Саяхаттары

1.Тарбағ атай.

2.Қ ырғ ыз еліне Ыстық кө л. 1856ж. қ ырғ ыз-қ азақ картасын жасайды.

3.1856-1958 ж.Қ ашқ арияғ а саяхат. Қ ұ лжа, Қ ашқ ар, Алтыншаһ ар.

Зерттеушілер:

1.Ө ткен ғ асырда Француз саяхатшысы – ғ алым Элизе Рекю Шоқ ан туралы 4 томдық ең бегінде баяндайды.

2.С.Мұ қ анов «Халық мұ расында» айтады. «Жарық жұ лдыздар» 1964ж. монографиясын жазғ ан.

3.М.Ә уезов «Ә р жылдар ойлары» ең бегінде саралағ ан.

4.Ә.Марғ ұ лан «Кө п томдық» жинақ.

5.М.Дулатов 1904ж. мақ ала жазғ ан.

6.Қ.Қ азыбаев 150 жылдық тойын Мә скеуде ө ткізген.

7.М.Шындалиева «Шоқ ан очерктері».

Шоқ анды ү лкен ғ алымдар ерте танығ ан. Оның ең бектері мен саяхаты туралы кезінде тек Россияда ғ ана емес, сонымен бірге батыс елдері баспаларында да кең інен хабарланып жатты.

Шоқ анның Европағ а ерте тарағ ан ең бектері Жоң ғ ария туралы жазғ андары болатын. Ғ алымның «Жоң ғ ария очерктері» мен «Алты шаһ ардың жай-жапсары» деген ең бектері 1861 жылы, ө зінің тірі кезінде, орыстың императорлық география қ оғ амы жазбаларының ү ш кітабында басылғ ан.

Шоқ анның ең бегі ағ ылшын, неміс, француз тілдеріне де аударылды. 1865 жылы Лондон баспасы оның Жоң ғ ария туралы жазғ андарын ағ ылшын тілінде жариялады.

Ш.Уә лиханов туралы ө ткен ғ асырдың екінші жартысында француз географы, саяхатшы-ғ алым Элизе Рекю ө зінің кө п томдық зерттеулерінің 4 кітабында баяндайды. Ол Шоқ анның Орта Азия мен Қ ашқ арияны тиянақ ты зерттеген атақ ты ғ алым екенін ескертеді... Семенов-Тянь-Шанский сияқ ты орыс ғ алымдарымен қ атар қ ойып, жоғ ары бағ алайды.

Шоқ ан – жан-жақ ты ғ алым. Ол – этнограф, географ, экономист. Сондық тан бұ л саладағ ы ғ алымдар да Шоқ ан туралы бағ алы ең бектер жазып жү р. Бұ л зерттеулердің бә рі Шоқ ан қ алдырғ ан мұ ралардың маң ызы орасан зор екенін дә лелдейді. Ә сіресе, ол ә дебиет ғ ылымы мен публицистиканың тарихынан елеулі орын алуғ а тиіс. Оның ә дебиет тарихындағ ы орны да осындай ең бектерімен маң ызды.

«Қ озы Кө рпеш – Баян сұ лу» жә не «Ер Кө кше» атты халық дастандарын ол тіпті бала кезінде жазып алғ ан, кейін ө зінің ұ стазы Н.Ф.Костылецкийге берген.

Шың ғ ыс Қ азақ станда зерттеу жұ мыстарын жү ргізген орыс ғ алымдары ү шін тү рлі мә ліметтер жинап, дайындау ісіне кейде ө зінің баласын қ атыстырып отырғ ан.

1. Шоқ ан қ айтыс болғ анда Ақ ан Сері Шың ғ ысқ а кө ң іл айтады.

2. Орынбай ақ ынның жұ бату толғ ауы бар.

Ладыженскийдің ө тінішін орындау ниетімен Шың ғ ыс ә йгілі ақ ындар мен жыршыларды талай рет ө з ү йіне шақ ыртып, қ азақ тың қ лең жырлары мен аң ыздарын Шоқ анғ а жаздырып алып, Омбығ а барғ ан сайын кү шейе отырғ ан.

Шоқ анның білімге қ ұ штарлығ ы Омбығ а барғ ан сайын кү шейе тү седі. Ол ү лкен қ алада оқ уды армандайды. Шың ғ ыс та оғ ан терең білім беру ү шін кө рнекті оқ у орнына кіргенін қ алайды. 1847 жылдың кү зінде он екі жасар Шоқ ан туғ ан елінен тұ ң ғ ыш рет ұ зақ сапар шегіп ә кесімен бірге Омбығ а оқ уғ а келеді. Шың ғ ыс ө зінің орыс достарының кө мегімен баласын Сібірдің сол кездегі ең жақ сы оқ у орны деп саналғ ан Сібір кадет корпусына оқ уғ а тү сіреді жә не қ арандашпен сурет салып ү йренеді. Бұ л схоластикалық мектепте тек шағ атай тілінде орта ғ асырлық ә дебиет мұ раларын оқ умен араб жә не парсы тілдерінде сө йлеп жаттығ у жә не шығ ыс ақ ындарының ө лең дерін тақ пақ тай жатқ а айтумен ғ ана айналысқ ан. Дә стү р бойынша сұ лтанның балаларына бірнеше шығ ыс тілдерін ү йрену, яғ ни «жеті жұ ттың тілін білу» парыз болғ ан.

Бұ л дә стү р ол кезде ә лі ескірген жоқ еді, сондық тан Шоқ ан архив мә ліметтерінің кө рсетуіне қ арағ анда шығ ыс тілдерін оқ ып, ә уелі араб тілін, кейін ұ йғ ыр тілін де жақ сы мең герген.

Шоқ анның бала кезінде қ атты қ ұ мартқ ан ө нерінің бірі – сурет салу еді. Бұ л ө нерді ол Қ ұ смұ рын бекінісіндегі Уә лихановтардың ауылына жиі-жиі қ онақ қ а келіп жү рген орыс ғ алымдары, инженерлері мен білімді офицерлер де қ абілетті баланы кө ркем ө нер мен ә дебиетке қ ұ штарландыра тү седі.

Жас Шоқ ан сұ ң қ ар салып, саяттық қ ұ руғ а ө те қ ұ мар болғ ан. Сахарада саяхаттап ұ зақ жү руі оның дағ дысына айналғ ан.

Шоқ ан Уә лиханов қ азақ тың халық поэзиясына ерте жастан қ ұ мартып, оның классикалық ү лгілерін жазып алып, ө зінің ата-анасына дауыстап оқ ып жү реді.