Прозасы

Новелла ертегі аң ыз ауыз ә дебиеті ү лгісінде мысал ү лгісіндегі ө неге сө здер

Барлық шығ армаларында балаларғ а ақ ыл айтып, ой салады. Дидактикалық прозаның жақ сы ү лгісі болды.

Тақ ырыптары

1. Ең бек тақ ырыбы: «Ө рмекші, қ ұ мырсқ а, қ арлығ аш», «Бай баласы мен жарлы баласы», «Байлық», «Ә ке мен бала», «Асыл шө п», «Қ ыпшақ Сейтқ ұ л», «Киіз ү й мен ағ аш ү й».

2. Адамгершілік тақ ырыбы: «Шеше мен бала», «Бір уыс мақ та», «Мейірімді бала», «Аурудан аяғ ан кү штірек», «Ә деп», «Петр патшаның тергелгені». «Тә каппарлық», «Таза бұ лақ».

3. Ертегі-аң ызғ а қ ұ рылғ ан шығ армалар: «Қ ара қ ылыш», «Твазша бала», «Қ ара батыр», «Алтын айдар», «Жиренше шешен» т.б.

Ы.Алтынсарин кө терген ө зекті мә селелер:

1. Қ азақ тың жазба ә дебиетінің негізін салды.

2. Қ азақ балаларына арнап «Қ азақ хрестоматиясы» 1879 жылы оқ улық жазды. Оны ә йгілі екі ө лең імен ашқ ан. Оны ө зі «Сө з басы» деген. Сө йтіп ө нер-білім, оқ уды насихаттаудың ұ тымды ә дістерін кө рсеткен педагог. ХІХғ. қ азақ поэзиясына ақ ындық пен ү н қ осты. Ө нер-білім, ә леуметтік тең сіздік, ең бек т.б. тақ ырып.

3. Проза жанрын қ ысқ а ә ң гіме, новеллалармен байытты. Ол – реалист жазушы.

4. Балалар ә дебиетінің негізін салды.

5. Балалар ә дебиетіне тә н белгілер:

- қ ысқ а мазмұ нды, бала жас ерекшелігі ескерілу

- оқ ығ анда бала жалық пайтындай

- бала талғ амы, ық ыласы ескерілуі керек

- оқ иғ асы қ ызық болу қ ажет

- кө ркем шығ армада бала тағ дыры, мектеп, ө мірі суреттелу, балағ а деген қ амқ орлық мақ сатында жазылады.

6. Ы.Алтынсарин – публицист.

Мақ алалары:

Хаттары: Ф.Д.Соколов ө ліміне 1889ж. хат И.Ильминскийге очерктері, жазғ ан хаттары.

Шешесі Айман шекті арғ ын атақ ты Жә нібек батырдың шө бересі.

Жаң быршы батыр болғ ан алтыбас қ ыпшақ руынан.

Атасы – Балқ ожа би.

Ә кесі – Алтынсары.

7.Аудармалары:

Ушинский, Толстой, Бунаков, Паульсон, И.А.Крылов т.б.

8.Ыбырай – терең ойлы ағ артушы. Дү ниені тануғ а, ө мірді ө згертуге ұ мтылғ ан. Ө мір шындығ ын таныта білген.

1.Ұ лы педагогтардың озық идеяларын аударғ ан: Ян Амос Коменскийдің, Ушинский, Толстой, Бунаков, Паульсон т.б.

2.И.А.Крылов мысалдарын аударғ ан

- сө збе-сө з аудару

- еркін аудару (автор шығ армашылық пен аударады)

- жолма-жол аудару

- кө ркем аударма (толық аударма нормасын сақ тау)

- дә л аударма

Ыбырай жасағ ан оқ улық, ең алдымен, орыстың қ ала берді Европа оқ ымыстыларының педагогикалық кө зқ арастары мен оқ ыту, тә рбиелеу ә дістерінде негізделіп жасалды, бірақ ұ стаз оларды талғ ам – талдаусыз, сол кү йінше ала салғ ан жоқ, керісінше, оғ ан енетін материалдарды қ азақ балаларының тү сінік – танымына сә йкес етіп алды, ө зі де осы талапқ а орай ә ң гіме, ө лең дер жазып, қ ұ растырғ ан хрестоматиясына қ осты. Сө йтіп ұ лы ағ артушы – ұ стаз халқ ымызды білім бұ лағ ынан сусындатып, ө зге мә дениетті елдердің қ атарына қ осуғ а бойындағ ы бар кү ш-қ уатын, білімін сарқ а жұ мсады. Бұ л бағ ытта тың нан жол салып, соғ ан бү кіл саналы ө мірін арнады.