Шығармаларының жинақталуы.

Сегіз сері қ алдырғ ан ә р алуан ө лең, толғ ау, қ исса, дастандар, мақ ал-мә тел, шешендік сө здер Қ азақ ССР Ғ ылым академиясы М.О.Ә уезов атындағ ы ә дебиет жә не ө нер институтының қ олжазба қ орында сақ таулы. Бұ л материалдарды тапсырушылар – Жезқ азғ андық Тө легенұ лы Бекен қ ариядан жазып алдым десе, Қ.Биғ ожин Жезқ азғ ан облысы Никольский қ аласының тұ рғ ыны Пішенбаев Тө лепбергеннен, павлодарлық Елеуке Қ алдановтан, Солтү стік Қ азақ стан облысының тұ рғ ыны З.Мырзағ ұ лұ лынан хатқ а тү сіргенін айтады.

Сегіз сері жайлы соң ғ ы жылдары ғ ана сө з бола бастады. Бұ л ретте алғ аш жұ ртқ а ой тастап, қ озғ ау салғ ан ә йгілі жазушымыз Ғ.Мү сірепов болды. Ол ө зінің «Ұ лпан» атты романында Сегіз сері туралы былай деп жазды: «Бұ л келген Керей аталатын кө п рулы елдердің аты шулы ақ ын-ә ншілері, жыраулары еді. Ақ ын Шә рке сал, соқ ыр Тоғ жан ақ ын, Нияз сері, Сапарғ али ақ ын, тағ ы 3-4 жаң а перілер. Бә рі де атақ тының атақ тысы – Сегіз сері ақ ынның мұ рагерлері. Сегіз сері ө з жанынан шығ арғ ан ба, жырау ретінде айта жү ріп ө ң деген бе, ол арасы дү дә мал. Ал «Қ арлығ аш», «Гауһ артас», «Ә йкен-ай» ә ндерін Сегізсері шығ арғ анын тіпті дауғ а алмайды, тү гел мойындап қ ойғ ан. Бұ л кезде Біржан сал, Балуан Шолақ, Ақ ан сері ә ндері де іргелес Орынбор-Сібірге қ арайтын қ азақ елдеріне тү гел тарап болғ ан.

Мұ нда Сегіз серінің асқ ан ә нші, композиторлығ ы, ақ ындығ ымен қ оса, «Қ озы Кө рпеш – Баян сұ лу», «Қ ыз Жібек», «Ер Тарғ ын» тә різді лиро-эпикалық туындыларды ел ішінде жырлап таратудағ ы қ омақ ты ең бегі де дұ рыс кө рсетілген.

Сегіз серінің ел ішіне «Мақ пал мен Сегіз», «Сегіз сері мен Мақ пал» атты дастандар арқ ылы де ертеден мә лім. Бұ ларда ақ ын мен Мақ пал қ ыздың адал махаббаты сипатталады. Осы дастандардың бір ү лгісін Балқ ы Базар қ айта жырласа, 2-нұ сқ асының авторы ә лі кү нге дейін мә лімсіз. Ал 3-нұ сқ асын Мақ пал қ ыздың аталас туысы, болғ ан оқ иғ аны кө збен кө рген Жанкісі Бө рібайұ лы (1772-1849) жырлағ ан. Соғ ан қ арағ анда ө зге ү лгілердің бә рі де осы нұ сқ асынан бастау алғ ан сияқ ты.

Зерттелуі. Ақ ын творчествосының жариялану, зерттелу жайына келсек, ең алдымен филология ғ ылымдарының кандидаты Е.Жақ ыповтың «Қ азақ ә дебиеті» газетінде жарияланғ ан Сегіз сері туралы мақ аласын бө ліп атағ ан жө н.

Осының артынша тарих ғ ылымдарының кандидаты И.Кенжә лиевтің «Тағ ы да Сегіз сері туралы» деген мақ аласы жарық кө рді. Мұ нда автор Сегіз серінің ө мірінен деректер келтіре отырып, оның Омбыдағ ы ә скери училищені бітірген соң (1835) патша ө кіметіне қ ызмет етуден бас тартып, сол жылы Кіші жү здегі Исатай – Махамбет бастағ ан халық кө терілісіне келіп қ осылғ анын, соғ ан орай «Ақ бұ лақ» атты ә ні мен Исатай-Махамбетке арнап кү й шығ арғ анын ә ң гімелеген.

Енді бір топ зерттеушілер Сегіз туралы деректер мен оның ө лең, жырларын жариялауғ а да зер салып отырды.

Енді бір топ мақ алаларда Сегіздің тө кпе ақ ындығ ымен қ атар, сал-серілік дә стү р, ә нші-кү йшілік, шешендік ө нері кең інен сө з болады. Қ олда бар деректерге зер салсақ, Сегіз серінің ә нші, кү йші, жыршы, ақ ын болып қ алыптасуына оның ө скен ортасы мен жақ ын туыстарының игі ә серін байқ аймыз. Айталық, Баһ рамның немере ағ асы Жанкісіұ лы Салғ ара (1750-1859) атақ ты ә нші, кү йші, композиторлығ ымен қ атар, ақ ындығ ымен де жұ ртқ а мә лім адам. Бұ дан тыс сол елдегі Кө шен Бауыржанұ лы, Иманғ абит Ырғ ызбекұ лы іспеттес сал-серілер де кезінде оғ ан ү лгі, ө неге кө рсетіп ұ стаздық еткен деседі. Тіпті, Сегіз сері ө скен ортадан ақ ындық пен сал-серілік дә стү р қ ашаннан-ақ ешбір ү зілмей, буыннан-буынғ а жалғ асып отырғ ан. Мұ ны сол тұ стағ ы халық тық ө нер мектебі деуге де болар еді. Сегіз ө зінің творчествосы жайында «Қ ашқ ын келбеті» атты ө лең інде айқ ын айтқ ан:

Керейдің Сегіз атты саң лағ ымын,

Секілді жанғ ан оттай жалындағ ан

Кө п жігіттің топ бастар серкешімін,

Ортасында биігі - ө ркешімін.

Сал, серінің жетекші, ө нерпазы

Ү ш жү здің бұ л кү ндегі еркесімін.

Бұ л жолдар ақ ынның жалпы поэзияғ а қ ояр талабы мен ішкі толғ аныс-тебіреністерін айқ ын аң ғ артады. Осы ерекшелік оның махаббат тақ ырыбындағ ы лирикалық ө лең дерінен де мол аң ғ арылады.

Лирикалары. Сегіздің сү йіспеншілік жырларынан жастық шақ тың ыстық лебі еседі. Бұ л, ә сіресе, оның Мақ пал сұ луғ а арнап шығ арғ ан «Қ ызғ алдақ», «Ү міт» атты ө лең деріне тә н. Ақ ын Мақ палдай сұ лудың сымбатты кескін-келбетін ө з қ иялындағ ы, асқ ақ бейнемен астастыра сипаттауғ а орай ө зіне дейінгі поэзияда бар образдау жү йесін тиімді пайдаланып отырғ ан. Айталық сұ лу қ ызды кө ргеннен кейінгі шалқ ығ ан кө ң іл-кү йін ол «тұ нып жатқ ан айна кө лге кенеттен дауыл тиіп тасығ андай» деп суреттеуімен болады. Бұ дан ә рі оның поэзиясындағ ы дә стү рлі «кер марал, ақ қ у, шынар» бейнелерін де ұ тымдылық пен қ олданғ анын кө реміз. Бірақ ақ ын бұ ларды ө зінің шын сезімнен туғ ан жү рекжарды асқ ақ арман, ой-тілегімен шебер ұ штастыра білген.

Сегіз сері – халық ә дебиеті ү лгілерімен қ атар, Шығ ыс сазынан да кө п ү йренген ақ ын. Ә сіресе, оның сү йіспендік тақ ырыбындағ ы қ ысқ а лирикалық ө лең дері мен кейбір лироэпикалық дастандарынан («Кер бие» т.б.) Шығ ыс ә дебиеті ү лгісі тайғ а таң ба басқ андай, Шығ ыс ә дебиетіндегі аты ә йгілі Фархад пен Шырын, Баһ рам мен Кү лә нда, Ғ айнижамал бейнелерін еске алып, соларды ү лгі тұ та сө йлейді. Оның Мақ пал сұ луғ а арналғ ан «Қ ызғ алдақ» атты ғ ашық тық ө лең індегі гү л бақ ша мен сайрағ ан бұ лбұ л, хор қ ыздарымен бейіш-жұ мақ – Иран бақ сипаттамалары осының бұ лтартпас дә лелі.

Сыр бойы болғ анында бейне Иран бақ,

Мақ палжан, айналайын сен қ ызғ алдақ...

Секілді Бапрам мен Кү лә ндамдай,

Отырсақ сұ хбаттасып кү ліп-ойнап...

Сұ лу қ ыздың сын-сымбат, ә сем тұ лғ асын асқ ақ жырлауда ақ ын тек осы бағ ытты ұ станып қ ана қ оймайды. Оның таза ұ лттық кейіпте кө рінуіне кұ ш салады:

Шаштарын тү нде тарап, кү ндіз ө рген,

Шешен қ ыз ата-анадан ү лгі кө рген.

Еріні бү лдіргендей кө ркем қ ызбен,

Жігітте болмас арман ойнап-кө рген.

Мұ ндай суреттемелер ақ ынның ө зге бір топ ә нге арналғ ан ө лең деріне де тә н. (Мақ пал, Гауһ артас, Ә йкен-ай, Қ арғ аш, Ең лік т.б.) Бұ лардан халық тың ғ асырлар бойы қ алыптасқ ан ә семдік жайындағ ы эстетикалық ұ ғ ым тү сініктері де мол аң ғ арылады. Патшағ а қ ызмет етуден бас тартып, ү немі қ ашып жү рген Сегіз сері ө зінің туғ ан ел, ө скен жеріне деген ең бір ыстық сезімді жырларын арнайды. Мысалы: «Қ ызғ алдақ» атты жырында да сол «кір жуып, кіндік кескен» ел мен жерге деген махаббаты шынайы кө рініс тапқ ан:

Қ олыма ұ стап жү рмін ерлік туын,

Сү йсем деймін қ ыздардың ақ ша қ уын.

Кө зімнен туғ ан ө лке бірі-бір ұ шып,

Сағ ындым Кө к Есілдің мө лдір суын.

Сегіздің туғ ан жерге арналғ ан жырларынан «Айымжаным» (жер аты) атты туындысын бө ле-жара атауғ а болады. Мұ нда ақ ын туғ ан жер табиғ атын ырыс-байлық кө зі санап оның адам ө мірімен астастыра сипаттап ө зіне де кү ш-жігер, шалқ ар шабыт берер қ ұ тты қ оныс, аяулы мекен ретінде кө зге елестетеді:

Айнакө л мө лдір сұ лу Айымжаным,

Бір ө зім ұ йытқ ысысың мал мен жанның.

Биікше белесіне ауыл қ онғ ан,

Жамылып жасыл жібек, қ одас жалын.

Сегіз серінің мадақ ө лең дерінің тарихилығ ы.

Сегіз серіге Жаяу Мұ са «Ер Сегіз» ө лең ін, Нұ ржан Наушабаев «Сегіз сері» атты ұ зақ жырын арнағ ан.

Алайда Сегіз сері кө п жылдар бойы айтылмай ұ мытылып бара жатқ ан кезде есімін мә лім еткен Ғ абит Мү сірепов «Ұ лпан» романында бір топ ақ ындар мен сал-серілерді «атақ тының атақ тысы – Сегіз сері ақ ынның мұ рагерлері», -деп жазды. Сол Сегізсері Шақ шақ овпен Сә тбай Шетікұ лы (1823-1902) жү збе-жү з кездесіп, сыйлы қ адірлес болғ ан. Мү мкін Сә тбайдың ә кесі де, атасы да бү кіл ауыл Шақ шақ овтармен бұ рын таныс болуы, ө йткені арғ ы аталары – Толыбай сыншының ұ рпақ тары қ олө нер, аң шылық, қ ұ сбегілік-саятшылық, емшілік ө нер иелері болғ ан, ә рі оларғ а ақ ындық, батырлық та дарығ ан деседі.

Сә тбай дә улетті, ауқ атты отбасында дү ниеге келіпті де бір атадан жалғ ыз болғ андық тан ерте есейген, ақ ылды да байсалды, салмақ ты, ө з кезіндегі жайсаң адамдармен сыйлас, қ адірлес, біршама мырза да болғ ан, деп ел ә ң гімелейді. Сә тбайдың тұ ң ғ ышы Имантайдың 1845 жылы дү ниеге келуіне орай ү лкен той жасап, қ азақ сахарасының тү кпір-тү кпірінен атақ ты адамдар, ә ншілер, кү йшілер, ақ ындар шақ ырылыпты. Олар ө нер сайысына тү скен. Дү ниеге жаң а келген Имантайдың келешегінен мадақ тау, толғ ау жыр шығ арылуы тиіс болыпты. Тойғ а шақ ырылғ ан Сегізсері табан астында ұ зақ толғ ауды тө ге жө неледі. Жырда халқ ына қ алаулы, еліне елеулі болғ ан, жерін шапқ ыншылық тан қ орғ ағ ан қ ол бастағ ан батырлардың, ә діл билеушілердің, ақ ылгө й даналардың, майталман шешендердің қ асиеттері дә ріптеледі. Ақ ын жырлағ ан сол адамдардың кө бі елдің тарихында, халық тың есінде сақ талғ ан адамдар болатын. Кейде ө лең тексі табылып «Орталық Қ азақ стан» газетінде 1986 жылғ ы 15 қ арашадағ ы санында, одан «Ақ бата» жинағ ында 1993 жылы басылды.

Осы тарихи жыр бейне бір зерттеу тә різді, нелер ұ лы тұ лғ алар, жайсаң жандар тең еу ретінде аталады.

М.Жармұ хамедов: «Сегіз ақ ын, жыршы, серілігімен ә нші-кү йші, палуандығ ымен кө зге тү сіп, зор қ ызметке бө ленген. (ХІХ ғ. қ азақ ақ ындары. А., 1988)

Мадақ тау жырда аталғ ан тұ лғ алардың кө пшілігі белгілі де, біразы қ азіргі ұ рпақ тарғ а таныс емес. Мысалы, ХІV ғ асырдың соң ы мен ХV ғ асырдың бірінші жартысында ө мір сү рген, жыраулық дә стү рдің алғ ашқ ы ө кілдерінің бірі ойшыл Асанқ айғ ы, ХV ғ асырдағ ы қ азақ тың бірінші ханы ә з Жә нібек, ақ ын Махамбет Ө темісов (1804-1864) жұ ртқ а танымал тұ лғ алар болса, Дә стем сал, Келден би, ер Дә улен, Қ араменде шешен кезінде, мақ тау ө лең айтылғ ан ортағ а мә лім болғ ан атақ ты адамдар кейінірек ұ мытыла бастағ ан.

«Керейде Дә стем салдай бағ алы бол». Қ андай ә демі тарихи сө здер. Сал, сері атану қ азақ тың тамаша ұ лттық дә стү рі, кө ркемдікті, сымбаттылық ты, ә демілікті, дарындылық ты танып, қ астерлеу ертеден дамығ ан. Осы қ асиеттер дарығ ан адамдарды жұ рт қ астерлеп, сал не сері деген атақ береді де олар ел еркесі саналады.

«Ер Дә улендей халқ ының батыры бол». Қ азақ халқ ының тарихында батырлар, олар туралы эпостық жырлар мол. Кейбір батырлардың есімі ә лі де анық талғ ан жоқ. Солардың бірі осы аталғ ан ер Дә улен батыр. Бір деректен оқ ығ ан ақ иқ ат еске тү седі, мысалы, батырлар туралы дастандардың бірінде «Сү йіндік – Кү лтен 80 батыр тә різді қ азіргі ұ рпақ қ а белгісіз батырлардың (Ә лкей шығ армасында қ озғ ан Бекше мерген) есімдері аталғ ан» («Дауа», 1991, №14 қ азан). Осы тә різді аты ұ мытылып бара жатқ ан адамдар туралы деректер жинау қ ажеттігі тү сінікті.

Бір қ ұ нды дерек – кезінде 1836-1837 жылдары болғ ан кө терілісі, қ олбасшылары Исатай, Махамбет батырлар жинағ ан қ олғ а қ осылғ ан Сегіз сері осы батырларды алғ ашқ ылардың бірі болып жырғ а қ осуы – «Махамбеттей жұ ртың ның ақ ыны бол», «Беріште Исатайдай жү ректі бол» -олар туралы ел-жұ рт бағ асы кө ркем айтылуы. Бұ л бағ алы сө здер кө теріліс 1837 жылы басталғ анын аз-ақ кейін, іле-шала десе де болады, Махамбет жалынды, мұ ң ды ө лең дер шығ арып жү рген кезде, яғ ни 1845 жылы Сә тбай аулында айтылғ ан ғ ой.

Мадақ жыр – ода қ азақ тарихында талай саң лақ тардың атына толы. Оданың шумақ тарындағ ы Қ азыбек Келдібекұ лы (1667-1764) – Қ аз дауысты Қ азыбек даналығ ымен «Тә уке заң дарының жинағ ын» - «Жеті жарғ ыны» жасауғ а атақ ты шешен би, ол Тү ркістандағ ы Қ ожа Ахмет Яссауи ғ имаратында жерленген.

Қ азақ даласының сал, серілер атасы атанғ ан ақ иық ақ ын, дү лдү л ә нші Сегіз серінің ө мірі мен шығ армашылығ ы туралы там-тұ мдап жазылып жү рсе де оның туындылары тү гел жиналып, жү йеленіп, зерттелген жоқ, қ айда жерленгендігі де белгісіз болып келді. Жақ ында ынталы топ Солтү стік Қ азақ стан ө лкесіндегі Жамбыл ауданының орталығ ы Благовещенко селосынан алты шық ырымдай жердегі Маманай қ ойнауына бабалары Толыбай сыншымен, Қ ожаберген жыраумен Сегізсері қ атар жерленгендігін анық тады. Осы оқ иғ ағ а орай Жамбыл аудандық ә кімшілігі ә руақ тарғ а арнап ас беріп, дұ ғ а оқ ытуды кө здеп отырғ аны хабарланды. Атақ ты Толыбай сыншыны да, Қ ожаберген жырауды да сол кезде Сегіз сері ө лең ге қ осқ ан, тағ дыр оларды мә ң гілікке бірге жайғ астырыпты.

Соң ғ ы жылдары газет беттерінде Сегіз сері жө нінде дау-дамай айтыс ө рбіп, оның шешімі шық ты.