тү гіл, басынан сө з асырмағ ан. Ол кездегі ү стемдерге:

Басымнан дұ шпан сө зін асырмаймын,

Сен тү гіл патшағ а да бас ұ рмаймын, -

деп ө ктем сө йлей алғ ан.