Ағартушылық, демократтық мазмұндағы реалистік жаңа жазба әдебиет. Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов

Мақ саты: Ш.Уә лиханов мұ раларының зерттелу жолын ғ ылыми тұ рғ ыда саралап кө рсету.

Жоспары:

1. Ө мірі туралы мә лімет.
2. Шоқ ан мұ расының жариялануы, зерттелуі.
3. Шоқ ан – зерттеуші, ағ артушы ғ алым, публицист.

Пайдалануғ а ұ сынылатын ә дебиеттер:

1. Сү йіншә лиев Х. Қ азақ ә дебиетінің тарихы.- А., 2006.
2. Сү йіншә лиев Х. ХІХ ғ асыр ә дебиеті. -А., 1992.
3. Сү йіншә лиев Х. Қ азақ ә дебиетінің тарихы. -А., 1998.
4. Радлов В. Алтын сандық. -А., 1993.
5. Уә лиханов Ш. Таң дамалы. 2 басылуы.- А., 1985.
6. Марғ ұ лан Ә. Ш.Уә лиханов.- А., 1978.
7. Сү лейменов О. Мұ ра мен мұ рат. Жұ лдыз журналы. №3, 1989.
8. Сә тбаева Ш. Сө з басы. Жұ лдыз журналы. №4, 1989.
9. Бачндин Н. Дала жұ лдызы. -А., 1990.
10. Ө тениязов С., Алпысбаева Қ. Шоқ ан – халқ ымыздың жарық жұ лдызы. Егемен Қ азақ стан. 3 ақ пан, 1991.
11. Бейсенбаев Ж. Жасын тағ дыр жарқ ылы. -А., 1987.
12. Ә уезов М. Ә р жылдар ойлары. -А., 1959.
13. Мұ қ анов С. Халық мұ расы. -А., 1974.
14. Сә тбаева Ш. Шоқ ан – филолог. -А., 1988.
15. Янушкевич А. Кү нделіктер мен хаттар./ Аударғ ан М.Сә рсекеев/- А., 1970.

Шоқ ан Шың ғ ысұ лы Уә лиханов 1835 жылы қ араша айында Қ ұ смұ рын бекінісінде туғ ан. Шоқ анның шын есімі – Мұ хаммед-Қ анапия, ал Шоқ ан – анасының еркелетіп қ ойғ ан аты. Шоқ анның балалық шағ ы ә уелі Қ ұ смұ рында, содан кейін ө зінің атамекені – Сырымбетте ө теді. Сырымбет - Солтү стік Қ азақ стандағ ы тарихи аң ызғ а айналғ ан ғ ажайып, сұ лу ө ң ір.

Шоқ анның ата-бабалары ескі сұ лтандар ә улетінен шық қ ан. Арғ ы атасы Орта жү здің ханы –Абылай Россиямен сауда жә не саяси байланыс жасап отырғ ан. Абылайдың ү лкен баласы – Орта жү здің ең соң ғ ы ханы – Уә ли бұ л байланысты одан ә рі дамыта тү скен. Шоқ ан туғ ан атасы Уә лидің есімін алып, ө зін Уә лиханов деп атағ ан. Шоқ анның ә кесі – Шың ғ ыс Уә лиханов 1811 жылы Қ ызылағ ашта туғ ан. Уә ли қ айтыс болғ анда Шың ғ ыс жеті жаста болады. Ә ке мирасына Уә лидің ү лкен баласы – Ғ ұ байдулла мұ рагер болуы керек еді, бірақ ол жер аударылып кетеді де, ө зінің бұ л правосына ие бола алмайды. Сө йтіп, семьяғ а Уә лидің жесірі, Шоқ ан Уә лихановтың ә жесі – Айғ аным ө зі бас болады.

Шоқ анның нағ ашысы Шорман би, оның баласы Мұ са – атақ ты шешен адамдар болғ ан.

Зейнептің арғ ы аталары: Бұ қ ар жырау, Кү шік, Сә тті болғ ан. Шың ғ ыс, Шоқ ан, Мұ салар пікірін патша тың дап отырғ ан.

Мұ саның баласы Ә ужан отырық шылық қ а назар аударғ ан. Мұ са қ азақ қ ыздарына арнап интернат ашқ ан, қ олө нер жинап, Петербург, Мә скеуге жіберіп отырғ ан.

Уә лихановтардың еске алуларына қ арағ анда, Шоқ ан ө те ширақ ә рі ақ ылды бала болғ ан. Оның бала кезінде ө ткен дә уірлердегі батырлар мен хандардың ерлік істері жайлы кө птеген аң ыздарды есінде сақ тап отырғ ан, сө йтіп сезімтал бала тарихи аң ыздарғ а жастайынан қ ұ лақ қ ойып, халық тардың қ алың ортасынан шық қ ан адамдармен араласуғ а, қ арапайым адамдардың ө лең -жырлары мен ә ң гімелерін тың дауғ а қ ұ штар болып ө седі. Шоқ анның рухани қ асиеттерінің басты белгілері бала кезінің ө зінде-ақ айқ ындала бастады. Ол ерте есейіп, ө зінің ой-пікірлерін ү лкендерше тұ жырымдайтын болғ ан. Бала Шоқ анның сана-сезімі ерте оянып, рухани ө сіп, жетілуіне ә жесі – Айғ аным ү лкен ә сер еткен. Тумысынан сезімтал, дарынды балағ а ә жесі халық даналығ ының сарқ ылмас білім бұ лағ ы болғ ан. Ол Шоқ анғ а қ азақ тың ескі аң ыздары мен хикаяларын қ ызық ты етіп, ә ң гімелеп, кү ні кеше ө зі басы – қ асында болғ ан оқ иғ аларды еске алып отырғ ан. Халық тың озық дә стү рлері мен салтын бойына сің ірген ә жесінің жарқ ын бейнесін Шоқ ан ө мірінің соң ына дейін ұ мытпай есінде сақ тайды. Ол ө зінің ә жесімен кездесулерінің бірсыпырасын жазып та алғ ан. Батыс Сібір генерал губернаторының жанында тө тенше тапсырмаларды орындайтын офицер қ ызметін атқ арып жү рген Шоқ ан Айғ аным қ айтыс болды деген хабарды алғ ан бойда Сырымбетке арнайы келіп, ә жесімен қ оштасып, ақ ырғ ы сапарына шығ арып салады.

Шоқ ан ә уелі Қ ұ смұ рындағ ы қ азақ мектебінде оқ иды. Мұ нда ол араб жазуының негіздерін мең гереді.Ү лкен қ ала байтақ ө лкенің орталығ ы ауылдан жаң адан келген балағ а кү шті ә сер етеді. Оқ у сегіз жылдық болды. Жас Шоқ анның терең білімі ә деттен тыс зеректігі корпустың кө птеген оқ ытушыларын таң дандырды. Ә сіресе, Шоқ анның қ абілеті тарихи географияны жә не шығ ыс философиясын оқ ып, ү йрену тұ сында айқ ын кө рінді жә не осының барлығ ы жұ рт назарын ө зіне аударды.

Шоқ ан екі-ү ш жылдан кейін –ақ тез ө з класының ғ ана емес, сонымен қ атар екі жыл бұ рынғ ы класты идеялық жағ ынан басып озды. Сө йтіп, Шоқ ан кадет корпусын бітіріп, офицерлік атақ алып шығ ады.

Оның қ оғ амдық жә не ә деби қ ызметі оқ уды бітіріп шығ ысымен-ақ басталды. Ол -қ азақ тың тарихын, этнографиясын жә не ә дебиетін, теориясы мен фольклоры туралы алғ аш рет ғ ылыми пікір айтып, зерттеу ең бектер жазғ ан ә дебиетші жә не соны алғ аш танытушы. Ол қ азақ тың тарихын, этнографиясын жә не ә дебиетін тұ ң ғ ыш зерттеуші ғ алым.

Оның ә деби-зерттеу ең бектерінде қ ұ нды-қ ұ нды пікірлер бар. Қ азақ жерін тү гел аралап, халық ауыз ә дебиетін сү йсіне жинағ ан, оны зерттеп, пікір айтқ ан фольклорист ғ алым. Оның ә деби- зерттеу ең бектерін ү ш топқ а бө луге болады:

1. Қ азақ ә дебиеті тарихының мә селелері, ақ ындар. Олардың шығ армалары туралы мә лімет. Қ азақ ө лең ін бес тү рге бө лген (қ айым, жоқ тау, қ ара ө лең, ө лең, жыр, т.б.).

2. Қ ырғ ыз бен қ азақ халық тарының ауыз ә дебиеті туралы зерттеулер.

3. Қ азақ пен қ ырғ ыз поэзиясының тегі мен тү рлері туралы теориялық зерттеулер.

Шоқ анның ауыз ә дебиетін жинаушылық ең бегі де ерекше ескерерлік. Ол халық жырларын, аң ыз-ә ң гімелерін, ертегілерін жиып, пікір айтқ ан талантты фольклорист.

Қ азақ ө лең дерінің тілі, кө ркемдігі туралы да пікір айтқ ан. Шоқ ан оны тү ркі, араб тілдеріндегі ө лең дерімен салыстыра отырып, біріне-бірінің ұ қ сас жерін де, артық жағ ын да айқ ындауғ а кірісті.

Тү ркі тілдерінің ішіндегі ең тамашасы қ азақ ө лең дерінің нақ ышы деуге болады. Онда араб тіліндегідей жасанды бояма сө здер жоқ. Бұ л таза халық ә дебиетін кө п жинап, орыс тілінде алғ аш рет қ азақ тың халық ә дебиеті туралы пікір қ алдырғ ан ғ алым. Ол қ азақ тың ертегілері, мақ алалары, тұ рмыс-салт ө лең дері, ә леуметтік поэмалары туралы «Қ озы Кө рпеш – Баян сұ лу» т.б. жырлардың мә ні туралы ғ ылыми тү йіндеулер жасады. Аягө зде болып, бұ л жерде жерленген екі ғ ашық туралы аң ыздарды жасады. Аягө зде болып, бұ л жерде жерленген екі ғ ашық туралы аң ыздарды жинады. Кү мбезін іздеп кө руге кү ш салды. Жырын орыс тілінде аударып, бұ л жыр туралы Абылай туралы жыр, Ноғ айлы жырлары туралы кө птеген тү сініктер, мазмұ ндамалар берген. Бұ л жырларды қ азақ елінің тарихына байланыстырып, талда танытады. Шоқ анның ауыз ә дебиетінің маң ызы туралы айтқ ан сө здері кү ні бү гінге дейін ескермеген.

Шоқ ан ө зі тұ стас ғ алымдар арасында орын алып жү рген сюжет, ауысу не ұ йқ ас сюжеттер жайын зерттеуге де назар аударады.

Бұ л мә селеде кө п айтылып жү рген ә зір қ ағ идаларды қ олдай салмай, ө з тұ жырымдарын жасайды. Ғ алымның ө лең туралы зерттеулері де маң ызды. Ол қ азақ ө лең дерінің тү рлерін жіктеп берді. Қ азақ ө лең дерін: жыр, жоқ тау, қ айым ө лең, қ ара ө лең, ө лең деп бес тү рге бө леді. Онда жіктеулерге жататын қ азақ ө лең дерінің тү рлерін атап кө рсетіп, ө згеше болжаулар жасайды. Бұ л қ азақ ө лең дерінің тү рі туралы алғ аш айтылғ ан пікір еді. Осы аталғ ан ең бектерінде Шоқ ан ө зінің талапты публицисты жазушы екенін де кө рсете алды. Ө мірде кө ргендері мен тү йгендерін Шоқ ан ө зіне тә н шебер тілмен бейнелей суреттейді. Оның шығ армалары мен очерктері жай ғ ылыми ең бек болып қ ана қ оймай, кө ркем шығ арма – кө ркем публицистика дә режесіне кө теріледі. Ө зінің бейнелі де шешен сө здерінің арқ асында Шоқ ан ең бектері ә ң гіме, повестер сияқ ты оқ ушыны ө зіне бірден тартып баурап алады.

Шоқ анның кө пке мә лім ең бектерінің ішінде мә дениетімізге тікелей қ атысы бар ең кө лемділерінен мына шығ армаларын атап кө рсетуге болады. «Елдегі мұ сылманшылдық туралы», «Қ азақ шежірелері» жә не басқ а ең бектері. Бұ л ең бектердің ғ ылым, тарих ү шін маң ызы зор. Қ азақ халқ ының ертедегі жай-жапсарын анық тау ү шін жә не Шоқ анның ә леуметтік кө зқ арасын тү сіну ү шін олар - бағ алы материалдар. Ал, ә дебиет саласындағ ы зерттеулері, сан-салалы ең бектері – бағ а жетпес мол қ азына. Оның ә деби-зерттеу ең бектерінің ішінде Шоқ анның «Қ азақ халық поэзиясының тү рі туралы» атты ең бегі -поэзиямыздың теориясы туралы тұ ң ғ ыш зерттеу.

Шоқ ан қ азақ ә дебиетінің мазмұ нына тоқ тағ анда, ауыз ә дебиеті халық тарихына байланысты ө мір шындығ ының бір кө рінісі екенін дұ рыс кө рсетеді. «Халық тың ертеден бері келе жатқ ан тұ рмысында естерінде сақ талмағ ан бірде-бір маң ызды оқ иғ асы, бірде-бір даң қ ты адамдары жоқ емес», - дейді Шоқ ан. «Олардың бірін суырып салма ақ ындар не жыршылар жыр етті, енді біреулерін ақ ын ұ рпақ тарының естерінде ұ мытылмас етіп, қ андай да болсын бір белгілі сыбызғ ышы не қ обызшы музыканттар мә ң гі мұ ра қ ылып тастап кетті».

Шоқ ан ертедегі қ азақ ақ ындары туралы айта келіп: «Бә рі бірдей халық тілегіндегі ақ ын емес, олардың ішінде халық ү шін қ ызмет етушілермен бірге халық қ а жат идеяда ө лең айтушылардың да болғ анын да ескертеді. Ал, халық қ а ниеттес ақ ындардың ө лең дерін ол ерекше бағ алайды. Олардың тамашалығ ы сол, олар халық тың рухын жақ сы дә л тү сіндіреді», - дейді Шоқ ан.

Ө з халқ ы ү шін ең бек ететін ақ ындарды ерекше бағ алай келіп, Шоқ ан: «Олар халық арасында зор қ ұ рметтеледі, ө здерінің суырып салма ө нерін той-жиындарда танытады», - дейді. Шоқ ан қ азақ тың суырып салма ақ ындарының ішінде Шө же, Жанақ ақ ындардың дарындылығ ын, олардың шық қ ан тегін байланыстыра шебер ашады. Жанақ тың «Қ озы Кө рпеш – Баян сұ луын» жырлап ө ткен ө з кезінің ірі суырып салма ақ ыны болғ анын атап кө рсетеді.

Жыр ү лгісіндегі ө лең ін жә не ә нді қ обызбен айту дә стү рлі даң қ ты импровизатор – Жанақ жыршы қ айтыс болғ аннан кейін саяттан шығ а бастады. Қ азіргі импровизатор ақ ындар оның жыр ү лгісін жә не импровизациясын сө збе-сө з қ айталайды. Оның ө лең ін, қ азіргі қ арауылдық Орынбай мен соқ ыр Шө же ақ ындар дамытып отыр.

Қ азақ ауыз ә дебиетінің жіктері мен тү рлерін, оның қ ұ рылыстарын, шешендік сө здерін, айтушылары мен сақ таушыларын Шоқ ан біраз қ арастырғ ан. Қ азақ тың кейбір ақ ындары: Сыпыра, Асан, Бұ хар, Шал, Жанақ, Тү бек, Шө же ақ ындар туралы пікірлер айтқ ан. Шоқ анның бұ л пікірлері ә дебиет тарихы ү шін ө те маң ызды.

Шоқ анның қ азақ ә дебиетіндегі орны:

Қ азақ ә дебиетіне демократиялық, ағ артушылық идея енгізуші;

Шоқ ан – публицист жазушы. Ғ ылыми очерк кү нделіктер, мақ алалары мен хаттары бар (ата-анасына, Ф.М.Достоевскийге, З.А.Майковқ а т.б.);

Қ азақ ә дебиетін зерттеуші ғ алым.