Шығармалар зерттелуі

1. Кә кітай Ысқ ақ ұ лы 1909 ж. Петербурден алғ ашқ ы шығ армалар жинағ ын бастырғ ан. Мү рсейіт қ олжазбаларын кө шірген.

2. Абайдың ақ ындық мектебі туралы ең алғ аш ой қ озғ ағ ан шә кірті ә рі туысы Кә кітай Ысқ ақ ов.

3. А.Байтұ рсынов 1913 ж. «Қ азақ тың бас ақ ыны» мақ аласын «Қ азақ» газетінде жариялады.

4. Нә зипа Қ ұ лжанова 1914 жылы Абайдың қ айтыс болуына 10 жыл ә деби кеш ө ткізген.

5. 1915 жылы екінші кеш ө теді. Р.Мә рсеков баяндама жасайды. «Айқ ап» журналында басылады.

6. 1918 ж. Ж.Аймауытов пен М.Ә уезов «Абайдың ө мірі һ ә м қ ызметі» деген мақ ала жазады.

7. Ж.Аймауытов пен М.Ә уезов 1918ж. «Абай» журналында «Абайдан соң ғ ы ақ ындар» атты мақ аласын «Екеу» деген бү ркеншек атпен шығ арғ ан.

8. Татар зерттеушісі А.Сағ ди Абай ө лең дері туралы 1923ж. «Ақ жол» газетінде жазды.

9. М.Ә уезов 1933ж. кең кө лемде ө мірбаяны мен шығ армаларын зерттеді.

10. Қ.Мұ хамеджанұ лы «Абайдың ақ ындық мектебі» 1945ж. «Екпінді» газеті.

11. Қ.Жұ малиев 1960ж. «Қ азақ ә дебиеті тарихының мә селелері жә не Абай поэзиясының мә селелері жә не Абай поэзиясының тілі».

12. Б.Кенжебаев 1925ж. «Абай» атты мақ ала жазды.

13. Х.Сү йіншә лиев «Абайдың қ ара сө здері» 1986ж.

14. М.Мырзахметов 1980ж. «М.Ә уезов жә не Абайдың ақ ындық ортасы» ең бегі.

15. М.Мағ ауин 1991ж. «Ғ асырлар бедері» ең бегінде Абайдың ақ ын шә кірттері.

16. Б.Ердембеков «Абайтану» зерттеу ең бек. 2009ж.

Абайдың 1890-1898 жылдар арасында бір алуан шығ армалары қ ара сө здер деп аталады. Бұ рынғ ы Абайдың қ олжазбаларында «Ғ ақ лият тасдиякат» деп жазылғ ан.

Стиль, мазмұ ны жағ ынан қ ара сө здері – кө ркем сө здің тү рі. Бұ л сыншылдық, ойшылдық, адамгершілік, мораль, мә селелеріне арналғ ан ө сиет толғ ау тә різді. Абай ө з заманындағ ы ө лең дерін тың даушыларына ү немі тү сінікті болмайтындай кө реді, сондық тан ө лең дерінде айтылатын ойларды жең іл, оң ай ұ ғ ымдармен тү сіндіреді. Бұ л жө нінде тың даушысымен ә ң гімелескендей болады.

Зерттеушілер Абайдың қ ара сө здерінде публицистикалық сипат басым екенін атап жү р. Сонымен бірге бұ л пікір жанрының шең беріне сия бермейді, ақ ынның публицистикалық ойларымен қ атар философиялық, моралистік т.б. ойлары бар.

Кейбір ғ алымдар Абайдың қ ара сө здерін нақ ыл, мә тел, афоризм, шешендік сө з тә різді дейді.

Абайдың бір ғ ана қ ара сө зі (37сө з) нақ ыл, мә тел, билер сө зі тә різді шық қ ан. Мысалы: «Бақ пен асқ ан патшадан, мимен асқ ан қ ара артық сақ алын атқ ан кә ріден, ең бегін сатқ ан бала артық. Енді бір зерттеуші ғ алымдар Абайдың қ ара сө здерін ғ ылыми трактат», - дейді. Біздің ше, бұ л да қ олайсыз. Ө йткені Абайдың қ ара сө здері тү гелімен ғ ылыми ең бек емес. Тек бірнеше сө зі ғ ана (17, 19, 27, 36, 38, 43).

Жинақ тап айтқ анда, Абайдың қ ара сө здерін сюжетсіз жазылғ ан кө ркем ә ң гіме, кө ркем проза, кө ркем публицистика, даналық сө здер, мақ ала, ғ ылымдық философиялық шолулар деген орынды. Мұ ндай жанрғ а ден қ ойғ анын, авторлық мақ сатын «Бірінші сө зінде: «Ақ ыры ойладым, осы ойыма келген нә рселерді қ ағ азғ а жаза берейін, ақ қ ағ азбен қ ара сияны ермек қ ылайын, кімде-кім ішінен керекті сө з тапса, жазып алсын, ия оқ ысын, керегі жоқ десе, ө з сө зі ө зімдікі дедім де, ақ ыры осығ ан байладым. Енді мұ нан басқ а ешбір жұ мысым жоқ».

Біздің аң ғ аруымызша, Абайдың қ ара сө здерін он, он бір тақ ырыпқ а бө луге болады.

Екінші сө з:

Қ азақ, ноғ ай, татар, ө збек, т.б. халық тарын салыстырады, сө йтіп халық тар арасындағ ы достық ты ұ ғ ындырады.

Ү шінші сө з:

Қ азақ сахарасын билейтін ә кімдер, тергеуші, билер, соттар туралы сө йлейді.

Тө ртінші сө з:

Кү лкі туралы ойлағ ан ойы, ретсіз кү лкіні сынайды.

Кө ркем сө з

дидактикалық насихат

мақ ала очерк Қ ара сө здері

афоризм

мысал ө сиет мемуарлық мақ ала

Бесінші сө зі:

Қ азақ тың кейбір мақ алдарын сынайды.

6-8-9-10-14-23-26-29-33-39-40-41-42-43 сө зінде ел тә рбиесі, ел мінезін сө з етеді.

27-сө зінде Сократ сө зін береді, сө йтіп адамды адамгершілік биік сатығ а кө тереді.

35-36 сө здерінде дін туралы, 38-ші сө зінде аят, хадистерден мысал келтіре сө йлейді.

15-17-18-21-22-30-32-34-44 сө здерінде адамның адамдық қ асиеттері сө з болады.

«Нандым, сендім, демек нандырамын, сендіремін деген емес. Адамшылық тың алды-махаббат, ғ адалә т сезім. Бұ лардың керек емес жері жоқ, кіріспейтұ ғ ын да жері жоқ. Ол – жаратқ ан тә ң ірінің ісі. Айғ ыр биеге ие болмақ та да махаббат сезім бар. Бұ л ғ адалә т, махаббат сезім кімде кө бірек болса, ол кісі – ғ алым, сол – ғ ақ ил».

«Біз жанымыздан ғ ылым шығ ара алмаймыз, жаралып, жасалып қ ойғ ан нә рселерді сезбекпіз, кө збен кө ріп, ақ ылмен біліп отыруымыз керек – дейді.

Адам жан-жақ ты, асыл қ асиетті болу ү шін оның бойындағ ы қ айрат, ақ ыл, сезім бірдей болып, тең табыссын демек».

Абайдың қ ара сө здерін оқ ығ ан сайын ақ ынның тұ лғ асы іріленіп, асыл ойлары маржандай тізбектеледі.

Тақ ырыбы жағ ынан ақ ынның ө лең дерімен ұ штасып жатады. Мұ нда ең бек, оқ у-білім, ө нер мә селелері сө з болады. Ақ ынның қ оғ ам ө міріне, дү ниеге кө зқ арасы жан-жақ ты қ амтылып отырады.

Абайды қ атты ойландыратын, толғ андыратын мә селе – ел тағ дыры, оның болашағ ы.

Ұ лы ойшыл осындай ө мір жайында қ орытынды пікір айта отырып, ө міртану шегін шын мә ніндегі философиялық дә режеге жеткізіп, оны қ азақ тың қ арапайым сө зі арқ ылы жеткізуге ұ мтылғ ан. Барлық қ ара сө здерінің негізгі мазмұ ны ағ артушылық, демократтық пікірлерге қ ұ рылғ ан.

Ғ ылым басқ а есеп ү шін емес, адамның бас қ асиеті ө су ү шін арлы, мінезді, ойлы адам болу ү шін жә рдем етсін дейді. Адамды адам етіп ө сіретін, ұ лғ айтатын ақ ыл, ғ ылым, ар, мінез деген ой тү йеді.

Сезім кімде кө бірек болса, ол кісі – ғ алым деген жолдар қ азақ халқ ының оқ уғ а, ғ ылымды игеруге деген ынта – ық ыласының аздығ ын сө з ете келіп, дү ниенің кө зі ғ ылымда демекші.

Абай адам сенімін арттыратын нә рсе білім, қ ажырлы ең бек, табиғ ат қ ұ пиясын ашу деп білді. Ол адам қ асиеттеріне сенім білдіріп, адамдар ғ ылым мен білімді игеруге міндетті деп есептейді.

Ә лемді тануғ а қ ұ штарлық адамның бойына біткен табиғ и қ асиеті деп есептеген ұ лы ойшыл.

Осы сө зді оқ ығ анда, Абай даналығ ы бізге еріксіз бас игізеді. Абайдың ө зі айтқ андай адам адамнан ақ ыл, ғ ылым, ар, мінез сияқ ты нә рселермен озады дегенді еске тү сіреді.

Ө мір жайында қ орытынды, пікір айта отырып, ө міртану шегін шын мә ніндегі философиялық дә режеге жеткізіп, оны қ азақ тың қ арапайым сө зі арқ ылы жеткізуге ұ мтылғ ан Абайдың ө лең дерін туғ ызғ ан тарихи-ә леуметтік жағ дайлар қ ара сө зінің тууына де себеп болды. Абай ө лең дерінде де, қ ара сө здерінде де бір мақ сатты - ө мір шындығ ын, халық тың арманын, болашақ қ амын кө здеген жазушы болды. Ол ө зі айтқ андай: «Қ ыранша қ арап Қ ырымғ а, мұ ң мен зарды қ олғ а алды, кектеніп надан зұ лымғ а шиыршық атты, толғ анды». Ілгері басудың жолын іздеді. Қ азақ ты дұ рыс жолғ а бұ рды. Қ азақ халқ ы мен орыс халқ ының достығ ын насихаттады. Қ ара сө зінде де Абай ә рі батыл сыншы, ә рі ақ ылшы, ә рі терең ойшыл – ағ артушы, ө ткір тіл, шешен сө з иесі боп кө рінеді. Оның қ ара сө здері ойшылдық тың куә сі сияқ ты.

Кө ркем қ ара сө зді Алтынсариннен кейін бастағ ан Абайдың қ ара сө здері кө ркем ә ң гіме емес, даналық сө здер, ғ ылымдық, философиялық шолулар болып отыр.

Кү йлері: «Торжорғ а», «Май тү ні».